ىلبىسكە قارعىباۋ تاعىلدى

سپۋتنيكتىك قوندىرعىلار ارقىلى ماماندار جانۋار­لاردىڭ قوزعالىسىن, كۇن­دە­لىكتى تىنىس-تىرشىلىگى تۋرالى مالى­مەتتەردى جيناقتايدى. كوشى-قونىن زەرتتەۋگە, قاۋىپ-قاتەرگە ۇرىن­دىر­ماۋعا قارعىباۋدىڭ سەپتىگى مول دەيدى زەرت­تەۋشىلەر. ىلبىسكە قارعى­باۋ تاعۋ شاراسى ۇلتتىق پاركتىڭ قىز­مەتكەرلەرى, عىلىم جانە جوعارى ءبىلىم مينيسترلىگىنىڭ عىلىم كوميتەتى جانە زوولوگيا ينستيتۋتىنىڭ جەتەكشى ما­ماندارىنىڭ تىعىز ىنتىماقتاستىعى ناتيجەسىندە جۇزەگە اسىرىلدى. ما­مانداردىڭ دەرەگىنشە, بۇل جولعى ءىلبىس بۇعان دەيىن GPS بايلانعان ءتۇز تاعىلارىنىڭ ىشىندەگى ەڭ ءىرىسى.

ەلىمىزدە قار بارىسىن زەرتتەۋ قار­قىندى جۇرگىزىلىپ كەلەدى. جابايى اڭ ازيا قۇرلىعىنداعى زەڭگىر تاۋلاردىڭ كيەسى عانا ەمەس, تابيعي مۇرانىڭ سيمۆولى ىسپەتتى. دالانىڭ ەركىن تىرشىلىك يەسىن اۋلاۋعا قاتاڭ تىيىم سالىنعان, 1978 جىلدان «قىزىل كىتاپقا» ەنگىزىلگەن. ەلىمىز حالىقارالىق اگەنتتىكتەرمەن, ۇكىمەتتىك ەمەس سەكتورمەن, ازاماتتىق قوعامداستىقپەن بىرلەسە كليماتتىق وزگەرىستەرگە بەيىمدەلۋ شارالارىن ەنگىزۋ, بيوارتۇرلىلىكتى ساقتاۋ مەن ەكو­جۇيەلەردى ورنىقتى باسقارۋ با­عىتىندا بىرقاتار ماڭىزدى شارانى جۇيەلى جۇزەگە اسىرىپ جاتىر. 2021 جىلدان بەرى بىرىككەن ۇلتتار ۇيىمىنىڭ دامۋ باعدارلاماسى اياسىندا جاھاندىق ەكو­لوگيالىق قوردىڭ قولداۋىمەن سپۋت­نيكتىك تەلەمەتريا قولدانىلىپ كەلەدى.

ەكولوگيا جانە تابيعي رەسۋرس­تار ۆيتسە-ءمينيسترى نۇركەن شاربيەۆ ءىلبىس مەكەن ەتەتىن اۋماقتاردا جالپى اۋدانى 3,6 ملن گەكتارعا جەتەتىن ەرەكشە قورعاۋداعى تابيعي ايماقتار قۇرىلعانىن ءمالىم ەتتى. ايرىقشا قورعالاتىن اڭنىڭ الاڭسىز ءوسىپ-ونۋىنە ىلە-الاتاۋى مەملەكەتتىك ۇلتتىق تابيعي پاركى, كولساي كولدەرى, التىن-ەمەل, سايرام-وگەم, جوڭعار الاتاۋى, شارىن, تارباعاتاي, كاتونقاراعاي, قاراتاۋ مەن باتىس التاي مەملەكەتتىك قورىقتارى تاپتىرماس مەكەن سانالادى.

ۆيتسە-مينيستر قار ءىلبىستىڭ مەكەندەۋ اۋماعىنىڭ شامامەن 70%-ى ەرەكشە قورعالاتىن تابيعي اۋماق مار­تەبەسىنە يە ەكەنىن جەتكىزدى. ولاردىڭ سانىن قالپىنا كەلتىرۋ ماقساتىندا كەشەندى ءىس-شارالار جۇزەگە اسىرىلىپ, 11 قار بارىسىنا سپۋتنيكتىك قوڭىراۋ تاعىلدى. الىنعان دەرەك نەگىزىندە ەرەكشە قورعالاتىن تابيعي اۋماقتار جەلىسىن جەتىلدىرۋ جوسپارلانىپ وتىر. قار بارىسىن قورعاپ, مونيتورينگ جۇرگىزۋ باعىتىندا جۇزەگە اسىرىلعان كەشەندى ءىس-شارالار ناتيجەسىندە 90-جىلدارى سانى جۇزگە دە جەتپەيتىن ءىلبىس بۇگىندە 189 باسقا كوبەيگەن.

جالپى, الەمدە 4 مىڭعا جۋىق قانا ءىلبىس بار ەكەن. ەلىمىزدە تابيعات قورعاۋ مەكەمەلەرى – ۇلتتىق پاركتەر مەن قورىقتاردى قۇرۋدىڭ ناتيجەسىندە, سونىمەن قاتار ولاردىڭ اۋماعىن كەڭەيتۋ ءىس-شارالارىنىڭ ارقاسىندا جابايى اڭ پوپۋلياتسياسىنىڭ وڭ ديناميكاسى بايقالادى.

2013 جىلدان بەرى 23 قازان ءىلبىستىڭ حالىقارالىق كۇنى رەتىندە اتالىپ وتەدى. دۇنيەجۇزىلىك جابايى تابيعات قورى (WWF) اڭنىڭ سيرەك كەزدەسەتىن تۇرىنە تونەتىن قاۋىپ-قاتەرگە قوعام نازارىن اۋدارىپ, حالىقارالىق ىنتى­ماقتاستىقتى نىعايتۋ ماقساتىندا بەلگىلەنگەن كۇنى ءتۇرلى ءىس-شارا ۇيىمداستىرىلادى.