پرەمەر-ءمينيستردىڭ ورىنباسارى – مادەنيەت جانە اقپارات ءمينيسترى ايدا بالاەۆانىڭ توراعالىعىمەن الماتى قالاسىندا الەۋمەتتىك سالانى دامىتۋ ماسەلەلەرىنە قاتىستى بىرنەشە كەڭەس ءوتتى.
ۆيتسە-پرەمەردىڭ جۇمىس ساپارى اياسىندا ءبىلىم بەرۋ, دەنساۋلىق ساقتاۋ, حالىقتى الەۋمەتتىك قورعاۋ جۇيەلەرىن دامىتۋعا قاتىستى نەگىزگى ماسەلەلەر, سونداي-اق تسيفرلىق جۇيەلەردى ەنگىزۋ مەن الەۋمەتتىك سالاداعى جۇمىستى ءتيىمدى ەتۋ شارالارى قارالدى. ايدا بالاەۆا مەملەكەت باسشىسىنىڭ تاپسىرمالارىن ساپالى ورىنداۋعا ورتالىق پەن جەرگىلىكتى اتقارۋشى ورگاندار ءوزارا تىعىز بايلانىس ورناتىپ, ءار الەۋمەتتىك ساياسات باعىتى بويىنشا بىرلەسكەن كەشەندى جوسپارلار ازىرلەۋى قاجەت ەكەنىن ايتتى.
ساپاردىڭ باستى ءىس-شاراسى الماتى قالاسىنىڭ اتقارۋشى ورگاندارى مەن قالا اكىمى دارحان ساتىبالدى قاتىسقان جيىن بولدى. وتىرىستا دەنساۋلىق ساقتاۋ, وقۋ-اعارتۋ, تۋريزم جانە سپورت مينيسترلەرى, سونداي-اق ەڭبەك جانە حالىقتى الەۋمەتتىك قورعاۋ, عىلىم جانە جوعارى ءبىلىم ۆيتسە-مينيسترلەرى بايانداما جاسادى. ۇكىمەت باسشىسىنىڭ ورىنباسارىنا مەگاپوليستەگى الەۋمەتتىك سالاعا قاتىستى كەشەندى تالداۋ ناتيجەلەرى تانىستىرىلىپ, نەگىزگى ماسەلەلەر مەن سۇراقتار انىقتالدى, سونداي-اق جۇيەلى شەشىمدەر ۇسىنىلدى.
بۇعان قوسا قالاداعى مەكتەپكە دەيىنگى جانە ورتا ءبىلىم جۇيەسى قارالدى. سالادا كادر تاپشىلىعى, باسقارۋ ساپاسىنا بايلانىستى بىرقاتار ماسەلە بار. وقۋ-اعارتۋ ءمينيسترى جۇلدىز سۇلەيمەنوۆانىڭ مالىمەتىنشە, الماتىدا 1 065 مەكتەپكە دەيىنگى ۇيىم جۇمىس ىستەيدى, ونىڭ 866-سى – جەكەمەنشىك. قامتىلعان بالا سانى – 86 مىڭ. قالاعا 2 مىڭنان استام مامان قاجەت. بۇل تاپشىلىقتىڭ 90%-ى جەكەمەنشىك ۇيىمداردا بايقالادى. مەكتەپتەردەگى وقۋشىلار سانى جىل سايىن 10-13 مىڭعا ارتىپ كەلەدى. الايدا مەكتەپتەردە 27 مىڭعا جۋىق ورىن جەتىسپەيدى. جيىن بارىسىندا تسيفرلاندىرۋ ماسەلەلەرىنە دە ەرەكشە نازار اۋدارىلدى. تسيفرلىق جۇيە ەنگىزىلگەن سوڭ, جەكەمەنشىك بالاباقشالار مەن مەكتەپتەردەگى ءبىلىم بەرۋ ۇدەرىسىن ۇيىمداستىرۋ بارىسىندا زاڭ بۇزۋشىلىقتار انىقتالدى. اتاپ ايتساق, جالعان ەسەپ پەن ءىس جۇزىندە جۇمىس ىستەمەيتىن قىزمەتكەرلەر انىقتالدى. ناتيجەسىندە, جەتى جەكەمەنشىك مەكتەپ مەملەكەتتىك ءبىلىم بەرۋ تاپسىرىسىنا قاتىسا المادى.
وسىعان بايلانىستى پرەمەر-ءمينيستردىڭ ورىنباسارى تسيفرلاندىرۋ ءتارتىپ ورناتۋعا ءارى جۇمىس ۇدەرىستەرىن ءتيىمدى ەتۋگە قاجەت قۇرال ەكەنىن اتاپ ءوتتى.
«ەلىمىز تسيفرلىق مەملەكەتكە اينالۋعا ءتيىس. تسيفرلاندىرۋ مەن جاساندى ينتەللەكتىنىڭ بەلگىلى ءبىر قيىندىقتارىمەن قاتار, ارتىقشىلىقتارى دا بار. ءبىز وسى ارتىقشىلىقتاردى, ەڭ الدىمەن, جۇمىس ۇدەرىستەرىن وڭتايلاندىرۋعا پايدالانۋىمىز كەرەك. ءتىپتى كەي تسيفرلىق جۇيەلەر مەكتەپكە دەيىنگى جانە ورتا ءبىلىم بەرۋ سالاسىنداعى جالعان تىركەلگەن ازاماتتار ماسەلەسىنىڭ اۋقىمىن كورسەتتى. ءبىز بارلىعىن بىردەي ايىپتاعىمىز كەلمەيدى, بىراق جۇيەگە, سونداي-اق جالپى مۇعالىمدەر قاۋىمىنا كەدەرگى كەلتىرىپ وتىرعان باسقارۋشىلار بار», دەدى ا.بالاەۆا.
بۇعان قوسا ول ءبىلىم بەرۋدىڭ بارلىق دەڭگەيى ءبىر-بىرىمەن تىعىز بايلانىستا بولۋ كەرەك ەكەنىنە توقتالدى. مەكتەپتىڭ تاربيەلىك ءرولىن كۇشەيتۋدىڭ ماڭىزىنا توقتالىپ, مەملەكەت باسشىسىنىڭ «ادىلەتتى قازاقستان» مەن «تازا قازاقستان» قاعيداتتارىن جۇيەلى تۇردە ەنگىزۋ قاجەتتىگىن ايتتى.
عىلىم جانە جوعارى ءبىلىم ۆيتسە-ءمينيسترى گۇلزات كوبەنوۆانىڭ مالىمەتىنشە, الماتىدا 236 مىڭ ستۋدەنت ءبىلىم الىپ جاتىر, بۇل – ەلدەگى بارلىق ستۋدەنتتەردىڭ شامامەن ۇشتەن ءبىر بولىگى. 2032 جىلعا دەيىن تالاپكەرلەر سانى جىل سايىن 23-24 مىڭ ادامعا ارتۋى مۇمكىن. بۇل ينفراقۇرىلىمدى الدىن الا دامىتۋدى ءارى جوعارى وقۋ ورىندارىمەن ءوزارا بايلانىستى كۇشەيتۋدى تالاپ ەتەدى.
تەحنيكالىق جانە كاسىپتىك ءبىلىم بەرۋ جۇيەسىنە دە ەرەكشە نازار اۋدارىلدى. كوپتەگەن كوللەدجدە زاماناۋي ينفراقۇرىلىم جەتكىلىكسىز, ال كەيبىر ماماندىقتارعا ەڭبەك نارىعىندا ناقتى سۇرانىس ايقىندالماعان. جاساندى ينتەللەكتىنىڭ دامۋىنا بايلانىستى بىرقاتار ماماندىق وزەكتىلىگىن جوعالتىپ بارا جاتقانى دا ايتىلدى. قالانىڭ دەنساۋلىق ساقتاۋ سالاسىندا كادر تاپشىلىعى, ينفراقۇرىلىم جاعدايى مەن كورسەتىلەتىن قىزمەتتەردىڭ ساپاسى نەگىزگى ماسەلە بولىپ قالا بەرەدى. بۇل تۋرالى دەنساۋلىق ساقتاۋ ءمينيسترى اقمارال ءالنازاروۆا ءمالىم ەتتى.
الماتى قالاسىندا 418 مەديتسينالىق ۇيىم جۇمىس ىستەيدى. سالاعا 1 100 مامان قاجەت, ونىڭ قاتارىندا 400-دەن استامى – دارىگەرلەر. حالىقتى مىندەتتى الەۋمەتتىك مەديتسينالىق ساقتاندىرۋ جۇيەسىمەن قامتۋ دەڭگەيى – 80,3%, ال ساقتاندىرىلماعان ءارى تۇراقتى تۇردە ساقتاندىرىلمايتىن ازاماتتار سانى 460 مىڭنان اسادى.
العاشقى مەديتسينالىق-سانيتارلىق كومەك قىزمەتىنە ەرەكشە نازار اۋدارىلدى. ەل بويىنشا تىركەلگەن 4 ملن-نان استام ازامات كەيىنگى ەكى جىلدا ەمحانالارعا جۇگىنبەگەنى انىقتالدى. بۇل پروفيلاكتيكا جانە ديسپانسەرلىك باقىلاۋ جۇيەسىن قايتا قاراۋدى قاجەت ەتەدى.
ء«ار مەديتسينالىق ۇيىمعا تولىق تالداۋ جۇرگىزىلۋى قاجەت. سونىڭ قاتارىندا الماتى قالاسى ەرەكشە باقىلاۋدا بولادى. قالادا ءۇش ميلليونعا جۋىق ادام تۇرادى, مەديتسينالىق مەكەمە ساپالى قىزمەت كورسەتۋگە مىندەتتى. مامانداردى جالعان تىركەۋ مەن ەسەپتى بۇرمالاۋعا جول بەرمەس ءۇشىن دەنساۋلىق ساقتاۋ جۇيەسىن تسيفرلاندىرۋ ماڭىزدى», دەدى پرەمەر-ءمينيستردىڭ ورىنباسارى.
ول سونداي-اق ەمحانالار ازاماتتاردىڭ ءوز دەنساۋلىعىن كۇتۋىنە, جاۋاپكەرشىلىك الۋىنا ىقپال ەتۋگە ءتيىس ەكەنىن اتاپ ءوتتى. الەۋمەتتىك قولداۋدىڭ اشىقتىعى مەن ناقتى باعىتتالۋى دا تالقىلاندى. ەڭبەك جانە حالىقتى الەۋمەتتىك قورعاۋ ءبىرىنشى ۆيتسە-ءمينيسترى اسقاربەك ەرتاەۆتىڭ مالىمەتىنشە, دەرەكتەردى تسيفرلىق تەكسەرۋ ناتيجەسىندە الماتىدا 10 مىڭ وتباسىنىڭ نەگىزسىز اتاۋلى الەۋمەتتىك كومەك العانى انىقتالعان. ناتيجەسىندە, جەرگىلىكتى بيۋدجەتتەن 200 ملن تەڭگەدەن استام قاراجات ۇنەمدەلگەن. پرەمەر-ءمينيستردىڭ ورىنباسارى قوعاممەن اشىق ديالوگ پەن جۇيەلى اقپاراتتىق-ءتۇسىندىرۋ جۇمىسىنىڭ ماڭىزى تۋرالى ايتىپ, زاڭنىڭ بارشاعا ورتاق ءارى ونى ساقتاۋ ادىلەتتى ءارى قۇقىقتىق مەملەكەت قۇرۋدىڭ نەگىزى ەكەنىن جەتكىزدى.
جۇمىس ساپارى بارىسىندا عىلىم مەن جوعارى ءبىلىمدى دامىتۋ ماسەلەلەرىنە ەرەكشە نازار اۋدارىلدى. پرەزيدەنت جانىنداعى ۇلتتىق عىلىم اكادەمياسىنىڭ عالىمدارىمەن كەزدەسۋ ءوتتى. جيىندا اكادەميانىڭ ارنايى مارتەبەسى مەن مۇمكىندىكتەرى بولا تۇرا, ونىڭ الەۋەتى تولىق پايدالانىلماي وتىرعانى ايتىلدى. وسىعان بايلانىستى اكادەميانىڭ مەملەكەتتىك باسقارۋ مەن ەكونوميكا جۇيەسىندەگى ءرولىن قايتا قاراۋ قاجەت ەكەنى ەسكەرىلدى. وسى ورايدا ۇلتتىق عىلىم اكادەمياسىنىڭ پرەزيدەنتى اقىلبەك كۇرىشباەۆ قازىرگى عىلىمي باسىمدىقتار دۇرىس بەلگىلەنبەگەن, سالدارىنان رەسۋرستار شاشىراپ, ماڭىزدى باعىتتارعا جەتكىلىكتى كوڭىل بولىنبەيتىنىن جەتكىزدى.
بۇعان قوسا 2024–2025 جىلدارى اكادەميا مەملەكەت, بيزنەس پەن شەتەلدىك عالىمداردىڭ قاتىسۋىمەن 70 وڭىرلىك جانە سالالىق فورسايت-سەسسيا ۇيىمداستىرعان. سونىڭ ناتيجەسىندە ەكونوميكانىڭ ناقتى سۇرانىسىنا باعىتتالعان 220 مىندەت ايقىندالىپ, 65 عىلىمي-تەحنيكالىق تاپسىرما ازىرلەنگەن. سونداي-اق عىلىمدى دامىتۋ جوعارى بىلىممەن تىعىز بايلانىستى ەكەنى ءسوز بولدى. الماتى قالاسىندا ۋنيۆەرسيتەت رەكتورلارى مەن عىلىمي زەرتتەۋ ينستيتۋتتارىنىڭ باسشىلارىمەن وتكەن كەڭەستە قالاداعى عىلىمي جانە كادرلىق الەۋەت جوعارى بولعانىمەن, ۋنيۆەرسيتەت عىلىمى مەن ەكونوميكا سۇرانىسى اراسىندا الشاقتىق بار ەكەنى نازارعا الىندى.
وسىعان بايلانىستى ءال-فارابي اتىنداعى قازاق ۇلتتىق ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ رەكتورى جانسەيىت تۇيمەباەۆ ۋنيۆەرسيتەتتە 8 عىلىمي زەرتتەۋ ينستيتۋتى, 39 عىلىمي ورتالىق پەن 140-تان استام زەرتحانا جۇمىس ىستەيتىنىن, شامامەن 400 عىلىمي جوبا جۇزەگە اسىرىلىپ جاتقانىن جەتكىزدى. ونىڭ ايتۋىنشا, ۋنيۆەرسيتەت عىلىمىنىڭ باستى مىندەتى – عىلىمي ازىرلەمەلەردى ەكونوميكاعا ەنگىزۋدى جەدەلدەتۋ مەن مەملەكەت جانە بيزنەسپەن تىعىز جۇمىس ىستەۋ. عىلىم جانە جوعارى ءبىلىم ۆيتسە-ءمينيسترى گۇلزات كوبەنوۆا جوعارى وقۋ ورىندارى, عىلىمي ۇيىمدار مەن وڭىرلەر اراسىنداعى تۇراقتى بايلانىستى جولعا قويۋ نەگىزگى مىندەت ەكەنىن اتاپ ءوتتى. كادر دايارلاۋ, قولدانبالى زەرتتەۋلەر مەن تەحنولوگيالىق دامۋ ەلدىڭ ناقتى قاجەتتىلىكتەرىنە ساي, ءبىر جۇيەدە جۇمىس ىستەۋگە ءتيىس.
الماتىداعى جۇمىس ساپارى بارىسىندا ايدا بالاەۆا بىرقاتار ناقتى تاپسىرما بەردى. ءبىلىم بەرۋ سالاسىندا كادر قۇرامىنىڭ وبەكتيۆتى كورىنىسىن الۋ ءۇشىن اۋقىمدى ساۋالناما جۇرگىزۋ, ءبىلىم ساپاسىن ارتتىرۋدىڭ جوسپارىن دايىنداۋ, باستاۋىش ءبىلىم بەرۋ مەن كوللەدج جۇيەسىندەگى جۇمىستى كۇشەيتۋ, جاساندى ينتەللەكتىنى ەنگىزۋدىڭ كەزەڭ-كەزەڭىمەن جوسپارىن ازىرلەۋ, ونىڭ ىشىندە مۇعالىمدەردى وقىتۋ مەن تسيفرلاندىرۋعا جاۋاپتىلاردى انىقتاۋعا تاپسىرما بەرىلدى. عىلىم مەن جوعارى ءبىلىم سالاسى بويىنشا ءارتۇرلى جەكە باستامالاردان جۇيەلى جۇمىسقا ءوتۋ قاجەتتىلىگى قوزعالدى. سالانى دامىتۋدىڭ باستى مىندەتتەرى – عىلىمي باسىمدىقتاردىڭ جاڭا مودەلىن جەتىلدىرۋ, ۇلتتىق عىلىم اكادەمياسىنىڭ ساراپتامالىق ءارى اناليتيكالىق ءرولىن كۇشەيتۋ, سونداي-اق ۋنيۆەرسيتەتتەر مەن عىلىمي ينستيتۋتتاردىڭ وڭىرلەردى دامىتۋعا باعىتتالعان قولدانبالى جوبالارعا قاتىسۋىن قاداعالاۋ.
الەۋمەتتىك قورعاۋ سالاسىندا دەرەكتەردى تسيفرلىق جۇيەمەن سالىستىرۋدى جالعاستىرۋ مەن قولداۋ شارالارىنىڭ ناقتى باعىتتالعانىن قامتاماسىز ەتۋگە تاپسىرما جۇكتەلدى. ءسويتىپ, حالىققا وسى شارالاردى جۇيەلى تۇردە ءتۇسىندىرۋ قاجەتتىگى ايتىلدى.