پاۆلودار وبلىسىنىڭ كەي اۋماقتارىندا توپىراق قۇنارى تومەندەپ, قاراشىرىك دەڭگەيىنىڭ ازايۋى, ماكرو جانە ميكروەلەمەنتتەردىڭ جەتكىلىكسىزدىگى, سونداي-اق ەروزيا مەن تۇزدانۋ ۇدەرىستەرى بايقالادى. ەكولوگيالىق-اگرونوميالىق تۇيتكىلدەر ۋاقتىلى شەشىلمەسە, ءوڭىردىڭ اۋىل شارۋاشىلىعى سالاسىندا ۇلكەن ماسەلە تۋىنداۋى عاجاپ ەمەس.
30 جىلدان استام ۋاقىت زەرتتەلمەگەن
«قازىر ءتيىمدى مەليوراتسيالىق جانە اگروتەحنيكالىق ءىس-شارالار قولعا الىندى. اسىرەسە ينتەنسيۆتى ەگىنشىلىك جۇرگىزىلەتىن وڭىرلەردە قۇنارلىلىقتى جاقسارتۋ ماقساتىندا ۇسىنىستار ازىرلەنىپ, باعدارلاما ىسكە اسىرىلىپ جاتىر», دەيدى «جەرلەرگە زەرتتەپ-قاراۋ جۇمىستارىن جۇرگىزۋ مەملەكەتتىك ينستيتۋتى» سالالىق دامۋ دەپارتامەنتى جەر ساپاسىن ەسەپكە الۋ جانە ىزدەستىرۋ جۇمىسىن باقىلاۋ باسقارماسىنىڭ باسشىسى باۋىرجان ءبىرجانوۆ.
وبلىس اۋماعىنداعى جۇيەلى توپىراق زەرتتەۋلەرى سوڭعى رەت كەڭ كولەمدە 1980–1990 جىلدارى جۇرگىزىلىپتى. ودان سوڭ مۇنداي جۇمىس جەكەلەگەن جوبالار اياسىندا عانا جۇزەگە اسىرىلعان. كەيىنگى جىلدارى توپىراق قۇنارلىلىعىن ساقتاۋ مەن ونى قالپىنا كەلتىرۋ ماسەلەسى قايتادان وزەكتى بولا باستاعانى سەبەپتى ماسەلەمەن ارنايى مەكەمە اينالىساتىن بولىپ شەشىم قابىلداندى.
ء«بىزدىڭ مەكەمە فيليالى 2024 جىلى ەرتىس-بايان ءوڭىرىنىڭ 400 مىڭ گەكتار اۋماعىندا توپىراقتىق زەرتتەۋ جۇمىسىن جۇرگىزدى. بيىلعى زەرتتەۋ 180 مىڭ گەكتاردى قامتىدى. ونىڭ بارىسىندا توپىراق قاباتتارى, مەحانيكالىق قۇرامى, گۋمۋس مولشەرى مەن توپىراق قۇنارى, ازوت, فوسفور, كالي مولشەرى, قىشقىلدىلىق دەڭگەيى (pH), ميكروەلەمەنتتەر مەن تۇزدانۋ بەلگىلەرىنىڭ انىقتالۋى, دەگراداتسيا بەلگىلەرى (ەروزيا, تۇزدانۋ, تىعىزدانۋ جانە ت.ب.) زەرتتەلەدى. اتالعان مالىمەتتەر نەگىزىندە جەرلەر جارامدىلىق ساناتتارى مەن كلاسستارعا بولىنەدى. ودان كەيىن تىڭايتقىش ەنگىزۋ, مەليوراتسيالىق ءىس-شارالار جۇرگىزۋ, داقىلداردى اۋىستىرۋ, توپىراقتى وڭدەۋ تاسىلدەرى مەن ونىڭ قۇرىلىمى مەن قۇنارلىلىعىن قالپىنا كەلتىرۋ بويىنشا ۇسىنىمدار ازىرلەنەدى», دەپ جالعادى ءسوزىن ب.ءبىرجانوۆ.
توپىراقتىڭ توزۋى نەگىزىنەن اقتوعاي, ماي جانە اققۋلى اۋداندارىندا ءجيى بايقالعان.
جەر قۇنارىن جوعالتۋعا نە سەبەپ؟
نەگىزگى فاكتورلار: اگروتەحنيكالىق تالاپتاردىڭ ساقتالماۋى, توپىراق پەن سۋ ەروزياسى, تۇزدانۋ, سۋارمالى جەرلەردە درەناج جۇيەسىنىڭ السىزدىگى مەن جەراستى سۋلارىنىڭ كوتەرىلۋى, قىشقىلدانۋ, ورگانيكالىق زاتتاردىڭ جەتىسپەۋشىلىگى, جايىلىمدىق جۇكتەمەنىڭ ارتۋى, وسىمدىكتەر جابىنى مەن ورمان القاپتارىنىڭ ازايۋى, كليماتتىق وزگەرىستەر جانە اۋا تەمپەراتۋراسىنىڭ شامادان تىس جوعارى بولۋى.
اۋىل شارۋاشىلىعى عىلىمدارىنىڭ دوكتورى, پروفەسسور قۇدايبەرگەن قاناپيانوۆ وڭىردەگى كەيبىر ەگىس تاناپتارىندا تۇزدانۋ ۇدەرىسى جىلدام ءجۇرىپ جاتقانىنا الاڭدايدى.
«ەرتىس اۋدانىنداعى ەگىس تانابىنىڭ ءبىر بولىگىندە كەيىنگى جىلدارى ەگىلگەن ءدان مۇلدە شىقپاي قالىپ ءجۇر. بۇل جاعدايدى ۇزاق زەرتتەي كەلە, وعان ەگىستىك فاكتورلارى اسەر ەتەتىنىن انىقتادىم. توپىراقتانۋشىلارمەن بىرگە ەگىن ەگىلەتىن جەردى قازعانىمىزدا 80 سانتيمەتردەن 5 مەتر تەرەڭدىككە دەيىنگى توپىراقتاعى تۇزدىڭ قۇرامى شەكتى مولشەردەن 7 ەسە كوبەيىپ كەتكەنىن انىقتادىق. ال سول اۋماقتاعى الاقانداعىداي عانا تىڭ جەردە الگىندەي جاعداي تىركەلمەدى», دەيدى عالىم.
ماسەلە مىنادا, فەرمەرلەر ەرتە كوكتەمدە جەردى جىرتىپ تاستايدى دا, ءدان سەبىلگەنشە 50-60 كۇن بويى توپىراق قاباتى اشىق كۇيدە ىلعال تارتىپ جاتادى. تۇسكەن ىلعال بىردەن تومەن بويلاپ, تەرەڭدەگى تۇز قاباتتارىنا جەتەدى دە ونى بۋلاندىرىپ جوعارى كوتەرەدى. ال تىڭ جەرلەردە كەرىسىنشە كوپجىلدىق شوپتەر ءوسىپ تۇر. سوقا تيمەگەن وسىمدىك قاباتى تۇسكەن ىلعالدى بىردەن وزىنە ءسىڭىرىپ الا قويادى, سۋ تومەن تۇسپەيدى. ياعني ىلعال 60 سم-دەن تومەن ءارى بارمايدى. ەگىندى قايتا-قايتا ەگە بەرگەننەن الگى جەرلەردە تۇز جوعارى كوتەرىلىپ, توپىراق ءنارسىز بولىپ قالعان.
عالىم ەگىستىك جەرلەردىڭ تۇزدانۋىن بولدىرماۋ ءۇشىن ەگىس تاناپتارىن بىرنەشە جىل قاتارىنان تىڭايتىپ, كوپجىلدىق ءشوپ ەگۋدى ۇسىنادى. اسىرەسە جوڭىشقانى ەگۋ ۇتىمدىراق بولادى.
تىڭايتقىش تاپشى
«بۇل تاراپتا وسىمدىك شارۋاشىلىعىنداعى توپىراق بونيتەتى اسا وزەكتى. سەبەبى كوكونىستەر توپىراقتاعى پايدالى زاتتاردى ايتارلىقتاي تومەندەتىپ جىبەرەدى. ونىڭ ورنىن تىڭايتقىشپەن تولتىرامىز. بىراق بونيتەتتىڭ كەمىپ بارا جاتقانىن بايقاماپپىز. ەگەر اگروتەحنولوگيا دۇرىس جۇزەگە اسىرىلسا, جەردىڭ ونىمدىلىگىن تۇراقتى ساقتاۋعا بولادى. سۋارمالى القاپتاردى ەنگىزۋ, تىڭايتقىشتاردى ورنىمەن قولدانۋ دا كوپ ماسەلەنى شەشەدى», دەيدى «AndasAgro» جشس باسشىسى زەينوللا سالمەنباەۆ.
فەرمەردىڭ سوزىنشە, قازىر وتاندىق تىڭايتقىشتاردىڭ باعاسى قىمبات. ونى ساتىپ الۋعا بارلىق كوكونىس ءوسىرۋشىنىڭ شاماسى جەتپەيدى. كەيبىر تۇرلەرىنىڭ باعاسى قىتاي مەن رەسەي ونىمدەرىنەن قىمبات. سوندىقتان ونىڭ كولەمىن كوبەيتۋ, ال قۇنىن ارزانداتۋ ۇكىمەتتىڭ نازارعا الاتىن شارۋاسى بولۋى كەرەك دەپ ەسەپتەيدى ول.
«كوپتەگەن ارىپتەسىم تىڭايتقىش ساتىپ الا الماي قينالىپ ءجۇر. باعا شارىقتاپ كەتكەن. ەلىمىزدە اممياك سەليتراسى مەن امموفوس قانا وندىرىلەدى. كەز كەلگەن اۋىل شارۋاشىلىعى داقىلىن وسىرۋگە تىڭايتقىش كەرەك ءارى ونىڭ ءتۇرى بىرنەشە بولۋعا ءتيىس. ماسەلەن, ءبىزدىڭ كوكونىس القاپتارىنا وزىمىزدە وندىرىلەتىن اممياك سەليتراسى مەن امموفوستان بولەك, حلورلى كالي جانە تاعى باسقا تۇرلەرىن سەبەمىز. وزىمىزدە شىعارىلمايتىندارىن رەسەيدەن ساتىپ الامىز», دەيدى تاجىريبەلى كوكونىس ءوسىرۋشى.
تىعىرىقتان شىعۋدىڭ جولى بار ما؟
توپىراقتانۋ ماماندارى توپىراقتىڭ جەل ەروزياسىنا ۇشىراۋ قاۋپىن تومەندەتۋ ماقساتىندا اگرولاندشافتتى قورعاۋ, قورعانىش ورمان جولاقتارىن وتىرعىزۋ جانە توپىراق قورعاۋ تەحنولوگيالارىن ەنگىزۋ سياقتى ۇسىنىمدار بەرىپ وتىر. تۇزدانۋ جانە قىشقىلدانۋ ۇدەرىستەرىنىڭ الدىن الۋ ءۇشىن مەليوراتسيالىق شارالار جۇزەگە اسىرىلىپ, تىڭايتقىشتار عىلىمي نەگىزدە ەنگىزىلىپ جاتىر. ال جايىلىمدىق جەرلەردى توزۋدان ساقتاۋ ماقساتىندا ولاردى كەزەكپەن پايدالانۋ, دەمالىس مەرزىمىن ساقتاۋ جانە جاساندى ءشوپ ەگۋ جۇمىستارى ۇسىنىلعان.
«قىشقىلدانعان, تۇزدانعان جەرلەردە اكتەۋ نەمەسە گيپستەۋ جۇمىسىن جۇرگىزۋ توپىراقتىڭ حيميالىق تەپە-تەڭدىگىن قالپىنا كەلتىرۋگە كومەكتەسەدى. ورگانيكالىق جانە مينەرالدىق تىڭايتقىشتاردى جۇيەلى قولدانۋ وسىمدىكتەرگە قاجەتتى قورەكتىك زاتتاردى بەرىپ قانا قويماي, توپىراقتىڭ قۇرىلىمىن دا جاقسارتادى. توپىراقتى مينيمالدى وڭدەۋ, جامىلعى ەگىستەرىن قولدانۋ سياقتى ادىستەر ەروزيا مەن توزۋدىڭ الدىن الادى. سونداي-اق ورمان بەلدەۋلەرىن وتىرعىزۋ ارقىلى توپىراقتىڭ ۇشىپ كەتۋىنە توسقاۋىل قويۋعا بولادى», دەيدى ب.ءبىرجانوۆ.
سالاعا كەلەتىن جاستاردىڭ ازدىعى, عىلىمي-زەرتتەۋ ۇيىمدارىنداعى ماتەريالدىق-تەحنيكالىق بازانىڭ جەتكىلىكسىزدىگى بىلىكتى توپىراقتانۋشىلار تاپشىلىعىن تۋىنداتىپ وتىر. دەگەنمەن تسيفرلاندىرۋدىڭ كۇشەيۋى كوپ تۇيتكىلدىڭ الدىن الاتىن سىڭايلى. جەر رەسۋرستارىن تسيفرلاندىرۋ جانە گەواقپاراتتىق جۇيەلەردى ەنگىزۋ ارقىلى مونيتورينگ جۇرگىزۋ مۇمكىندىگى ارتادى.
بۇل ءتاسىل جەر جاعدايىن ناقتى ءارى ۋاقتىلى باقىلاۋعا جول اشادى. كەلەشەكتە جاڭا تەحنولوگيا كومەگىمەن توپىراق قۇنارىن ساقتاۋ, جەر توزۋىنىڭ الدىن الۋ, تىڭايتقىشتاردى ءتيىمدى قولدانۋ سىندى وزەكتى ماسەلەلەر شەشىلەدى دەپ سەنەمىز.
پاۆلودار وبلىسى