قازاقستان مەن اقش اراسىنداعى ستراتەگيالىق سەرىكتەستىك سەنىم مەن ينۆەستيتسياعا نەگىزدەلگەن

اقش بيزنەسىنىڭ جاڭا ايماعى

ورتالىق ازيا بۇگىندە امەريكالىق بيزنەس ءۇشىن جاڭا مۇمكىندىكتەر ايماعىنا اينالىپ كەلەدى — ەنەرگەتيكادان باستاپ, ماڭىزدى مينەرالدار مەن تسيفرلىق تەحنولوگيالارعا دەيىن. بۇل باعىتتا كوشباسشىلىق پوزيتسيانى قازاقستان يەلەنىپ وتىر: ەلدىڭ ۇلەسىنە وڭىرلىك جالپى ىشكى ءونىمنىڭ جارتىسىنان استامى جانە اقش-پەن ساۋدانىڭ شامامەن 75 پايىزى تيەدى.

امەريكالىق كومپانيالار قازاقستاندا بەلسەندى جۇمىس ىستەپ كەلەدى: Chevron مەن ExxonMobil ءىرى مۇناي-گاز جوبالارىن دامىتىپ جاتىر, PepsiCo سنەك ونىمدەرى زاۋىتىنىڭ قۇرىلىسىن جۇرگىزۋدە, ال Meta, Amazon Kuiper جانە Goldman Sachs تسيفرلىق جانە قارجىلىق شەشىمدەردى ەنگىزىپ وتىر.

پرەزيدەنت قاسىم-جومارت توقاەۆتىڭ باسشىلىعىمەن قازاقستان تەحنولوگيالار, ەنەرگەتيكالىق ترانسفورماتسيا جانە ينۆەستيتسيالار باعىتىندا اقش-پەن ستراتەگيالىق ارىپتەستىكتى دايەكتى تۇردە نىعايتىپ كەلەدى. Wabtec كومپانياسىمەن جاسالعان 4,2 ملرد دوللارلىق كەلىسىم الەمدەگى تەمىرجول سالاسىنداعى ەڭ ءىرى مامىلەلەردىڭ ءبىرى بولىپ, ەكىجاقتى ىنتىماقتاستىقتىڭ جاڭا كەزەڭىن ايقىندادى. بۇل كەلىسىمگە پىكىر بىلدىرگەن دونالد ترامپ قاسىم-جومارت توقاەۆتى «اسا قۇرمەتتى كوشباسشى» دەپ اتاپ, كەلىسىم قازاقستان مەن اقش اراسىنداعى ەكونوميكالىق قاتىناستاردىڭ جاڭا پاراعىن اشاتىنىن ايتتى.

— عابيدوللا مىرزا, پرەزيدەنت قاسىم-جومارت توقاەۆ نيۋ-يورككە ساپارى بارىسىندا امەريكالىق بيزنەس وكىلدەرىمەن وتكەن دوڭگەلەك ۇستەلگە قاتىستى. بۇل كەزدەسۋدىڭ باستى تاقىرىپتارى مەن ناتيجەلەرى قانداي بولدى؟

— مەملەكەت باسشىسىنىڭ اقش-قا ساپارى اياسىنداعى دوڭگەلەك ۇستەلگە قاتىسۋى – ماڭىزدى ساتتەردىڭ ءبىرى بولدى. بۇل كەزدەسۋ قازاقستانعا دەگەن سەنىمنىڭ جوعارى دەڭگەيىن جانە الەمدىك كورپوراتسيالاردىڭ ءوسىپ كەلە جاتقان قىزىعۋشىلىعىن كورسەتتى.

ءبىر ۇستەل باسىندا Chevron, ExxonMobil, Boeing, Visa, Mastercard, Meta, Wabtec, Citibank, NVIDIA, Amazon, OpenAI, Shell, Honeywell, PepsiCo, Mars, BCG, Blackstone جانە باسقا دا ءىرى كومپانيالاردىڭ باسشىلارى جينالدى. بارلىعى 150-دەن استام بيزنەس كوشباسشىسى قاتىستى, ونىڭ ىشىندە Fortune Top-100 تىزىمىندەگى 30-دان اسا باس ديرەكتور بولدى. بۇل سوڭعى جىلدارداعى قازاقستان مەن اقش اراسىنداعى ەڭ اۋقىمدى كەزدەسۋلەردىڭ ءبىرى سانالادى.

ءوز سوزىندە پرەزيدەنت توقاەۆ قازاقستان مەن اقش اراسىنداعى ستراتەگيالىق سەرىكتەستىك دايەكتى ءارى پراگماتيكالىق تۇردە دامىپ كەلە جاتقانىن اتاپ ءوتتى. بۇگىندە قازاقستان ەكونوميكاسىنا تارتىلعان امەريكالىق ينۆەستيتسيا كولەمى 100 ملرد دوللاردان اسىپ ءتۇستى, ەلدە اقش كاپيتالى بار 630-دان استام كومپانيا جۇمىس ىستەيدى.

كەزدەسۋ بارىسىندا نەگىزگى تاقىرىپتار ەنەرگەتيكا, تەحنولوگيا جانە ورنىقتى دامۋ بولدى. قازاقستان Chevron جانە ExxonMobil كومپانيالارىمەن تەڭىز, قاشاعان جانە قاراشىعاناق جوبالارى بويىنشا تىعىز ارىپتەستىكتى جالعاستىرۋدا. بۇل جوبالار ەلىمىزدىڭ مۇناي-گاز سالاسىن جاڭعىرتۋدا ۇلكەن ءرول اتقاردى. مەملەكەت باسشىسى, سونىمەن قاتار, قازاقستاننىڭ الەمدەگى ەڭ ءىرى ۋران ءوندىرۋشى ەكەنىن, اقش يمپورتتايتىن ۋراننىڭ تورتتەن ءبىرىن ءبىزدىڭ ەل قامتاماسىز ەتەتىنىن اتاپ ءوتتى. بۇل قازاقستاندى جاھاندىق ەنەرگەتيكالىق قاۋىپسىزدىكتىڭ ستراتەگيالىق ويىنشىسىنا اينالدىرادى.

سونداي-اق ماڭىزدى مينەرالدار — مىس, ليتي, ۆولفرام, گرافيت جانە سيرەك جەر مەتالدارى ماسەلەسى دە قارالدى. قازاقستان وسى رەسۋرستاردىڭ باي قورىنا يە جانە ولاردىڭ ءوندىرۋ مەن وڭدەۋ باعىتىندا ءوزارا ءتيىمدى سەرىكتەستىك ۇسىنۋدا. Cove Capital كومپانياسىمەن 1,1 ملرد دوللارلىق جوبا جەرگىلىكتى قوسىلعان قۇن تىزبەگىن قالىپتاستىرۋدىڭ ماڭىزدى قادامى بولماق.

ساپاردىڭ تاعى ءبىر ناتيجەسى — Wabtec كومپانياسىمەن 4 ملرد دوللارلىق كەلىسىمگە قول قويۋ بولدى. بۇل ەل تاريحىنداعى ەڭ ءىرى ينفراقۇرىلىمدىق كەلىسىمدەردىڭ ءبىرى. ول استانادا جاڭا بۋىنداعى لوكوموتيۆتەر ءوندىرىسىن, جاڭا جۇمىس ورىندارىن اشۋدى جانە ماشينا جاساۋ سالاسىنداعى قۇزىرەتتەردى دامىتۋدى كوزدەيدى. قىتاي مەن ەۋروپا اراسىنداعى قۇرلىقتىق جۇك تاسىمالىنىڭ 80 پايىزى قازاقستان ارقىلى وتەتىنىن ەسكەرسەك, بۇل ەلدىڭ ەۋرازياداعى لوگيستيكالىق حاب رەتىندەگى ورنىن نىعايتا تۇسەدى.

اۋىل شارۋاشىلىعى جانە تسيفرلىق جوبالار دا تالقىلاندى. پرەزيدەنت امەريكالىق كومپانيالاردى اگروسەكتوردى دامىتۋعا بەلسەنە قاتىسۋعا شاقىرىپ, الماتى وبلىسىندا 368 ملن دوللارلىق PepsiCo زاۋىتىنىڭ قۇرىلىسىن مىسالعا كەلتىردى.

تسيفرلاندىرۋ سالاسىندا قازاقستان ەۋرازياداعى IT-حاب مارتەبەسىن كۇشەيتۋدە: ەلدە Nvidia, Amazon, Microsoft جانە Starlink كومپانيالارى جۇمىس ىستەيدى. Amazon جانە Meta-مەن بىرلەسكەن باستامالار سپۋتنيكتىك ينتەرنەت پەن قازاق ءتىلدى جاساندى ينتەللەكت مودەلىن دامىتۋعا باعىتتالعان.

— سونىمەن قاتار امەريكالىق كومپانيالاردىڭ وكىلدەرىمەن كەزدەسۋلەر ءوتتى. بۇل باعىتتاعى ماڭىزدى ناتيجەلەر قانداي بولدى؟

— پرەزيدەنت توقاەۆتىڭ نيۋ-يوركتەگى جۇمىس باعدارلاماسى وتە اۋقىمدى بولدى. مەملەكەت باسشىسى ەنەرگەتيكا, كولىك, تسيفرلىق تەحنولوگيالار, قارجى جانە اگروسەكتور سالالارىنداعى ەڭ ءىرى امەريكالىق كورپوراتسيالاردىڭ باسشىلارىمەن كەزدەستى. بۇل كومپانيالاردىڭ كوپشىلىگى قازاقستاندا بۇرىننان جۇمىس ىستەيدى نەمەسە جاڭا جوبالاردى ىسكە قوسۋدى جوسپارلاپ وتىر, ال ولاردىڭ ەلگە دەگەن قىزىعۋشىلىعى ارتىپ كەلەدى.

كەزدەسۋلەردىڭ نەگىزگى مازمۇنى ينۆەستيتسيالار مەن تەحنولوگيالىق سەرىكتەستىككە ارنالدى. پرەزيدەنت مۇنداي كەزدەسۋلەر جاي پىكىر الماسۋ ەمەس, ناقتى ناتيجەگە باعىتتالعان ىنتىماقتاستىق قۇرالى ەكەنىن ۇنەمى اتاپ وتەدى. ولار ءوزارا سەنىم مەن ناقتى جوبالار نەگىزىندە ءتيىمدى سەرىكتەستىك ورناتۋعا مۇمكىندىك بەرەدى.

— قازىرگى تاڭدا ورتالىق ازيا جاھاندىق ينۆەستورلاردىڭ نازارىندا. وسى ۇدەرىستە قازاقستاننىڭ ءرولى قانداي؟

— ءيا, بۇگىندە ورتالىق ازياعا الەمدىك ينۆەستورلاردىڭ نازارى ەرەكشە اۋىپ وتىر, ال قازاقستان بۇل كەڭىستىكتەگى باستى ويىنشى سانالادى. ءبىزدىڭ ەلدىڭ ۇلەسىنە وڭىرلىك جالپى ىشكى ءونىمنىڭ جارتىسىنان استامى جانە اقش-پەن ساۋدانىڭ 75 پايىزى تيەدى. قازاقستان ايماقتىق كاپيتال مەن تەحنولوگيا ورتالىعىنا اينالدى.

بۇۇ ەسكاتو دەرەكتەرىنە سۇيەنسەك, 2024 جىلى ەلگە تارتىلعان ينۆەستيتسيا كولەمى 15,7 ملرد دوللاردى قۇرادى — بۇل وتكەن جىلمەن سالىستىرعاندا ەكى ەسە كوپ. ورتالىق ازياعا كەلەتىن بارلىق ينۆەستيتسيانىڭ 60 پايىزدان استامى قازاقستانعا باعىتتالادى.

حالىقارالىق رەيتينگتەر دە وڭ سەرپىندى كورسەتىپ وتىر: Moody’s ەلىمىزدىڭ نەسيەلىك رەيتينگىن Baa1 دەڭگەيىنە كوتەردى, ال IMD رەيتينگى بويىنشا قازاقستان الەمنىڭ ەڭ باسەكەگە قابىلەتتى 35 ەكونوميكاسىنىڭ قاتارىنا ەندى. جالپى العاندا, ەلگە تارتىلعان شەتەلدىك ينۆەستيتسيالار 450 ملرد دوللاردان استى.

ەڭ باستىسى — ينۆەستيتسيا قۇرىلىمى ءارتاراپتانۋدا: ءداستۇرلى ەنەرگەتيكامەن قاتار ماشينا جاساۋ, كولىك, اگروونەركاسىپ, مەديتسينا جانە تسيفرلىق تەحنولوگيالار سالالارى دامىپ كەلەدى. وسىلايشا قازاقستان ايماقتىڭ عانا ەمەس, بۇكىل ەۋرازيانىڭ ينۆەستيتسيا مەن تەحنولوگيا حابىنا اينالۋدا.

— ماڭىزدى مينەرالدار سالاسىندا قازاقستاننىڭ الەۋەتى قانداي؟

— قازاقستان وڭىردەگى ەڭ باي مينەرالدىق بازاعا يە جانە الەمدەگى ماڭىزدى ماتەريالدار ءوندىرۋشى جيىرمالىققا كىرەدى. ەلدىڭ ۇلەسىنە مىس, تيتان, كوبالت جانە سيرەك جەر ەلەمەنتتەرىنىڭ ايتارلىقتاي بولىگى تيەدى. قازىر سيرەك جانە سيرەك جەر ەلەمەنتتەرىن ءوندىرۋ مەن وڭدەۋ باعىتىندا جاڭا جوبالار جۇزەگە اسۋدا — بۇل اككۋمۋلياتورلار, ەلەكترونيكا جانە عارىش تەحنولوگيالارى ءۇشىن ستراتەگيالىق ماڭىزى بار سالا. 2023 جىلعى جەلتوقساندا 2028 جىلعا دەيىنگى كەشەندى جوسپار قابىلداندى. ول بەس جاڭا كەن ورنىن ىسكە قوسىپ, زاماناۋي وڭدەۋ تەحنولوگيالارىن ەنگىزۋدى قاراستىرادى.

امەريكالىق Cove Capital كومپانياسىمەن سەرىكتەستىك ەرەكشە ماڭىزعا يە. كومپانيا سيرەك جەر مەتالدارىن بارلاۋ جانە تەرەڭ وڭدەۋ جوباسىن جۇزەگە اسىرۋدا. بۇل تولىق قۇن تىزبەگى قۇرىلىپ جاتقان پيلوتتىق الاڭ: شيكىزات وندىرۋدەن باستاپ جوعارى تەحنولوگيالىق ءونىم شىعارۋعا دەيىن. باستى ماقسات – شيكىزات ەكسپورتىنان دايىن ءونىم وندىرىسىنە كوشۋ. بۇل باعىتتا امەريكالىق كومپانيالاردىڭ قاتىسۋى قازاقستاننىڭ جاھاندىق جەتكىزۋ تىزبەگىندەگى ورنىن نىعايتادى.

— ال لوگيستيكا سالاسىندا قازاقستاننىڭ ءرولى قانداي جانە امەريكالىق سەرىكتەستىك ونى قالاي كۇشەيتە الادى؟

— بۇگىندە قازاقستان جاڭا ەۋرازيالىق لوگيستيكا قالىپتاستىرۋدا نەگىزگى ءرول اتقارىپ وتىر. ەل اۋماعى ارقىلى قىتاي مەن ەۋروپا اراسىنداعى بارلىق قۇرلىقتىق جۇك تاسىمالىنىڭ 80 پايىزى وتەدى. بۇل قازاقستاندى ەۋروپا, ازيا جانە تاياۋ شىعىس نارىقتارىن بايلانىستىراتىن تابيعي كوپىرگە اينالدىرادى.

باستى باسىمدىقتاردىڭ ءبىرى – ترانسكاسپي باعىتىن دامىتۋ. بۇل قىسقا ءارى سەنىمدى مارشرۋت سوڭعى ەكى جىلدا جۇك كولەمىن ەكى ەسەگە ارتتىردى. ونىڭ الەۋەتى جىلىنا 10 ملن تونناعا دەيىن جەتەدى جانە بۇل باعىتقا قىزىعۋشىلىق اي سايىن ءوسىپ كەلەدى.

سونىمەن قاتار, اقش سەرىكتەستەرىنە كاسپي تەڭىزى پورتتارىن دامىتۋعا, جۇكتەردى قاداعالاۋدىڭ تسيفرلىق جۇيەلەرىن ەنگىزۋگە جانە تۇركيا, گرۋزيا مەن ازەربايجاندا لوگيستيكالىق حابتار قۇرۋعا قاتىسۋ ۇسىنىلدى. مۇنىڭ بارلىعى قازاقستاننىڭ سەنىمدى ترانزيتتىك ءتۇيىن رەتىندەگى مارتەبەسىن نىعايتىپ, جاھاندىق جەتكىزۋ تىزبەكتەرىن قالىپتاستىرۋداعى ورنىن كۇشەيتەدى.