جاڭا زاڭناما – قوعام جاۋاپكەرشىلىگىنىڭ كەپىلى

پرەزيدەنت قاسىم-جومارت توقاەۆ 2022 جىلعى جولداۋىندا قىلمىستىق جانە قىلمىستىق-پروتسەستىك كودەكستەردى مۇقيات سارالاپ, ونداعى قولدانىلمايتىن نەمەسە سوت تورەلىگىنە كەدەرگى كەلتىرەتىن ارتىق-اۋىس نارسەنىڭ بارىنەن ارىلۋ قاجەتتىگىن ايتقان بولاتىن.

ء«تيىستى تۇزەتۋلەر ەنگىزىلگەننەن كەيىن ولاردى قايتا-قايتا وزگەر­تە بەرمەۋ قاجەت. 2015 جىلدان بەرى قىلمىستىق جانە قىلمىستىق-پروتسەستىك كودەكستەرگە 1 200-دەن استام وزگەرىس ەنگىزىل­گەن. ۋاقىتشا جاعدايلارعا بايلا­نىستى نەمەسە اياسى تار كورپورا­تيۆتى مۇددەلەرگە بولا زاڭداردى وزگەر­تۋگە جول بەرىلمەۋگە ءتيىس. سوندىق­تان قىلمىستىق جانە قىلمىستىق-پرو­تسەستىك زاڭنامانى تۇزەتۋ قۇزى­رەتىن ادىلەت مينيسترلىگىنە بەرۋ قاجەت. ول ءۇشىن مەكەمەنىڭ كادرلىق الەۋەتىن نىعايتىپ, زاڭ شىعارۋ قىزمەتىنىڭ ساپاسىن ارتتىرۋ كەرەك», دەگەن ەدى مەملەكەت باسشىسى.

مىنە, پرەزيدەنتتىڭ وسى تاپسىرماسىن ورىنداۋ 2023 جىلى 19 ناۋرىزدا سايلانعان ءماجىلىس دەپۋتاتتارىنىڭ ەنشىسىنە ءتيدى. ولار ەكى جىلدىڭ ۇستىندە وسى زاڭ جولىندا جۇمىس ىستەدى. بيىل­عى ماۋ­سىم ايىندا ءماجى­لىس­تىڭ ءۇشىنشى سەسسيا­سىندا زاڭ قابىلدانىپ, 16 شىلدە كۇنى پرە­زيدەنت قول قويدى. بۇل 60 كۇننەن كەيىن, ياعني 16 قىركۇيەكتە كۇشىنە ەنۋگە ءتيىس. «قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ كەيبىر زاڭنا­مالىق اكتىلەرىنە قازاقستان رەس­پۋب­ليكاسىنىڭ قىلمىستىق زاڭ­ناماسىن وڭتايلاندىرۋ ماسە­لەلەرى بويىنشا وزگەرىستەر مەن تولىق­تىرۋلار ەنگىزۋ تۋرالى» زاڭ جوباسى بويىنشا جۇمىس توبىنىڭ جەتەكشىسى ابزال قۇسپان دەپۋتاتتار كورپۋسىنىڭ قولدانىستاعى قىل­مىستىق زاڭنامانى وڭتاي­لاندىرۋ, جەتىلدىرۋ بويىنشا كولەم­دى جۇمىس اتقارعانىن ايتادى. ەندىگى مىندەت – حالىق اراسىندا بەلسەندى قۇقىقتىق ءتۇسىندىرۋ جۇمىستارىن جۇرگىزۋ قاجەت.

– ءبىز جاز بويى ەلىمىزدى ارالاپ, بىرنەشە وبلىستا حالىق­پەن, ىشكى ىستەر ورگاندارى قىز­مەتكەرلەرىمەن كەزدەسۋلەر وتكىز­دىك. 16 قىركۇيەكتە كۇشىنە ەنگەلى وتىرعان زاڭ قاعيدا­لارى حالىق ءۇشىن, اسىرەسە جاس­تار قاۋىمى ءۇشىن وتە ماڭىزدى. مى­سالى, ستالكينگ, دروپپەرلىك سەكىل­دى ۇعىمدار, نەكەگە ماجبۇرلەۋ ءۇشىن قىلمىستىق جاۋاپكەرشىلىك, تاعى باسقا زاڭ نورمالارى ەرتەڭ ءار ادامنىڭ تاعدىرىنا اسەر ەتۋى مۇم­كىن. سوندىقتان ءبىز, دەپۋتاتتار كور­پۋسى, زاڭداعى وزگەرىستەردى حالىققا ءتۇسىندىرۋ وتە ماڭىزدى دەپ ەسەپتەيمىز, – دەيدى دەپۋتات ا.قۇسپان.

جوعارىدا ايتىلعانداي, بۇل زاڭ جوباسىن مەملەكەت باسشى­سىنىڭ 2022 جىلعى 1 قىركۇيەكتەگى جول­داۋىندا بەرىلگەن تاپسىرماسىن ورىنداۋ ماقساتىندا, 2030 جىلعا دەيىنگى قۇقىقتىق ساياسات تۇجىرىمداماسىن ىسكە اسىرۋ اياسىندا ادىلەت مينيسترلىگى ازىرلەپ, ۇسىندى. ەلىمىز تاريحىندا العاش رەت قىلمىستىق زاڭنامانى جەتىلدىرۋ وكىلەتتىگى قۇقىق قورعاۋ ورگاندارىنان ۆە­دومست­ۆولىق مۇد­دەسى جوق ورگان رە­تىندە ادىلەت مينيستر­لىگىنە بەرىلدى.

– ءبىز قابىلداعان زاڭ جوباسى­نىڭ نەگىزگى باعىتى ازاماتتار مەن كاسىپكەرلەردىڭ قۇقىعىن قور­عاۋ­دى كۇشەيتۋ, قىلمىستىق پرو­تسەستە تاراپتاردىڭ تەڭدىگىن نى­عاي­­تۋ, قىل­مىستىق پروتسەستى وڭتاي­لان­دىرۋعا سايادى. سونىڭ ىشىندە ەكو­نو­مي­كالىق داۋلار بويىنشا نەگىزسىز قىلمىستىق ىستەردى تىركەۋدى الىپ تاستاۋ, ىستەردى قوسىمشا تەرگەۋگە پرو­كۋرورعا قايتارۋعا تىيىم سالۋ, بيزنەستى تەكسەرۋ ءۇشىن پروكۋرورمەن مىندەتتى تۇردە كەلىسۋ, ءتىنتۋ جانە الىپ قويۋ سانكتسيالارىنىڭ قولدانىلۋ مەرزىمدەرىن نەگىزدى ەتۋ, «قور­عانۋ قۇقىعى بار كۋاگەردى» قورعاۋ, كاسىپكەرلىك قىزمەت پەن ۇيىم­داسقان قىلمىستىق توپتى اجىراتۋ, ەكونوميكا­لىق قىل­مىستار بو­يىنشا باس بوس­تان­دىعى­نان ايىرۋدىڭ ورنىنا ەسەلەنگەن ايىپپۇل ەنگىزۋ, ادۆوكاتتاردىڭ قۇقىعىن كەڭەيتۋ, سوتقا قورعاۋ تاراپىنىڭ بالاما ۇستانىمىن ۇسىنۋ مۇمكىن­دىگى, ەلەكترون­دىق قىلمىستىق ءىس جۇرگىزۋدى ادەپ­كى نورما رەتىندە قالىپتاستىرۋ, پروكۋروردىڭ رەزوليۋتسياسى نە­گىزىندە بولەك قاۋلىسىز سوتقا بەرۋ, قاشىقتان بەتتەستىرۋ مۇم­كىندىگى, ينتەرنەتتەگى قىل­مىس­تاردا جابىرلەنۋشىنىڭ تۇرعى­لىقتى جەرى بويىنشا تەرگەۋ جۇرگىزۋ سياقتى وسى سالا ماماندارى ءۇشىن ماڭىزدى وزگەرىستەر بار, – دەيدى ابزال تەمىرعالي ۇلى.

وسىلايشا, 2023 جىلعى مامىردان باستاپ دەپۋتاتتاردىڭ جۇمىس توبى وسى زاڭ بويىنشا عانا 60-قا جۋىق وتىرىس وتكىزگەن. ونىڭ ىشىندە كوشپەلى كەڭەستەر مەن حالىقارالىق ءىس-شارالار دا بار. ءسويتىپ, زاڭ جوباسىنا 699 دەپۋتاتتىق تۇزەتۋ ۇسىنىلىپ, قارالعان ەكەن. سونىڭ 165-ءى, ياعني 23%-ى قولداۋ تاپقان. 69 ۇسىنىس ءىشىنارا قابىلدانعان.

ەندىگى ءسوزدى قوعام ءۇشىن وتە وزەكتى بولىپ وتىرعان بىرنەشە تاقىرىپقا ارناساق.

ستالكينگ

جوعارىدا ايتىلعانداي, جاڭار­عان زاڭدا ستالكينگ ءۇشىن قىل­مىستىق جاۋاپكەرشىلىك ەنگىزىلىپ وتىر. ال ستالكينگ دەگەن نە؟

ستالكينگ – جابىرلەنۋشىنىڭ ەركىنە قايشى بايلانىس ورناتۋعا جانە (نەمەسە) اڭدۋعا باعىتتالعان, زورلىق-زومبىلىقپەن بايلانىسى جوق, بىراق ەلەۋلى زيان كەلتىرگەن ارەكەتتەر.

بۇل قىلمىستىڭ جازاسى – 200 اەك-كە دەيىنگى ايىپپۇل نەمەسە سول مولشەردە تۇزەۋ جۇمىستارى نەمەسە 200 ساعاتقا دەيىن قوعامدىق جۇمىس نەمەسە 50 تاۋلىككە دەيىن قاماۋ بولىپ بەلگىلەندى.

ەندەشە, الدەبىر ادامنىڭ ىزىنە ءتۇسىپ, تىنىمسىز مازالاپ, تەلەفون شالىپ, ءتىپتى ول قالاماعان سىي­لىق­تار جىبەرىپ, قورقىتىپ-ۇركى­تىپ, سونىڭ ىشىندە عالامتور ارقىلى دا مازالاي بەرسەڭىز, ءسوزسىز جاۋاپقا تارتىلاسىز دەگەن ءسوز.

دروپپەرلىك

بانكتىك كارتالار مەن شوتتاردى وزگە تۇلعالارعا زاڭسىز بەرۋ دروپپەرلىك دەپ اتالادى. جاڭار­عان زاڭدا بۇل قىلمىس ءۇشىن جاۋاپ­كەر­شىلىك قاراستىرىلعان.

«232-1-باپ. بانكتىك شوت, تولەم قۇرالى نەمەسە سايكەستەندىرۋ قۇرال­دارىن زاڭسىز بەرۋ, بەرۋ ءۇشىن الۋ نەمەسە پايدالانۋ».

بۇل قىلمىستىڭ ءتۇرلى اۋىرلاتاتىن ءمان-جايلارىنا بايلانىس­تى ايىپپۇل – 160 اەك-تەن 5 000 اەك-كە دەيىنگى ارالىقتا سالىنادى. سونداي-اق ايىپپۇل قوعامدىق جۇمىستارمەن نەمەسە بوستاندىعىن شەكتەۋ نە ايىرۋمەن الماستىرىلۋى دا مۇمكىن. مۇنداي جاعدايدا قىلمىس جاسا­عان تۇلعانىڭ مۇلكى مىندەتتى تۇردە تار­كىلەنەدى.

قىز الىپ قاشۋ

ەلىمىزدە «نەكەگە ماجبۇرلەۋ» بابىنىڭ وزىندىك تاريحى بار. ەڭ العاش قازاق كسر-ءىنىڭ قىلمىستىق كودەكسى 1959 جىلى قابىلداندى. وسى كودەكستە «نەكەگە ماجبۇرلەۋ» بابى بار ەدى, ول 1997 جىلعا دەيىن كۇشىندە بولدى. بىراق 1997 جىلى قابىلدانعان جاڭا كودەكستە «نەكەگە ماجبۇرلەۋ» بابى دەكريميناليزاتسيالاندى, الىنىپ تاستالدى. ول كودەكس 2015 جىلى جاڭا كودەكس قابىلدانعانعا دەيىن كۇشىندە بولدى.

ال جاڭارعان زاڭنىڭ ءبىر بابى نەكەگە ماجبۇرلەۋ ءۇشىن قىل­مىس­تىق جاۋاپكەرشىلىك دەپ اتالادى.

125-1-باپ – نەكەگە ماجبۇرلەۋ: قورقىتۋ, شانتاج نەمەسە قىسىم كورسەتۋ ارقىلى نەكە قيۋعا ماج­بۇرلەۋدىڭ جازاسى – 2 000 اەك-كە دەيىن ايىپپۇل نەمەسە 2 جىلعا دەيىن بوستاندىعىن شەكتەۋ نە ايى­رۋ; اۋىر­لاتاتىن ءمان-جايلار (كامەلەتكە تولماعانعا قاتىستى, قىزمەتتىك وكىلەتتىكتى پايدالانۋ, توپپەن جاساۋ جانە ت.ب.) بولسا, جا­زاسى – 5 000 اەك-كە دەيىن ايىپپۇل نەمەسە 3–7 جىلعا دەيىن بوستان­دىعىن شەكتەۋ نە ايىرۋ; ەگەر مۇن­داي ارەكەتتەردىڭ سالدارىنان اباي­سىزدا اۋىر زارداپتار كەلسە, ونىڭ جازاسى – 5–10 جىلعا دەيىن باس بوستاندىعىنان ايىرۋعا دەيىن بارادى.

ادام ۇرلاۋ

ەسكەرەتىن ءجايت, زاڭنامانىڭ «ادام ۇرلاۋ» بويىنشا بابىنا دا وزگەرىستەر ەنگىزىلگەن.

125-باپ – ادام ۇرلاۋ: بۇل قىل­مىستىڭ قاراپايىم قۇرامى جاع­دايىندا – 4–7 جىلعا دەيىن باس بوس­تاندىعىنان ايىرۋ كوزدەل­گەن; اۋىر­لاتاتىن ءمان-جايلار (جۇكتى­لەرگە, توپپەن, قارۋ قولدانۋ جانە ت.ب.) بولسا, جازا 7–12 جىلعا دەيىن كۇشەيەدى; ەرەكشە اۋىر جاع­داي­لار ء(ولىم, كامەلەتكە تولما­عانعا قا­تىستى, قىلمىستىق توپپەن) بول­سا, جازاسى 10–15 جىلعا دەيىن بارادى.

وسى باپتا بۇرىن «جابىر­لەنۋشىنى ەرىكتى تۇردە بوساتقان تۇلعا, ەگەر ارەكەتىندە باسقا قىل­مىس قۇرامى بولماسا, قىلمىستىق جاۋاپتىلىقتان بوساتىلادى» دەگەن ەسكەرتۋ بولاتىن. ەندى ول الى­نىپ تاستالدى. مۇنىڭ قانداي سال­دارى بولۋى مۇمكىن؟ بۇنىڭ ماڭىزى سول, ەندىگى جەردە كەز كەلگەن ادامدى ا نۇكتەسىنەن ب نۇكتەسىنە ونىڭ ەركىنەن تىس الىپ بارعان ادام اۋىر باپپەن سوتتالادى. مىسالى, قارىزىن بەرمەي قاشقالاقتاپ جۇرگەن ادامدى بورىشقورعا الىپ بارۋى مۇمكىن جاعداي ومىردە كەزدەسەدى عوي.

كيىك ءمۇيىزى حاقىندا

جاڭا زاڭنامادا ەلىمىزدە سيرەك كەزدەسەتىن جانۋارلار مەن وسىم­دىكتەردى قورعاۋعا قاتىستى دا ماڭىزدى وزگەرىس بار. بۇرىن قىل­مىستىق كودەكستىڭ 339-بابىندا – كيىكتى زاڭسىز اتۋ دا, ونىڭ ءمۇيىزىن ساقتاۋ, ساتۋ دا ءبىر باپپەن قامتىلاتىن. ەندى زاڭ ولاردى ءبولىپ بەردى. ياعني 339-باپ تىكەلەي زاڭسىز اۋلاۋ, اتۋ, ياعني براكونەرلىككە قاتىستى بولسا, 339-1-باپ اياسىندا سيرەك كەزدەسەتىن جانۋارلار مەن وسىم­دىكتەردى ساقتاۋ, ساتىپ الۋ, ساتۋ, تاسىمالداۋ سەكىلدى قوسالقى ارە­كەتتەر قاراستىرىلادى.

بۇل جەردە ماڭىزدى ەرەكشە­لىك بار: 339-1-باپ بويىنشا ەكولوگيالىق زالال ەسەپتەلمەي­دى. زالال تەك 339-باپ اياسىندا, ياعني برا­كونەرلىك كەزىندە قولدا­نى­لا­دى. سوندىقتان بۇرىن قوسال­قى ارەكەتتەر ءۇشىن سوتتالعان ادام­داردىڭ ءىسى قايتا سارالانىپ, ولار جازادان جانە ەڭ باستىسى, ەكولو­گيالىق زالالدى وتەۋدەن بوساتىلادى. بۇل وزگەرىس ادىلدىك ءۇشىن جاسا­لىپ وتىر: نەگىزگى قىلمىسكەر – اڭدى اتقان ادام, ال ءونىمدى ساتىپ العان نەمەسە ساقتاعان قوسىمشا ارەكەت قانا.

كوللەكتورلىق قىزمەت تۋرالى

جاڭا زاڭعا سايكەس, ەندى زاڭسىز بانكتىك جانە كوللەكتورلىق قىزمەت ءۇشىن قىلمىستىق جاۋاپكەرشىلىك ەنگىزىلگەن. بۇل – قىلمىستىق كودەكستىڭ 214-1 جانە 214-2 باپتارى.

ليتسەنزياسىز نەسيە بەرۋ, بانكتىك وپەراتسيا جۇرگىزۋ نەمەسە زاڭسىز كوللەكتورلىق قىزمەتپەن اينالىسۋ ەندى اۋىر قۇقىقبۇزۋشىلىق بولىپ سانالادى. ونىڭ جازاسى – كولەمى 2 000 اەك-كە دەيىن ايىپپۇلدان باس­تاپ, 600 ساعاتقا دەيىن قوعامدىق جۇمىستار, دارەجەسىنە قاراي 2 جىلعا دەيىن باس بوستاندىعىن شەكتەۋ نەمەسە ايىرۋ دا تاعايىندالۋى مۇمكىن. ەگەر قىلمىس توپپەن جاسالسا نەمەسە قايتالانسا, جازا كۇشەيەدى. مۇنداي جاعدايدا سوت 5 جىلعا دەيىن باس بوستاندىعىنان ايىرۋعا جانە م ۇلىكتى تاركىلەۋگە ۇكىم شىعارا الادى. بۇل نورمانىڭ ماقساتى – ازاماتتاردى قارجىلىق الاياقتاردان قورعاۋ.

P.S. ءماجىلىس دەپۋتاتى ابزال قۇسپان ايتقانداي, زاڭداعى جاڭا وزگەرىستەر شىنىمەن دە ءومىرىمىزدىڭ ءار سالاسىندا ورنەگىن كورسەتكەلى تۇر. قازىر جاس­تار اراسىندا دروپپەرلىك ارەكەتتەر وڭاي تابىستىڭ كوزى رەتىندە وتە تانىمال. سونداي-اق ەلىمىزدىڭ وڭتۇستىگىندە, اسىرەسە اۋىلدىق جەردە جاس قىزدار مەن ايەلدەرگە ءداستۇرلى قىسىم كورسەتۋ, نەكەگە تۇرۋعا ماجبۇرلەۋ فورمالارى ءالى دە كەزدەسەدى. كۇشىنە ەنگەلى وتىرعان زاڭ جوباسىندا اتالعان قىلمىستارعا قارسى قاتاڭ جاۋاپكەرشىلىك قاراستىرىلىپ وتىر. سوندىقتان «كەيبىر ازاماتتار, اسىرەسە جاستار وپىق جەپ قالماسا ەكەن» دەپ الاڭداپ وتىرعان دەپۋتاتتىڭ ويى ورىندى. جاڭا زاڭنامانىڭ تالاپتارىن ءبىلۋ, ونى بۇلجىتپاي ورىنداۋ – قوعامدىق جاۋاپكەرشىلىكتىڭ كەپىلى. 

باتىس قازاقستان وبلىسى