كاسىپكەرلىكتى دامىتۋ: مۇمكىندىك تە كوپ, قولداۋ دا بار

برەند-كوميتەت وتىرىسىندا 10 كاسىپ­كەر ءوز ءونىمىن تانىستىرىپ, ءوزارا باق سىنادى. بۇعان دەيىن وڭىرلىك كاسىپكەرلەر پالاتاسىنىڭ ۇيىمداستىرۋىمەن وتكەن ء«بىر اۋىل – ءبىر ءونىم» كورمە-جارمەڭكەسىنە جالپى سانى 43 ۇمىتكەر قاتىسقان ەدى. كوميسسيا مۇشەلەرى داۋىس بەرىپ ىرىكتەلگەن 10 كا­سىپكەر شەشۋشى سىندا جۇلدەنى ساراپقا سالدى.

«قالادا كاسىپكەرلەردى قولداۋ تۇراق­تى جالعاسىپ كەلەدى. ءوز ءىسىن باستاعان ازا­ماتقا قانداي دا ءبىر قۇقىقتىق, كونسۋل­تاتيۆتىك كومەك, قۇجاتتاردى راسىمدەۋ, سۇيەمەلدەۋ جاعىنان جاردەم قاجەت بولسا, كاسىپكەرلەر پالاتاسىنىڭ ماماندارى قولداۋ بىلدىرۋگە دايىن. ال ء«بىر اۋىل – ءبىر ءونىم» جوباسىنا قاتىسۋشى ۇمىتكەرلەر ءونىمى بىرقاتار تالاپقا ساي بولۋعا ءتيىس. ءونىم نەمەسە تاۋار جەرگىلىكتى شيكىزاتتان جاسالىپ, ءوندىرىس بارىسىندا قاراپايىم قۇرالدار مەن مەحانيزمدەر قولدانىلۋى كەرەك. سونداي-اق ءونىم جەرگىلىكتى وڭىردەن ەكەنىن تانىتىپ تۇرۋعا ءتيىس. دەگەنمەن, قانداي دا ءبىر زات جاساعاندا جەرگىلىكتى شيكىزاتپەن بىرگە باسقا جاقتان اكەلگەن ماتەريالدى دا قولدانۋعا بولادى», دەدى س.ادامبەكوۆا.

برەند-كوميتەت مۇشەلەرىنە تانىستى­رىلعان ۇمىتكەرلەر اراسىندا جىلقى جانە تاۋىق ەتىن كەپتىرىپ, قىتىرلاق ازىرلەگەن, اسقاباق دانىنەن ماي سىققان, ءسۇت ونىمدەرىنەن ايران, ماي, قۇرت, يوگۋرت, كۆاس سۋسىنىن دايىنداعان, كەراميكادان كادەسىي, اشەكەي بۇيىم جاسا­عان, ەكولوگيالىق ماتادان سومكە تىككەن, اعاشتان ويۋ ويعان كاسىپكەرلەر بولدى.

كوميتەت مۇشەلەرى بايقاۋ بارىسىندا ءار كاسىپكەردىڭ وندىرگەن ءونىمى, ونىڭ ارتىقشىلىعى تۋرالى سۇرادى. كوميسسيانى كاسىپكەردىڭ قولاستىندا ەڭبەك ەتەتىن جۇمىسشى سانى دا قىزىق­تىردى. سونداي-اق كاسىپكەرلەر الداعى جۇمىسى مەن ىسكە اسىراتىن جوسپارى جايىندا وي ءبولىستى. وتىرىس قورىتىن­دىسىندا 3 كاسىپكەر ۇزدىك دەپ تانىلدى. ولار – جىلقى مەن تاۋىق ەتىن كەپتىرىپ, ءدام ازىرلەيتىن «جولدىباەۆ» فيرماسى, كەراميكادان كادەسىي مەن اشەكەي جاسايتىن «سالتانات» جك جانە اسقاباق دانىنەن ماي سىعاتىن «اقسابىن» بيزنەس سۋبەكتىسى.

بايقاۋدا باق سىناعان بارلىق قاتىسۋ­شىعا كاسىپكەرلەر پالاتاسى ءتيىستى قولداۋ كورسەتەتىن بولدى. ول ءوندىرىستى كەڭەيتۋ نەمەسە ءونىمدى ەكسپورتقا شىعارۋ بو­يىنشا جاردەم بولۋى مۇمكىن. جالپى, برەند-كوميتەت مۇشەلەرى شەشۋشى سىندا جۇلدەگە تالاسقان بارلىق ۇمىتكەرگە كاسىپتىڭ تابىسىن ءوسىرۋ, ءونىمنىڭ نارىقتىق الەۋەتىن ارتتىرۋ بويىنشا كەڭەس بەردى.

بايقاۋ جەڭىمپازى ايجان ماشىكەي 9 جىلدان بەرى تابيعي سابىن شىعارۋمەن اينالىسىپ كەلەدى. كەيىنگى 2 جىلدا قوسىمشا كاسىپ اشىپ, اسقاباق دانىنەن ماي سىعۋدى باستادى. كاسىپكەر شىمكەنتتە تۇرسا دا اسقاباقتى جامبىل وبلىسى شۋ ايماعىندا 10 گەكتار جەرگە ەگەدى. بۇل اسقاباق ەلىمىزدە وسەتىن باقشا ونىمىنە قاراعاندا وزگەشەلەۋ. جەرگىلىكتى اسقاباق دانەگى از بولسا, كاسىپكەر ەگەتىن سورتىنىڭ دانەگى كوپ. ول ونىڭ تۇقىمىن اۋستريادان اكەلگەن. سالماعى 3-5 كيلوعا دەيىن جەتەدى.

ا.ماشيكەيدىڭ ماماندىعى – دارىگەر-تراۆموتولوگ. شەتەلدە ءبىلىم العان. سول جەردە ءجۇرىپ, تابيعي ونىمدەرگە قى­زىققان. ەلگە كەلىپ ەكولوگيالىق تازا ونىمدەر شىعارۋدى ويعا الادى. ءسوي­تىپ, العاشقى كاسىبىن تابيعي سابىن شى­عارۋدان باستايدى. ونىڭ ايتۋىنشا, اسقاباق مايى دەنساۋلىققا وتە پايدالى. اسىرەسە بۇگىندە بالالار اراسىندا كەڭ تارالعان ىشكى قۇرت اۋرۋلارىنا تاپتىرماس ەم.

كاسىپكەردىڭ ء«بىر اۋىل – ءبىر ءونىم» جوباسى بويىنشا بايقاۋعا قاتىسۋداعى ماقساتى – ەگىس دالاسىندا اسقاباقتى جارىپ, ىشىنەن ءدانىن جيناپ بەرەتىن شەتەلدىك زاماناۋي تەحنيكا ساتىپ الۋ. ونىڭ قۇنى 12 ملن تەڭگە. بۇل تەحنيكا 10 گەكتار اۋماقتى ەكى كۇندە تازالاپ شىعا الادى. ول ەكى كۇننىڭ بىرىندە پو­يىزبەن شۋداعى ەگىس دالاسىنا بارادى. بىلتىر كۇزگە دەيىن ەگىستىك باسىندا شايلا تىگىپ تۇرعان. شىمكەنتتەن قاتىناۋ قيىن بولعاندىقتان ەندى تۇركىستان وبلىسىنان نەمەسە قالانىڭ وزىنەن ەگىستىك جەردى جالعا الۋدى كوزدەپ ءجۇر. ونىڭ ايتۋىن­شا 1 گەكتار القاپتان 200-300 كيلو ءونىم الىنادى, ال 4 كيلو اسقاباق دانىنەن 1 ليتر ماي سىعىلادى. ءونىم جاقسى بولۋ ءۇشىن جاز كۇندەرى القاپتى بىرنەشە مارتە سۋارادى.

«جۇبايىم ينسۋلت الىپ, جاتىپ قالعاندا اسقاباق مايىنىڭ كومەگىمەن اياققا تۇرعىزدىم. كانادا ەلىندە ءبىراز جىل تۇرىپ, ەلگە كەلىپ وتاندىق ءونىمدى سالىستىرعاندا, بىزدە مۇناي حيمياسىنان دايىندالاتىن تاۋار كوپ ەكەنىن بايقادىم. سول ءۇشىن گيگيەنالىق زات قاتارىندا سابىندى تابيعي كومپونەنتتەردەن جاساۋعا تىرىستىم. بۇل رەتتە سابىن وندىرىسىندە كوكوس, ەفير, ءزايتۇن مايلارىن قولدانامىن. سونىمەن قاتار ەرىنگۇلدىلەر توبىنا جاتاتىن حوش ءيىستى گۇل لاۆاندا ەگۋدى قولعا الدىم. ول دا سابىننىڭ تابيعي شيكىزاتىنا كىرەدى. ءارى لاۆاندا گ ۇلىنەن الىنعان مايدى كۇيگەن جەرگە جاقسا, تەز جازىلادى. كانادادا ءبىلىم الىپ جاتقان بالالارىمىز سوندا كوشۋگە ۇگىتتەيدى, ال ءبىزدىڭ بارعىمىز جوق. ءوز ەلىمدە ويعا العان جوسپارىمدى ىسكە اسىرىپ, وتانىما پايدامدى تيگىزسەم دەيمىن» دەيدى ا.ماشىكەي.

كاسىپكەر ءونىمىن دۇكەنگە قويىپ ساتپايدى. بىلەتىندەر ۇيىنەن الىپ كەتەدى. ەندى ءوندىرىس اۋقىمىن كەڭەيتىپ, تاۋار سا­نىن ارتتىرۋدى كوزدەيدى. ول ءۇشىن ساپا سەرتيفيكاتى قاجەت. بۇل قۇ­جات­تىڭ كومەگىمەن ءونىمىن دۇكەن مەن دارى­حاناعا شىعارا الادى. ساپا سەرتيفيكاتىن بەرۋشى ماماندار تامىز ايىندا كاسىپكەردىڭ ءونىمىن تەكسەرىپ, ساپاسى مەن قاۋىپسىزدىگى حالىقتىڭ تۇتىنۋىنا قانشالىقتى جارايتىنىن زەرتحانا ارقىلى سارالاپ كورمەك. قۇجات قولعا تيىسىمەن بيزنەستە جاڭا كەزەڭگە قادام باسامىن دەپ وتىر.

جوبا بايقاۋىندا جۇلدەگە ىلىنگەننىڭ ءبىرى – سالتانات داۋرەنبەكوۆا. ونىڭ كەراميكادان كادەسىي مەن ءتۇرلى اشەكەي بۇيىم جاساۋ جوباسى بىردەن كوزگە ءتۇستى. كاسىپكەر ءونىمىنىڭ «Ainalaiyn ceramics» دەپ اتالۋى – ۇلتتىق مادەنيەت پەن ونەردى زاماناۋي كەراميكالىق بۇيىمداردا بەينەلەيتىن ەرەكشە برەند بولىپ سانالادى. ونىڭ وسى كاسىپپەن اينالىسىپ كەلە جاتقانىنا بەس جىل بولدى. 2022 جىلى «باستاۋ بيزنەس» بايقاۋى ارقىلى گرانت ۇتىپ الىپ, سول قاراجاتقا ساز بالشىق كۇيدىرەتىن پەش ساتىپ العان. قازىر كەراميكادان ءتۇرلى بۇيىم جاساپ, كليەنتتەردىڭ العىسىنا بولەنىپ ءجۇر.

كاسىپكەر بۇعان دەيىن تۋريزم سالاسىندا ونىڭ قاتارىندا قوناقۇي بيزنەسىندە جۇمىس ىستەگەن. الايدا 2020 جىلعى پاندەميا كەزىندە جۇمىسى ۋاقىتشا توقتاپ, قولونەر سالاسىنا اۋى­سىپ كەتەدى. قولونەردى تاڭداۋى تەگىن ەمەس. ويتكەنى ونىڭ اتا-اناسى سۋرەتشى. 

«پاندەمياداعى كارانتين كەزىندە ۇيدە جۇمىسسىز وتىرىپ قالدىم. ءارى قاراي نەمەن اينالىسۋدى بىلمەدىم. بىردە الەۋمەتتىك جەلىدەن ادەمى كەراميكالىق بۇيىمدى كوزىم شالىپ قالدى. «ادام قولىنان كەلمەيتىن دۇنيە جوق ەكەن عوي» دەپ تاڭعالىپ, مەن دە وسىنداي بۇيىم جاساپ كورسەم بە دەپ ويلادىم. سودان ارنايى كۋرسقا بارا باستادىم. سول كەزدە ءبىر بايقاعانىم, شىمكەنتتە سازدان بۇيىم جاسايتىندار كوپ-اق. بىراق ارنايى بوياۋ قولدانىپ ونى كەراميكاعا اينالدىراتىن قولونەر شەبەرلەرى نەكەن-ساياق ەكەن. كوپشىلىگى ساز بالشىقتان جاسالعان بۇيىمدارىن اكريلمەن بوياپ قويا سالادى. ال مەنىڭ ارمانىم باسقاشا ەدى. ماقساتىم – دۇكەندەردە ساتىلاتىن كەرا­ميكالىق ساپالى ىدىستار سەكىل­دى كۇندەلىكتى تۇتىنۋعا جارامدى بۇيىم جاساپ شىعارۋ بولدى. اس-اۋقات­قا پاي­دالاناتىن ىدىس نەمەسە ۇيدەگى بول­مەنىڭ ءسانىن كەلتىرەتىن تاماشا قول­ونەر تۋىندىسىن جاساعىم كەلدى», دەدى س.داۋرەنبەكوۆا.

كاسىپكەر سودان ارمان قۋىپ 2021 جىلى استاناعا وقۋعا كەلەدى, سوسىن وزبەكستانداعى ريشتەن قالاسىندا وقۋىن جالعاستىرىپ, ودان كەيىن قىتايدىڭ تسزيندەچجەن قالاسىندا ءبىلىمىن تەرەڭ­دەتەدى. بۇل شاھار قىتايداعى فارفور قولونەرىنىڭ استاناسى بولىپ سانالادى. قازىردە وسى العان ءبىلىمىنىڭ ارقاسىندا س.داۋرەنبەكوۆا ءوزى دە وقىتۋمەن اينالىسادى. كەراميكا بۇيىمدارىن قالاي جاساۋدىڭ قىر-سىرىن ۇيرەنۋ ءۇشىن وعان ەلىمىزدىڭ تۇكپىر-تۇكپىرىنەن شاكىرتتەر كەلەدى.

2023 جىلى يۋنەسكو-نىڭ ء«تىرى ادامزات قازىناسى» (Living Human Treasures) دەگەن تىزىمگە ەنگەن اتى الەمگە ايگىلى احمەت تاشحومدجۋ دەگەن قولونەرشى بار. ول 2013 جىلى بيىكتىگى 5.5 مەتر قۇمىرا جاساپ, گيننەستىڭ رەكوردتار كىتابىنا ەنگەن. مىنە, سول ماماننان س.داۋرەنبەكوۆا بيىلعى تامىز ايىندا ءبىر اپتالىق ءدارىس الىپ قايتتى. وقۋ بارىسىندا ول ايگىلى قولونەرشىدەن قۇمىرا جاساۋدىڭ قۇپياسىن ۇيرەندى. ەندى وسى العان ءبىلىمى مەن تاجىريبەسىن ءىس جۇزىندە قولدانىپ, شىمكەنتتە كەراميكا قولونەرىن دامىتۋدى ماقسات تۇتىپ وتىر. ءبىر ايتا كەتەرلىگى, س.داۋرەنبەكوۆا تۇركىستاننىڭ «قولونەرشىلەر قالاسى» مارتەبەسىن الۋى­نا كوپ ەڭبەك ءسىڭىردى. وسىناۋ ەڭبەگى ءۇشىن وعان تۇركىستان وبلىسى اكىمدىگى العىس ءبىلدىردى. ال شىمكەنت قالاسىنىڭ اكىمى قولونەرشىگە قولداۋ تانىتۋ ماقساتىندا ونىڭ قۇمىرالارىن ارنايى ساتىپ العان.

ءوز كەزەگىندە ء«بىر اۋىل – ءبىر ءونىم» بايقاۋىنىڭ جەڭىمپازى جانسەرى جول­دىباەۆتىڭ دا كەرەمەت جوباسى جا­يىندا ايتىپ وتپەسكە بولمايدى. ونىڭ بيزنەس جوباسى جىلقى, تاۋىق ەتىنەن چيپسى, ياعني قىتىرلاق دايىنداۋعا ارنالعان. بۇگىندە قىتىرلاق وندىرەتىن تسەحتىڭ ءونىم شىعارىپ جاتقانىنا سەگىز ايدان استى. سۇرلەنگەن ەتتەن جاسالعان بۇل ءونىم كالورياسى از تاعام تۇرىنە جاتادى. سەبەبى ونىڭ نەگىزىندە اقۋىز جاتىر. ول ادامدى سەمىرتپەيتىن, كەرىسىنشە كۇش بەرەتىن ميكروەلەمەنت.

ء«بىزدىڭ تسەحتا جوعارى بىلىكتى تەحنولوگ ماماندار جۇمىس ىستەيدى. سول ماماندار تاجىريبەسىنىڭ ارقاسىندا ءدامدى, پايدالى ءونىم جاساپ جاتىرمىز. سۇرلەنگەن ەتتەن دايىندالعان ونىمدەر شەتەلدە, اسىرەسە اقش-تا جاقسى دامىعان. ءتىپتى كورشىلەس رەسەي مەن قىرعىزستاندا دا مۇنداي تاعامدار ساۋدا سورەسىندە تولىپ تۇر. تەك شىمكەنتتە عانا جاڭا ءونىم ەندى-ەندى حالىققا تانىلىپ كەلەدى. ول تۇتىنۋشىلار اراسىندا سەنىمگە كىرىپ, سۇرانىسى ارتۋى ءۇشىن ءالى كىشكەنە ۋاقىت قاجەت بولادى. وندىرىستىك تسەحتا كۇنىنە 100 قوراپ سۇرلەنگەن ەتتەن جاسالعان دامدەر جاساپ شىعارامىز» دەيدى كاسىپكەر.

شىمكەنت قالالىق كاسىپكەرلىك جانە يندۋستريالىق-يننوۆاتسيالىق دامۋ باسقارماسىنىڭ مالىمەتىنشە, بيىلعى التى ايدا جەڭىل ونەركاسىپتىڭ ءوندىرىس كولەمى 14 ملرد تەڭگەدەن اسقان. تارقاتىپ ايتساق, ەسەپتى كەزەڭدە مەگاپوليستە 8 ملرد 297,7 ملن تەڭگەنىڭ توقىما بۇيىمدارى, 5 ملرد 374,3 ملن تەڭگەنىڭ كيىم-كەشەگى, 328,8 ملن تەڭگەنىڭ تەرىدەن جاسالعان جانە بىلعارى ونىمدەرى ءوندىرىلدى. جەڭىل ونەركاسىپتىڭ قالانىڭ جالپى ونەركاسىپ ونىمىندەگى ۇلەسى 2,1%-دى قۇرايدى. باسقارما تاراتقان مالىمەتكە سايكەس, بيىلعى 1 شىلدەدەگى جاعداي بويىنشا جەڭىل ونەركاسىپ سالاسىندا 173 كاسىپورىن تىركەلگەن. ونىڭ ىشىندە 165 ءوندىرىس وشاعى شاعىن, التاۋى ورتا, ەكەۋى ءىرى كاسىپورىنعا جاتادى. ولاردىڭ قاتارىندا «ارايلى», «جىبەك ن.م.», «گاۋحار» تىگىن فابريكاسى, «اگف گرۋپپ»وك», «جاڭاتالاپ-مت», «KazPlast», «شابيتەكس», «الەم-بت», «حلوپكوپروم-تسەلليۋلوزا», «بال تەكستيل», «نازار تەكستيل», «Tumar Textile», «Nappa.kz» سەكىلدى سەرىكتەس­تىك­تەر­دىڭ فابريكالارىن اتاپ وتۋگە بولادى.

قالا اۋماعىندا ش ۇلىق-بايپاق ونىم­دەرىن شىعاراتىن فابريكالار جۇمىس ىستەيدى. ماسەلەن, «الەم-بت» جشس – ەلىمىزدەگى ش ۇلىق-بايپاق ونىمدەرىن وندىرەتىن ەڭ ءىرى كاسىپورىن سانالادى. ءوندى­رىس ورنى وڭتۇستىك كورەيادان اكەلىنگەن جوعارى ساپالى قوندىرعىلارمەن جاب­دىقتالعان. كاسىپورىن «وڭتۇستىك» ارنايى ەكونوميكالىق ايماعىندا ورنا­لاسقان. فابريكانىڭ ءونىم شىعارىپ كەلە جاتقانىنا بيىل 10 جىل بولدى. وسى جوبانى ىسكە اسىرۋعا زاۋىت باسشىلىعى 1,8 ملرد تەڭگە ينۆەستيتسيا سالدى. بۇگىندە مۇندا ءجۇز شاقتى ادام ەڭبەك ەتەدى. فابريكا جىلىنا 20 ملن جۇپ ش ۇلىق شىعارادى. كاسىپورىن ونىمدەرى ىشكى نارىقتا كەڭىنەن تانىمال جانە الىس-جاقىن شەتەلدەن رەسەيگە ەكسپورتتالادى.

«وڭتۇستىك» ارنايى ەكونوميكالىق ايماعىندا ورنالاسقان توقىما فابري­كا­سىنىڭ ءبىرى رەتىندە «Balabi Textile» جشس-ءىن ايتۋعا بولادى. فابريكا قۇرىلىسى 2023 جىلعى شىلدەدە باستالىپ, 2024 جىلعى جەلتوقساندا اياقتالدى.نىسان 2024 جىلعى 20 جەلتوقساندا پايدالانۋعا بەرىلدى. جالپى ينۆەستيتسيا كولەمى 4 ملرد 326 ملن تەڭگەنى قۇراسا, ونىڭ ىشىندە مەنشىكتى قاراجات – 613,4 ملن تەڭگە, قارىز قاراجاتى – 3 675 ملن تەڭگە. كاسىپورىن 50 ادامدى تۇراقتى جۇمىسپەن قامتاماسىز ەتىپ وتىر. 2,5 گەكتار جەر اۋماعىن الىپ جاتقان كاسىپورىننىڭ وندىرىستىك قۋاتتىلىعى – جىلىنا 50 ملن جۇپ ش ۇلىق توقۋعا قاۋقارلى.

سونداي-اق مەگاپوليستەگى ءىرى توقىما فابريكاسىنىڭ ءبىرى – «Azala Textile» جشس. ول ماقتا شيكىزاتىنان باستاپ دا­يىن ونىمگە دەيىن تولىق وندىرىستىك تسيكلدى قامتيتىن ءىرى كاسىپورىن. مۇندا نەگىزىنەن ماقتا-ماتا ءيىرىم ءجىبى, ماتا جانە باسقا دا دايىن بۇيىمدار وندىرىلەدى. ءونىمنىڭ 70%-ى ەكسپورتقا, قالعان 30%-ى ىشكى نارىق­قا جونەلتىلەدى. بيىل شىلدەدە كا­سىپ­ورىننىڭ بوياۋ تسەحى ىسكە قوسىلىپ, قازىر وندا 8 ادام ەڭبەك ەتىپ جاتىر.