جاساندى ينتەللەكتىنىڭ ىقپالى

سويلەۋ مادەنيەتى وزگەرەدى

بەرليندەگى ماكس پلانك اتىنداعى ادام دامۋى ينستيتۋتىنىڭ زەرتتەۋشىسى حيرومۋ ياكۋرا «ChatGPT»-ءدى قولدانا باستاعان سوڭ, ءوزىنىڭ سويلەۋ مانەرىندە وزگەشەلىكتەر پايدا بولعانىن بايقايدى. ول بۇرىن سيرەك قولداناتىن «delve» دەگەن اعىلشىن ءسوزىن ءجيى ايتاتىندى شىعارعان. بۇل ءسوزدىڭ قازاقشا ماعىناسى «تەرەڭ ءۇڭىلۋ» نەمەسە «ماسەلەنىڭ ءمانىن تەرەڭ زەرتتەۋ» دەگەنگە سايادى. ياكۋرا وسىنى بايقاعان ساتتە ويىندا «بۇل مەندە عانا ما, الدە باسقا ادامداردا دا وسىنداي وزگەرىس بار ما؟» دەگەن سۇراق تۋىندايدى. ءسويتىپ, ول «ChatGPT»-ءدىڭ ادامنىڭ سويلەۋ ءتىلىن وزگەرتىپ جاتقانى تۋرالى اۋقىمدى زەرتتەۋ جۇرگىزۋگە بەل بۋادى.

زەرتتەۋ ەكى نەگىزگى كەزەڭنەن تۇرادى. ءبىرىنشى كەزەڭدە عالىمدار «ChatGPT»-گە ءتۇرلى ماتىندەردى, حاتتار, ەسسەلەر, عىلىمي ماقالالار مەن جاڭالىقتاردى, «تۇسىنىكتى ەتىپ جاقسارت» دەگەن تاپسىرمامەن قايتا وڭدەتەدى. سونىڭ ناتيجەسىندە «GPT» ءجيى قوساتىن جانە سوزدەردىڭ ءمانىن وزگەرتىپ نە بايىتىپ وتىراتىن لەكسيكالىق بىرلىكتەر انىقتالادى. بۇل سوزدەردىڭ قاتارىندا «delve» (تەرەڭ ءۇڭىلۋ), «realm» (سالا, كەڭىستىك), «meticulous» (ۇقىپتى, مۇقيات), «swift» (جىل­دام), «boast»(ماقتانۋ), «inquiry» (زەرت­تەۋ, سۇراۋ سالۋ) سىندى رەسمي مانەر­دەگى سوزدەر ءجيى كەزدەسكەن. عالىمدار سوزدەر­دى شارتتى تۇردە «GPT سوزدەرى» دەپ اتا­عان. كەلەسى كەزەڭدە وسى «GPT» سوزدە­رىنىڭ قولدانىلۋ جيىلىگى «YouTube» پەن پودكاست پلاتفورمالارىنداعى 700 مىڭ ساعاتتان استام اۋديو-ۆيدەو كونتەنت نەگىزىندە ساراپقا سالىنادى. تالدانعان ماتەريالدار 2018 جىلدان 2024 جىلعا دەيىنگى ارالىقتى قامتىعان. ياعني زەرتتەۋشىلەر «ChatGPT» شىققانعا دەيىنگى (2022 جىلدىڭ سوڭىنا دەيىنگى) جانە شىققاننان كەيىنگى كەزەڭدى سالىستىرعان. ناقتىراق ايتساق, ولار بۇل سوزدەردىڭ قانشالىقتى ءجيى قولدانىلىپ جۇرگەنىن بيزنەس, ءبىلىم, ءدىن, رۋحانيات, عىلىم مەن تەحنولوگيا, سپورت سالالارى بويىنشا تالداعان. زەرتتەۋ ناتيجەسىندە, «ChatGPT» شىققاننان كەيىن بۇل سوزدەر ادامداردىڭ اۋىزەكى تىلىندە, اسىرەسە پودكاس­تاردا ءجيى قولدانىلا باستاعان. مىسالى, «delve» سوزىنە بالاما رەتىندە «explore» نەمەسە «examine» ءسوزىن قولدانۋعا بولادى. الايدا ءدال وسى «ChatGPT» ءجيى قولداناتىن «delve» ءسوزى ادامداردىڭ ساناسىنا ورنىعىپ, 2023 جىلدان بەرى اۋىزەكى تىلدە دە ءجيى ايتىلاتىن بولىپ كەتكەن.

ماكس پلانك ينستيتۋتىنىڭ زەرتتەۋشىسى لەۆين برينكمانن وسى قۇبىلىستىڭ استارىندا ۇلكەن الەۋمەتتىك-مادەني ءمان جاتقانىن ايتادى. «ادام تابيعاتىنان ەلىكتەگىش. بىراق ءبىز بارىنە ەمەس, بەدەلدى, اقىلدى دەپ سانايتىن ادامدارعا كوبىرەك ەلىكتەيمىز. قازىر ادامدار جاساندى ينتەل­لەكتىنى مادەني رەفەرەنتكە اينالدىرىپ, سودان ۇلگى الىپ جاتىر», دەيدى ول. بۇل جەردە ماسەلە سوزدىك قور تۋرالى عانا ەمەس. عالىمدار اتاپ وتكەندەي, ءجيى قولدانىلاتىن سوزدەر ادامنىڭ ويلاۋ تاسىلىنە, دۇنيەنى قابىلداۋىنا, پىكىر ايتۋىنا اسەر ەتەدى. ياعني «GPT سوزدەرىنىڭ» كوبەيۋى تىلدىك وزگەرىس قانا ەمەس, مادەني وزگەرىس. بۇل پىكىردى چيكاگو ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ پروفەسسورى, الەۋمەتتانۋشى جانە دەرەكتەر عىلىمىنىڭ مامانى دجەيمس ەۆانس تا قۋاتتاپ وتىر. «قازىر «LLM» قوعامعا قالاي اسەر ەتىپ جاتقانىن ءتۇسىنۋ ءۇشىن ءسوز جيىلىگىن زەرتتەۋ – ەڭ دۇرىس ءادىس. بىراق بولاشاقتا سويلەم قۇرىلىمىن, وي جەتكىزۋ ءتاسىلىن دە تال­دايتىن بولامىز. سەبەبى جي ءسوز عانا  ەمەس, تۇتاس تىلدىك ويلاۋ جۇيەمىزدى وزگەرتۋى مۇمكىن. ەگەر ءبارىمىز ءبىر ءتىل ۇلگىسىمەن سويلەي باستاساق, تىلدەگى ستيلدىك ارتۇرلىلىك ازايادى. ءتىپتى ويىمىز دا سول باعىتقا بۇرىلادى. ءتىلىمىز – قاتىناس قۇرالى عانا ەمەس, ۇلتتىق بولمى­سىمىزدىڭ, دۇنيەتانىمىمىزدىڭ, مادەني كودىمىزدىڭ كورىنىسى», دەيدى عالىم.

وسىلايشا, ChatGPT ادامنىڭ سويلەۋ مادەنيەتىنە ىقپال ەتىپ جاتىر. اينالىپ كەلگەندە, ءبىز «ChatGPT»-ءدى ەمەس, «ChatGPT» ءبىزدى ۇيرەتۋگە كوشتى.

«ChatGPT» زەرتحاناسى

«OpenAI» كومپانياسى پايدالا­نۋ­شىلارىنىڭ وسىلاي نەيروجەلىنىڭ ىعىندا كەتپەس ءۇشىن, ءوز وي-پىكىرىن جوعال­تىپ الماس ءۇشىن جاڭا فۋنكتسيا جاساپ جاتىر. ولار «ChatGPT»-ءدىڭ وقىتۋ جۇيەسىن جەتىلدىرۋگە دەن قويعان. بۇل مۇمكىندىك ستۋدەنتتەرگە دايىن جاۋاپ بەرۋدىڭ ورنىنا, ويلانۋعا, سۇراقتىڭ ءمانىن تۇسىنۋگە, دۇرىس شەشىم تابۋعا كومەكتەسۋدى ماقسات ەتەدى. ەندى جي بىردەن جاۋاپتى ايتپايدى, كەرىسىنشە, پايدالانۋشىنى بىرنەشە كەزەڭمەن ويلاۋ, ناقتىلاۋ سۇراقتارىن قويۋ جانە شەشىمدى ءوز سوزىمەن تۇسىندىرۋگە باعىتتايدى.

مىسالى, ستۋدەنت ەمتيحانعا دايىندالىپ وتىر دەلىك. بۇرىن ول «ChatGPT»-گە سۇراق قويسا, تىكەلەي جاۋاپ الىپ وتىرعان. ەندى جاڭا رەجىمدە جي: «بۇل سۇراقتا نە ايتىلىپ تۇر دەپ ويلايسىڭ؟» «قانداي نۇسقالار بار, سەن نەگە بىرەۋىن تاڭدادىڭ؟», «سەنىڭ شەشىمىڭنىڭ سەبەبى قانداي؟» دەگەن سياقتى سۇراقتار قويىپ, ويلاۋ قابىلەتىن دامىتۋعا كومەكتەسەدى.

«OpenAI» بۇل مۇمكىندىكتى مۇعالىم­دەرمەن, عالىمدارمەن, ستۋدەنتتەرمەن بىرلەسىپ جاساعان. جوبا «ChatGPT زەرتحاناسى» دەگەن باستاما اياسىندا جۇزەگە اسقان. وندا ستۋدەنتتەر جي-ءدى قالاي قول­داناتىنىن ايتىپ, پىكىر ءبولىسىپ وتىرعان.

«OpenAI»-دىڭ ءبىلىم جونىندەگى ۆيتسە-پرەزيدەنتى ليا بەلسكي: «ەگەر ChatGPT-ءدى رەپەتيتور سياقتى قولدانسا, ول ستۋدەنت­تىڭ ءبىلىمىن شىنىمەن جاقسارتادى. ال دايىن جاۋاپ ءۇشىن پايدالانسا, وقۋعا كەدەرگى كەلتىرەدى», دەيدى.

كومپانيا بۇل رەجىمدى ستۋدەنتتەردى كوشىرۋگە ەمەس, ۇيرەنۋگە باعىتتاۋ ءۇشىن جاساپ وتىر. سەبەبى قازىردىڭ وزىندە ءاربىر ءۇشىنشى ستۋدەنت ChatGPT قولدانادى. جاڭا فۋنكتسيا تەگىن قولدانۋشىلارعا دا, Plus/Pro/Team نۇسقالارىن پايدالانۋشىلارعا دا قولجەتىمدى. جاقىن كۇندەرى «ChatGPT Edu» جۇيەسىنە ەنگىزىلەدى.

جي-گە سىرىڭىزدى ايتپاڭىز!

سونداي-اق بۇگىنگى تاڭدا كوپ ادام «ChatGPT» سياقتى جاساندى ينتەللەكت جۇيەلەرىن اقپارات, ءبىلىم الۋ ماقساتىندا عانا ەمەس, كەڭەس سۇراۋعا, ىشكى سىرىن اقتارۋعا نەمەسە قيىندىقتارىن ايتىپ, بولىسۋگە قولدانادى. بىراق مۇنداي اڭگى­مەلەر قۇپيا بولا ما؟ «OpenAI» باس ديرەك­تورى سەم التماننىڭ ءوزى ماڭىزدى ەسكەرتۋ جاسادى.

ونىڭ ايتۋىنشا, ادامدار جي-مەن سويلەسكەندە كادىمگى پسيحولوگپەن نەمەسە زاڭگەرمەن سويلەسكەندەي سەنىم ارتادى. الايدا مۇنداي سەنىمنىڭ قۇقىقتىق نەگىزى جوق. پسيحوتەراپەۆت, ادۆوكات نەمەسە ءدىن قىزمەتكەرىمەن سويلەسكەندە اڭگىمەڭىز كاسىبي قۇپيا رەتىندە زاڭمەن قورعالادى. ال ChatGPT-مەن بولعان ديالوگ مۇنداي قورعاۋعا جاتپايدى. سوندىقتان ءسىز چاتقا جازعان مالىمەتتەرىڭىز قاجەت بولعان جاعدايدا سوت بارىسىندا ايعاق رەتىندە قولدانىلۋى مۇمكىن.

«OpenAI» كەيبىر چاتتاردى قىزمەت ساپاسىن جاقسارتۋ ءۇشىن ۋاقىتشا ساقتاۋى ىقتيمال ەكەنىن جاسىرمايدى. بۇل جاز­عانىڭىز 100% قاۋىپسىز دەگەندى بىلدىر­مەيدى. ەگەر كۇمان تۋدىراتىن اقپا­راتتار جىبەرىپ, اقىل سۇراساڭىز, ولار بولا­شاقتا سىزگە قارسى قولدانىلۋى مۇمكىن. ياعني تسيفرلىق ورتادا ايتىلعان ءسوز – جاي اڭگىمە ەمەس, ناقتى دالەل.

سەم التمان بۇل ماسەلەنى ەرتە ەسكەر­­تىپ وتىرعانىن جەتكىزدى. «جاساندى ينتەل­لەكتىمەن ديالوگ تە كادىمگى ماماندارمەن سويلەسكەندەي زاڭمەن قورعالۋى كەرەك. بىراق قازىرگى زاڭنامادا مۇنداي نورمالار قاراستىرىلماعان», دەدى ول.

جاساندى ينتەللەكت كۇن سايىن دامىپ جاتسا دا, ونى قولدانۋ ەرەجەلەرى ءالى ناقتى بەكىتىلمەگەن. سوندىقتان پايدالانۋشى رەتىندە ءبىز دە ءوز قاۋىپسىزدىگىمىز ءۇشىن جاۋاپتىمىز. «ChatGPT» – ىڭعايلى قۇرال, بىراق دارىگەر دە, زاڭگەر دە, دوس تا ەمەس. وعان سىرىڭ مەن ماڭىزدى مالىمەتىڭدى سەنىپ تاپسىرۋ ساقتىقتى تالاپ ەتەدى.