«Reuters» اگەنتتىگىنىڭ زەرتتەۋىنشە, 2024 جىلى الەمدە جاريالانعان جاڭالىقتىڭ 8,5 ميلليونىن جاساندى ينتەللەكت جازعان. ال ادامداردىڭ 72 پايىزى تەك الگوريتم ۇسىنعان كونتەنتتى تۇتىنادى ەكەن. بۇل – مەدياداعى ادامنىڭ ءرولىن الگوريتمدەردىڭ بىرتىندەپ الماستىرىپ جاتقانىن كورسەتەدى. الايدا ماسەلە تەك اقپاراتپەن شەكتەلمەيدى. بۇگىندە جي دياگنوز قويادى, نەسيە بەرۋ-بەرمەۋدى شەشەدى, كولىكتى ءوزى جۇرگىزەدى, ءتىپتى ادام بەينەسىن ءتىرىلتىپ, ونىمەن سويلەسۋگە مۇمكىندىك بەرەدى. ياعني جاساندى ينتەللەكت كومەكشى قۇرال عانا ەمەس, ادام ورنىنا شەشىم قابىلدايتىن جۇيەگە اينالىپ بارادى.
الگوريتمدەر ءبىزدى قالاي بيلەيدى؟
ينتەرنەتتەگى الگوريتمدەردىڭ جۇمىسى وتە قاراپايىم: سىزگە نە ۇناسا, سوعان ۇقساس دۇنيەنى الدىڭىزعا قايتا-قايتا شىعارا بەرەدى. بايقاساڭىز, قازىر ءبىز اقپاراتتى ىزدەمەيمىز, اقپارات ءبىزدى ءوزى ىزدەپ تابادى. الگوريتمدەر نە كورەتىنىڭىزدى ءسىزدىڭ ورنىڭىزعا شەشىپ بەرەدى. قاي ۆيدەودا ۇزاق وتىردىڭىز, نەگە ءلۇپىل باستىڭىز – ءبارىن بايقاپ, سوعان ۇقساس كونتەنتتى الدىڭىزعا توسادى. باسىندا ىڭعايلى سياقتى كورىنەدى. بىراق ۋاقىت وتە كەلە ءسىز ءوز قالاۋىڭىزبەن ەمەس, الگوريتم نە ۇسىنسا, سونى كورەتىن ادامعا اينالاسىز. تاڭداۋ ەركىندىگى بار سياقتى, بىراق جوق.
«ماسەلە – تەك تەحنولوگيادا ەمەس. نەگىزگى قاۋىپ – ونىڭ ادام ساناسىنا قالاي اسەر ەتەتىنىندە. ينتەرنەتتە كورىپ جۇرگەن جالعان ەموتسيا, قولدان جاسالعان بەينە, ويدان شىعارىلعان پىكىر ءبىزدى شاتاستىرادى. بىرتىندەپ نەنىڭ شىن, نەنىڭ وتىرىك ەكەنىن اجىراتا الماي قالامىز. بۇل اقپاراتتىڭ كوپتىگىنەن ەمەس, سول اقپاراتتى بىزگە سۇرىپتاپ بەرەتىن الگوريتمدەردىڭ بىرجاقتىلىعىنان تۋىندايدى. كوپ ۇزاماي ءبىز سول ۇسىنىلعان دۇنيەلەرگە ۇيرەنىپ كەتەمىز. سولاردى عانا قالىپتى دەپ قابىلدايمىز. ۋاقىت وتە كەلە كوزقاراسىمىز, ويلاۋىمىز, ءتىپتى سەنەتىن نارسەلەرىمىز سول جي بەرگەن اقپاراتقا قاراي وزگەرە باستايدى. ءسويتىپ ءجۇرىپ ءوزىمىز دە بايقاماي, الگوريتم سالىپ بەرگەن شەڭبەردىڭ ىشىنە قامالىپ قالامىز», دەيدى قازاقستاننىڭ جي دامىتۋ قاۋىمداستىعىنىڭ ۆيتسە-پرەزيدەنتى انار تولەۋباەۆا.
جاساندى ينتەللەكت – ادامنىڭ ءوزى جاساپ شىعارعان جۇيە. ول ەشتەڭەنى ويلاپ تاپپايدى. وعان نە ۇيرەتسە, سونى عانا بىلەدى. جاساندى ينتەللەكت ادام ەنگىزگەن دەرەكتەردى جيناپ, ءوز ەرەجەسىن قالىپتاستىرادى. بىراق ءبارىبىر اينالىپ كەلگەندە ادامنان العاندى وڭدەپ, قايتا ادامعا بەرەدى. سول سەبەپتى بۇل جۇيە – تۇيىق. نەعۇرلىم ساپالى, ناقتى, دۇرىس اقپارات بەرىلسە, سوعۇرلىم جۇيە دە پايدالى جۇمىس ىستەيدى. ال ەگەر باستاپقى دەرەك قاتە بولسا, ناتيجەسى دە سوعان ساي بولادى. مىنە, ماسەلە وسى جەردە باستالادى. جاساندى ينتەللەكت قازىر ەڭ كوپ قولدانىلاتىن سالانىڭ ءبىرى – مەديتسينا. ال مەديتسينادا قاتەلەسۋگە بولمايدى. الەم بويىنشا سالاعا جاساندى ينتەللەكتىنى ەنگىزۋگە سالىنعان ينۆەستيتسيا 1 تريلليون دوللارعا جۋىقتاپ وتىر. كۇن سايىن جاڭا جۇيە پايدا بولىپ, اۋرۋدى ەرتە انىقتاۋدان باستاپ, ەمدەۋ ءتاسىلىن تاڭداۋعا دەيىنگى ۇدەرىستەرگە ەنىپ جاتىر. ازىرلەۋشىلەر مۇنداي جۇيەلەردىڭ مۇمكىندىگىن اسىرا باعالاپ كورسەتەدى. بىراق ءاربىر جاڭا تەحنولوگيا جەتىستىكتەن بۇرىن جاۋاپكەرشىلىك. ساراپشىلاردىڭ سوزىنشە, جي-گە كوزسىز سەنە بەرۋگە بولمايدى.
بار ماسەلە ادام قۇقىعىن بۇزۋدان باستالادى
«Huawei» كومپانياسىنىڭ سىمسىز تەحنولوگيالار ونىمدەرى بويىنشا مەنەدجەرى دميتري رۋبتسوۆتىڭ ايتۋىنشا, جاساندى ينتەللەكت الداعى بەس جىلدا ادام ومىرىنە ايتارلىقتاي وزگەرىس اكەلەدى. «ەندى جۇرگىزۋشىسىز تاكسيلەر, كۋرەر-روبوتتار, اقىلدى قالالار مەن ءتۇرلى سالادا جۇمىس ىستەيتىن امبەباپ روبوتتار ءومىرىمىزدىڭ قالىپتى بولىگىنە اينالادى. بۇگىندە قىتايدا سىناقتان ءوتىپ جاتقان اۆتونومدى كولىكتەر مەن روبوتتار جاھاندىق نارىققا جول تارتپاق. ولار تەك كولىك نەمەسە جەتكىزۋ قىزمەتىن ەمەس, وندىرىستەگى اۋىر ەڭبەكتى, مەديتسيناداعى دياگنوستيكا مەن لوگيستيكانى دا ءوز موينىنا الادى. سونىمەن قاتار 5G, Wi-Fi 7 تەحنولوگيالارىنىڭ دامۋى ارقىلى «اقىلدى قالا» جۇيەلەرى, جول قوزعالىسى, كوممۋنالدىق قىزمەتتەر مەن قاۋىپسىزدىك سالاسى تولىعىمەن اۆتوماتتاندىرىلادى. ءبىز روبوتتارمەن قاتار ءومىر سۇرەتىن كەزەڭگە جەتتىك. ولار تەك تاپسىرما ورىنداۋشى ەمەس, كۇندەلىكتى سەرىگىمىزگە اينالادى. مۇنى توقتاتۋ مۇمكىن ەمەس. ەڭ باستىسى, ادامزات جاڭا تسيفرلىق داۋىرگە بەيىمدەلىپ ۇلگەرۋگە ءتيىس», دەيدى ول.
الايدا انار تولەۋباەۆا جاساندى ينتەللەكتىنى ومىرىمىزگە ەنگىزبەس بۇرىن ەڭ الدىمەن ونىڭ جاۋاپكەرشىلىك ماسەلەسىن شەشىپ الۋ قاجەتتىگىن ايتادى. ويتكەنى ونىڭ شەشىم قابىلداعاندا نەگە سۇيەنەتىنى بىزگە بەيمالىم. بۇل قۇبىلىستى ساراپشىلار «قارا جاشىك» دەپ اتايدى. ياعني جۇيە ءبىز تۋرالى بارلىق دەرەكتى بىلەدى, بىراق ناقتى قانداي نەگىزدە شەشىم قابىلداعانىن تۇسىندىرمەيدى. مىسالى, ءسىز بانككە نەسيە الۋعا ءوتىنىم بەردىڭىز. قۇجاتتارىڭىز تۇگەل, تابىسىڭىز جەتكىلىكتى. بىراق بانك ءوتىنىمىڭىزدى قابىلداماي قويادى. سەبەبى شەشىمدى ادام ەمەس, جاساندى ينتەللەكت قابىلدايدى. ول ءسىزدىڭ جىنىسىڭىزدى, وتباسىلىق جاعدايىڭىزدى, تۇرعان جەرىڭىزدى, ءوتىنىم بەرگەن قۇرىلعىڭىزدى دا ەسەپكە الىپ, ىشكى لوگيكاسىمەن «جوق» دەپ شەشىم شىعارادى. بىراق ول شەشىمنىڭ نەگە سولاي بولعانىن ەشكىم تۇسىندىرە المايدى. بۇل – ادام قۇقىعىن بۇزۋ.
ال بولاشاقتى اۆتونومدى تاكسيلەر, ياعني جۇرگىزۋشىسىز روبوت-ماشينالار جول اپاتىنا ۇشىراسا كىم كىنالى بولادى؟ جۇرگىزۋشى جوق, شەشىمدى جي قابىلدايدى. سول سياقتى, ەگەر سوت بارىسىنا جاساندى ينتەللەكت ارالاسسا, الگوريتم سۋديا ءرولىن اتقارىپ, ۇكىم شىعاراتىن بولسا, ونىڭ ادىلدىگىن كىم باعالايدى؟ بۇل – تەك تەحنولوگيالىق ەمەس, ەتيكالىق ءارى قۇقىقتىق تۇرعىدان وتە كۇردەلى سۇراقتار. سوندىقتان انار تولەۋباەۆا جاساندى ينتەللەكت ونىمدەرىن ساراپتاپ, ولاردىڭ شەشىم قابىلداۋ تەتىگىن شىنايى باعالاي الاتىن كاسىبي ساراپشىلار دايارلاۋ قاجەت دەيدى.
شىنايى سەزىم ءھام تەحنولوگيالىق يلليۋزيا
الەۋمەتتىك جەلىلەردە تانىمال تۇلعالاردىڭ بەينەلەرىن جاندى ەتىپ جاساعان ۆيدەولار كەڭ تاراپ ءجۇر. ابايدىڭ جىميعان ءجۇزى, شوقاننىڭ كوزىن جىپىلىقتاتۋى, ىبىرايدىڭ باس يزەگەن ءساتى. ءا دەگەندە جۇرەككە جىلى ءتيىپ, وتكەنمەن بايلانىس ورناعانداي اسەر بەرەدى. مۇنداي ۆيزۋالدى ەففەكتىلەردى كورگەندە تاريحي جادىڭا جاقىنداي تۇسكەندەي كۇي كەشەسىڭ. الايدا ارتىنشا بۇل قانشالىقتى ەتيكاعا ساي دەگەن سۇراق تۋادى. انار تولەۋباەۆا كاسىبي ساراپشى رەتىندە, ەگەر بۇل بەينەدە ەموتسيالىق, ميميكالىق قيمىل-قوزعالىس عانا بولسا, ەشكىمگە بۇدان زيان جوق. ال ەگەر ول جەردە ادامنىڭ داۋسى, جەكە ەرەكشەلىكتەرى, قۇپيالارىنا قاتىستى قوسىمشا دەرەكتەر بولسا, جاعداي باسقا دەيدى.
بۇل عانا ەمەس قازىرگى كەزدە جاساندى ينتەللەكت كومەگىمەن قايتىس بولعان ادامنىڭ تسيفرلىق ەگىزىن جاساپ, ونىمەن سويلەسۋگە مۇمكىندىك بەرەتىن جۇيەلەر پايدا بولا باستادى. مۇنداي چات-بوتتار ادامنىڭ بۇرىنعى حاتتارىن, الەۋمەتتىك جەلىدەگى جازبالارىن, داۋىستىق حابارلامالارى مەن بەينەجازبالارىن جيناپ, ولاردى تىلدىك مودەلگە ەنگىزۋ ارقىلى قۇرىلادى. الگوريتم وسى دەرەكتەر نەگىزىندە ادامنىڭ سويلەۋ مانەرىن, ءسوز قولدانىسىن, ءتىپتى داۋىس ىرعاعىن ۇلگى رەتىندە قابىلدايدى. كەيىن بوت قولدانۋشى قويعان سۇراقتارعا مارقۇم سول ساتتە نە دەر ەدى دەگەن ىقتيمالدىلىقپەن جاۋاپ بەرەدى. ەگەر داۋىس جازبالارى بار بولسا, ارنايى داۋىس كلونى ارقىلى بوت مارقۇمنىڭ ۇنىمەن سويلەي الادى. قايتا ءتىرىلىپ كەلگەن اداممەن سويلەسىپ وتىرعانداي كۇي كەشۋ, ءسوزسىز, ەرەكشە سەزىم تۋدىرادى. الايدا مۇنداي جۇيەلەر ادامنىڭ پسيحولوگياسىنا كەرى اسەر ەتەدى.
پسيحولوگ مارينا رومانوۆسكايانىڭ ايتۋىنشا, قايعىنى جەڭۋدىڭ كەزەڭدەرى بولادى. اۋەلى قازانى قابىلداۋ, كەيىن ىشكى جارامەن ءومىر ءسۇرۋدى ۇيرەنۋ, سوڭىندا مويىنسىنۋ. ال مارقۇمنىڭ تسيفرلىق كوشىرمەسىمەن قايتا-قايتا سويلەسۋ بۇل ۇدەرىستى توقتاتىپ, ادامدى «تسيفرلىق ەلەسكە» بايلاپ قويۋى مۇمكىن. «تسيفرلىق كوشىرمە – ادامنىڭ ساعىنىشىن باساتىن قۇرال ەمەس, كەرىسىنشە, ەموتسيونالدىق تاۋەلدىلىك تۋدىراتىن, ادامدى يلليۋزيا الەمىندە ۇستاپ قالاتىن قاۋىپ. بۇل – تەراپيا ەمەس, كەرىسىنشە جۇرەكتەگى جارانى قايتا تىرناۋ», دەيدى پسيحولوگ.
كەمبريدج ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ پروفەسسورى, تسيفرلىق ەتيكا سالاسىنىڭ زەرتتەۋشىسى كاتارجينا نوۆاچەك-باسينسكا مۇنداي جۇيەلەر تارالماس بۇرىن ءۇش نەگىزگى تالاپ ساقتالۋى كەرەك دەيدى. بىرىنشىدەن, مارقۇم ءتىرى كەزىندە رۇقسات بەرۋگە ءتيىس, ەكىنشىدەن, ونىڭ وتباسى بۇل باستاماعا تولىق كەلىسۋى كەرەك, ۇشىنشىدەن, كەز كەلگەن پلاتفورمادا «بۇل ءتىرى ادام ەمەس» دەگەن تۇراقتى ەسكەرتۋ كورسەتىلۋى مىندەتتى. ء«تىرى كەزىندە رۇقسات بەرمەگەن ادامنىڭ تسيفرلىق بەينەسىن جاساۋ – ونىڭ جەكە شەكاراسىنا قول سۇعۋ. سونىمەن قاتار قولدانۋشى مەن بوتتىڭ ارالاسۋ ۋاقىتى, تاقىرىپتارى دا شەكتەلىپ, جۇيە ەموتسيونالدىق قاۋىپسىزدىك نورمالارىن ساقتاۋى كەرەك. سەبەبى تەحنولوگيا ادامعا قىزمەت ەتۋى قاجەت, ال ادامنىڭ ساناسى تەحنولوگيانىڭ قۇربانىنا اينالماۋعا ءتيىس», دەيدى ساراپشى مامان.
قازىرگى ۋاقىتتا مۇنداي تەحنولوگيا كاسىبي سپورتشىلاردىڭ تسيفرلىق ەگىزىن جاساۋعا قولدانىلىپ جاتىر. ماسساچۋسەتس تەحنولوگيالىق ينستيتۋتىنىڭ زەرتتەۋشىلەرى يتاليا ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ ماماندارىمەن بىرلەسە وتىرىپ, وليمپيادا سپورتشىلاردىڭ تسيفرلىق ەگىزىن جاساعان. بۇل تسيفرلىق كوشىرمەلەر سپورتشىلاردىڭ دەنە قيمىلىن ميلليسەكۋندتىق دالدىكپەن جازىپ, قوزعالىس ديناميكاسىن تالداۋعا مۇمكىندىك بەرەدى. زەرتتەۋ بارىسىندا 512 رەت سەكۋندىنا ولشەۋ جۇرگىزەتىن داتچيكتەر سپورتشىلاردىڭ ءاربىر بۇلشىقەت قوزعالىسىن, بۋىن يكەمدىلىگىن, تەپە-تەڭدىگىن جانە كۇش قولدانۋ تراەكتورياسىن ناقتى تىركەپ وتىرعان. وسىلايشا, جاسالعان تسيفرلىق ەگىزدەر جاتتىعۋ بارىسىن وڭتايلاندىرىپ, جاراقات الۋ قاۋپىن ازايتۋعا جانە تەحنيكا دالدىگىن ارتتىرۋعا كومەكتەسكەن. قازىردىڭ وزىندە اقش-تا جۇزدەن استام كاسىبي سپورتشىنىڭ تسيفرلىق ەگىزى ارنايى بازاعا ەنگىزىلگەن.
سونىمەن قاتار جاساندى ينتەللەكت ەندى جالعىزدىقتان قۇتقاراتىن «ۆيرتۋال جارعا» دا اينالىپ وتىر. الگوريتم سىپايى, اقىلدى, ءاردايىم قولداۋ كورسەتەتىن ءمىنسىز سەرىك جاسايدى. بىراق بۇل سەرىك ءتىرى ادام ەمەس, ەشقاشان قارسى كەلمەيدى دە, رەنجىمەيدى دە. «ادام وسىنداي جاساندى جايلىلىققا ۇيرەنىپ, كۇردەلى ەموتسيادان, شىنايى بايلانىستان قاشقاقتاي باستايدى, بۇل «ەموتسيالىق روبوتيزاتسيا» دەپ اتالادى. ناتيجەسىندە, جالعىزدىق پەن تاۋەلدىلىك كۇشەيىپ, قوعامنىڭ ادامي بولمىسى السىرەيدى. الگوريتم سەزىمدەردى يميتاتسيالاعانىمەن, جان, جۇرەك, سۇيىسپەنشىلىك, تۇسىنىسپەۋشىلىك ارقىلى قالىپتاساتىن تەرەڭ قاتىناس قۇرا المايدى. ەگەر ءبىز وسى شەكارانى ۇمىتساق, شىنايى سەزىمدى تەحنولوگيالىق يلليۋزياعا ايىرباستاپ الامىز», دەيدى پسيحولوگ م.رومانوۆسكايا.