عىلىم – ەلدىڭ ينتەللەكتۋالدىق قۋاتىن ايقىندايتىن باستى سالا. كەيىنگى جىلدارى عىلىمدى قولداۋ باعىتىندا بىرقاتار قۇرىلىمدىق قادامدار جاسالىپ كەلەدى. الايدا سالانىڭ دامۋىنا كەدەرگى كەلتىرىپ تۇرعان جۇيەلىك ماسەلەلەر دە جوق ەمەس. قاعازباستىلىق, باسقارۋ ساپاسى, مامان تاپشىلىعى, قۇرالداردىڭ جەتىسپەۋى مەن شەشىم قابىلداۋ ۇدەرىستەرىنىڭ اشىق ەمەستىگى – عالىمداردى الاڭداتاتىن وزەكتى جايتتاردىڭ قاتارىندا.
دامۋعا قاعازباستىلىق كەدەرگى
عىلىمدى دامىتۋ – تەك ينفراقۇرىلىم سالۋ نەمەسە گرانت ءبولۋ ەمەس, ەڭ الدىمەن, ونىڭ العىشارتتارىن قالىپتاستىرۋ, كەدەرگىلەرىن جويۋ, جۇيەسىن ناقتىلاۋ. بۇل رەتتە عىلىممەن اينالىسىپ جۇرگەندەردىڭ تاجىريبەسى مەن پايىمى اسا ماڭىزدى. PhD, قاۋىمداستىرىلعان پروفەسسور, 2024 جىلعى ۇزدىك عىلىمي قىزمەتكەر امانجول تۇرلىبەك ۇلىنىڭ ايتۋىنشا, عىلىمنىڭ دامۋىنا كەدەرگى بولاتىن بىرنەشە نەگىزگى ماسەلەنى جۇيەلى تۇردە شەشپەي, العا جىلجۋ قيىن. «عىلىمدى دامىتۋ ءۇشىن الدىمەن ونىڭ جولىن بوگەپ تۇرعان نەگىزگى ماسەلەلەردى انىقتاپ, تۇبىرىمەن شەشۋ قاجەت. بۇگىندە عىلىم سالاسىندا بىرنەشە وزەكتى تۇيتكىل بار. بىرىنشىدەن, بيۋروكراتيا – قارجىنىڭ كەش ءتۇسۋى, ساتىپ الۋداعى قيىندىقتار, جوبالاردى باقىلاۋدىڭ السىزدىگى جۇمىستىڭ تيىمدىلىگىن تومەندەتەدى. ەكىنشىدەن, ساپاسىز مەنەدجمەنت عىلىمي ۇدەرىستەردى دۇرىس ۇيلەستىرە الماي وتىر. ۇشىنشىدەن, شەشىم قابىلداۋ تەتىكتەرى جابىق ءارى تۇسىنىكسىز. ەڭ باستى ماسەلە – ەلىمىزدە عىلىمنىڭ ميسسياسى تەرەڭ ۇعىنىلماي وتىر. عىلىم تەك ەسەپ پەن گرانت ءۇشىن ەمەس, ەل بولاشاعى ءۇشىن قاجەت ەكەنىن ءتۇسىنۋ كەرەك», دەيدى عالىم.
عىلىم سالاسىنىڭ اينالاسىندا قوردالانعان اكىمشىلىك كەدەرگىلەر عىلىم جولىنداعى تالاي جاڭاشىل باستامانىڭ الدىن وراپ تۇر. ماسەلەن, عىلىم جانە جوعارى ءبىلىم مينيسترلىگى عىلىم كوميتەتىنىڭ مالىمەتىنشە, 2025–2027 جىلدارعا ارنالعان عىلىمي جانە عىلىمي-تەحنيكالىق جوبالار بويىنشا جاس عالىمدارعا ارنالعان گرانت كونكۋرسىنا 580 ءوتىنىم كەلىپ تۇسكەن. ولاردىڭ 154-ءى قۇجاتتاما تالاپتارىنا ساي ەمەس دەپ تانىلعان. «بيۋروكراتيا جالپى العاندا قاجەت نارسە. الايدا شاش الامىن دەپ, باس الاتىن كەزدەر وتە كوپ. مىسالى, عىلىمي زەرتتەۋ گرانتتارىن رەسمي تەكسەرۋ كەزىندە, ءوتىنىمدى قويا تۇرىپ, قوسالقى قۇجاتتامادا «كەلىسىم» ءسوزىنىڭ ورنىنا «كەلىسىمشارت» («سوگلاشەنيە» ورنىنا «دوگوۆور») ءسوزى قولدانىلعانى ءۇشىن وتىنىمدەر كونكۋرستان شەتتەتىلىپ جاتىر. وسىنداي جاعدايلار سايىس دەڭگەيىن جوعارىلاتۋدىڭ ورنىنا ءادىل باسەكەگە كەدەرگى جاساپ, كونكۋرس دەڭگەيىن تومەندەتەدى. بىلتىر 2024–2026 جىلدارعا ارنالعان گرانتتار كونكۋرسىندا, كەي باعىتتاردا رەسمي تەكسەرۋ مەن ساراپتامادان وتكەن بارلىق ءوتىنىم قارجىلاندىرىلدى. بۇعان سەبەپ, رەسمي تەكسەرۋدەن عىلىمي جاڭاشىلدىعى جوعارى بولسا دا, جوبانىڭ ورىندالۋىنا اسەر ەتپەيتىن تۇزەتىلۋى وڭاي قاتەلەر ءۇشىن سايىستان شەتتەتىلىپ, اقىر اياعىندا قارجىلاندىرۋ كولەمى ۇمىتكەرلەر سانىنان اسىپ كەتتى. بۇل عىلىمنىڭ دامۋىنا قولدان جاسالعان كەدەرگى عوي», دەيدى امانجول تۇرلىبەك ۇلى.
مينيسترلىك ۇسىنعان مالىمەتكە سۇيەنسەك, عىلىمي گرانتتار كونكۋرسىندا وتىنىمدەردىڭ قايتارىلۋ سەبەپتەرى – ءوتىنىم قۇجاتتارىنىڭ دۇرىس راسىمدەلمەۋى جانە تالاپتارعا ساي بولماۋى. اتاپ ايتقاندا, جوبادا تەحنولوگيالىق دايىندىق دەڭگەيى (TRL) كورسەتىلمەگەن نەمەسە ونى دالەلدەيتىن قۇجاتتار تىركەلمەگەن. كەي وتىنىمدەردە تاقىرىپ بۇرىنعى جوبالارمەن نەمەسە وسى كونكۋرستاعى باسقا وتىنىمدەرمەن مازمۇن جاعىنان قايتالانىپ كەتكەن. سونداي-اق عىلىمي جەتەكشىنىڭ ءبىلىمى مەن جاريالانىمدارى تالاپقا سايكەس بولماعان جاعدايلار كەزدەسكەن. قارجىلىق قۇجاتتار مەن زەرتتەۋشى توپ تۋرالى مالىمەتتەردە سايكەسپەيتىن تۇستار بولعان. بۇدان بولەك, ءوتىنىمدى تۇزەتۋگە بەرىلگەن ۋاقىت ىشىندە كەرى جۇكتەلمەگەن وتىنىمدەر دە كوپ. وسىنداي تەحنيكالىق جانە مازمۇندىق قاتەلىكتەر سالدارىنان بىرقاتار جوبا قارجىلاندىرۋ مۇمكىندىگىنەن ايىرىلعان.
عىلىم جانە جوعارى ءبىلىم مينيسترلىگى مالىمەتىنشە, تەحنيكالىق قاتەلىككە قاراماستان عىلىمي مازمۇنى قۇندى جوبالارعا باسىمدىق بەرىلەدى ەكەن. ولاردا قايتا قاراۋ مۇمكىندىگى بار. سونداي-اق بارلىق كەلىپ تۇسكەن وتىنىمگە قاتەسىن تۇزەتۋگە 3 كۇن ۋاقىت بەرىلگەن.
سونىمەن قاتار وتاندىق عىلىمنىڭ دامۋىنا كەدەرگى بولىپ وتىرعان ماسەلەنىڭ ءبىرى – عىلىمي جوبالاردى قارجىلاندىرۋدىڭ باياۋ جۇرگىزىلۋى. عالىمداردىڭ ايتۋىنشا, ەلىمىزدە عىلىمي بايقاۋلاردىڭ دەر كەزىندە ءوتۋى سيرەك دۇنيە. 2025–2027 جىلدارعا گرانتپەن قارجىلاندىرۋ باعدارلامالارىنىڭ قۇجاتتامالارىندا جوبانىڭ ورىندالۋ مەرزىمى 36 اي دەپ كورسەتىلگەنىمەن, ءىس جۇزىندە بۇل مەرزىم ساقتالمايدى. ناتيجەسى كەشىگىپ شىققاننان كەيىن قارجىلاندىرۋدىڭ ىسكە قوسىلۋىنا دا تاعى ءبىر-ەكى اي كەتەدى. ءسويتىپ, جوبانىڭ العاشقى جىلى 12 اي ەمەس, 6-8 ايعا قىسقارىپ قالادى. ودان قالسا, قارجىلىق جىل 15 قاراشادا اياقتالاتىندىقتان, كەيبىر جوبالارعا نەبارى 2 ايداي ۋاقىت بەرىلەدى. ەكى ايدا زەرتتەۋ تۇرماق, قۇرال-سايمان ساتىپ الىپ ۇلگەرۋ مۇمكىن ەمەس.
گرانت كونكۋرسى اشىق وتكىزىلمەيدى
عىلىمي جوبالار جانە باعدارلامالار باسقارماسىنىڭ باس ساراپشىسى دوس ءالي ۇلى عىلىمي جوبالاردى قارجىلاندىرۋعا ءوتىنىم بەرۋ بارىسى تولىقتاي اۆتوماتتاندىرىلعانىن جانە ەلەكتروندىق تۇردە جۇرگىزىلەتىنىن اتاپ ءوتتى. ونىڭ سوزىنشە, جوبالاردى تىركەۋ, قۇجاتتاردى ەنگىزۋ تەك جوبا جەتەكشىسىنىڭ جەكە كابينەتى ارقىلى جۇزەگە اسىرىلادى. سونداي-اق قازىرگى تاڭدا وتىنىمدەردى باعالاۋ بارىسى ادامي فاكتوردىڭ ىقپالىنان بارىنشا ارىلعان. ء«اربىر وتىنىمگە ساراپشىلار جاساندى ينتەللەكت ارقىلى اۆتوماتتى تۇردە تاڭدالادى, ولار جوبانىڭ عىلىمي باعىتى مەن كىلت سوزدەرىنە سايكەس انىقتالادى. ساراپشىلاردىڭ قويعان ۇپايلارىن وزگەرتۋگە بولمايدى, ويتكەنى ولار كود ارقىلى شيفرلانادى ءارى ساراپتاما ورتالىعىنىڭ ماماندارىنا دا كورىنبەيدى. جوبالاردان شەكتىك ۇپاي جيناعان وتىنىمدەر ءارى قاراي ۇلتتىق عىلىمي كەڭەستىڭ قاراۋىنا وتەدى. ۇعك-دا شەشىمدەر ۇجىمدىق تۇردە قابىلدانادى. ءار كەڭەس مۇشەسى جەكە ۇپايىن قويادى, ساراپشىلار باعالارىمەن بىرىگىپ, ورتاشا بالل اۆتوماتتى تۇردە ەسەپتەلىپ, جالپى ءتىزىم تۇزىلەدى. بۇل ءتىزىم بويىنشا قارجىلاندىرۋ كولەمى بەلگىلەنەدى», دەيدى مينيسترلىك وكىلى.
سىرتتاي قاراعاندا, عىلىمي گرانتتاردى ۇلەستىرۋ بارىسى اشىق ءارى جۇيەلى سەكىلدى كورىنەدى. الايدا ءىس جۇزىندە بۇل جۇيەگە دەگەن سەنىمسىزدىك عىلىمي ورتادا جىلدان-جىلعا كۇشەيىپ كەلەدى. تەحنيكا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى سۇندەت سماحان ۇلى دا گرانتتىڭ ءادىل بولىنەتىنىنە كۇمانمەن قارايتىنىن ايتادى.
«قازىرگى تاڭدا عىلىمنىڭ تىرەگى – گرانتتىق جۇيە عانا بولىپ تۇر. بۇكىل عىلىمي زەرتتەۋ, ىزدەنىس, جاڭالىق اشۋ – وسى ءبىر عانا قارجىلاندىرۋ تەتىگىنە بايلاۋلى بولىپ قالعان. مەملەكەتتىك دەڭگەيدە تۇراقتى جالاقىسى بار عىلىمي كادرلار سانى از, ال جەكە سەكتور عىلىمعا بەت بۇرماعان. سونىڭ سالدارىنان ەلىمىزدەگى عىلىمي جۇمىستىڭ ءبارى دەرلىك گرانتقا تاۋەلدى. الايدا سول گرانتتىڭ ءوزى ساناۋلى. جىل سايىن 100 شاقتى عانا عالىمعا بۇيىرادى. ال ۇمىتكەرلەر سانى كوپ. بۇل جەردە ادىلەتتى ىرىكتەۋ مەن اشىق باعالاۋ جۇيەسى بولۋى شارت. بىراق, وكىنىشكە قاراي, ونىڭ ءوزى كۇماندى. وسىنداي جاعدايدا جاس عالىم نە ىستەيدى؟ ءبىر-ەكى رەت ءوتىنىم بەرىپ, ادىلەتسىز جۇيەمەن بەتپە-بەت كەلگەن سوڭ, عىلىمعا دەگەن قىزىعۋشىلىعى ءسونىپ, تۇراقتى ءارى باعالاناتىن سالاعا بەت بۇرادى. ناتيجەسىندە, عىلىمنان جاڭا بۋىن كەتىپ جاتىر. عىلىم تەك ەنتۋزيازممەن جۇرمەيدى. وعان تۇراقتى قولداۋ, سەنىمدى ورتا, ادىلەتتى جۇيە كەرەك. سوندىقتان بۇگىنگى ەڭ باستى ماسەلە – عىلىمدى گرانتقا بايلاپ قويۋ ەمەس, ونىڭ ۇزاقمەرزىمدى تۇراقتى قارجىلاندىرۋ مودەلىن جاساۋ», دەيدى ول.
عالىم امانجول تۇرلىبەك ۇلى دا وسى ۇدەرىستىڭ ىشكى قايشىلىعىن العا تارتا وتىرىپ, عىلىمي جوبالارعا باعا بەرۋ مەن گرانت ءبولۋ جۇيەسىن قايتا قاراۋ قاجەت ەكەنىن جەتكىزدى. «بۇگىنگى كۇنى عىلىم گرانتتارىن ۇلەستىرىلۋ ۇدەرىسى ايقىن بولىپ كورسەتىلسە دە, شىندىعىندا ولاي ەمەس. ۇلتتىق عىلىمي كەڭەستەردىڭ گرانتتاردى ءبولۋى عىلىمي قوعامدا جىلدا قاتتى سىنعا الىنادى. وعان قوسا ۇلتتىق عىلىمي كەڭەستەر ءوزىنىڭ باستاپقى ميسسياسىنان الىستاپ, قوسالقى مىندەتتەرمەن شەكتەلىپ قالعان سياقتى. ۇلتتىق عىلىمي كەڭەستىڭ جۇمىس ىستەۋ قاعيداتى دا تۇسىنىكسىز. مىسالى, عىلىمي كەڭەس ءبىر باعىت بويىنشا 20 ادامنان قۇرالسا, 20 ادامنىڭ بارلىعىنىڭ داۋىس بەرۋ قۇقىعى بار. بىراق عىلىمي جوبا ءوتىنىمىنىڭ ەكسپەرتيزاسىن كەڭەستىڭ 3 مۇشەسى جاساسا, تەك بىرەۋىنىڭ عانا پىكىرى قاراستىرىلىپ (داۋىستاپ وقىلادى). ال قالعان 17 مۇشەسى سول وقىلعان پىكىرگە قاراپ ءوز باعاسىن بەرەدى. وسى تۇستا ۇلكەن ادىلەتسىزدىك بولۋى مۇمكىن. باستاپقىدا عىلىمي جوبانىڭ ءوتىنىمى شەتەلدەن ەكسپەرتيزادان وتەتىندىكتەن, ۇلتتىق عىلىمي كەڭەس ءبىزدىڭ ەكونوميكا مەن جاعدايىمىزعا بايلانىستى عىلىمي جوبالاردى ىرىكتەپ الۋشى ورگان رەتىندە ۇيىمداستىرىلعان. الايدا ەكسپەرتيزانىڭ قارجىسى ەسەلەپ ازايتىلعان سوڭ, ساراپشىلاردىڭ دەنى وتاندىق عالىمدار بولىپ جاتىر. وسى ورايدا ۇلتتىق عىلىمي كەڭەستەردىڭ گرانتتاردى ۇلەستىرۋدەگى ميسسياسى تۇسىنىكسىز بولىپ قالدى. وعان قوسا ۇلتتىق عىلىمي كەڭەستەر مەن ساراپشىلاردىڭ باعالارى ءجيى پوليارلى بولادى. مەنىڭ ءوزىم ەكسپەرتيزادان 100-دەن 88 بالل جيناپ, ۇلتتىق كەڭەستەن 100-دەن 40 جيناعانىم بار. عىلىمي جۇمىستى ۇيىمداستىرۋداعى ايقىن ەمەستىكتىڭ بۇل تەك ءبىر مىسالى. وسىنداي عىلىم دامۋىن شەكتەپ جاتقان باسقا دا جايتتار كوپ», دەيدى ا.تۇرلىبەك ۇلى.
ال جاۋاپتى مينيسترلىك ساراپشىلاردىڭ باعاسىنا نەمەسە كەڭەس شەشىمىنە كەلىسپەگەن جاعدايدا اپەللياتسيا ءراسىمى بار دەيدى.
قۋاتتى قۇرالداردىڭ جەتىسپەۋى قولبايلاۋ
نازارباەۆ ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ PhD, عىلىمي قىزمەتكەرى ازامات ەشمۇحامەتتىڭ ايتۋىنشا, قازىرگى عىلىم مەن تەحنولوگيانىڭ دامۋى ەسەپتەۋ قۋاتىنا, ياعني سۋپەركومپيۋتەرلەر مەن جوعارى ءونىمدى گرافيكالىق كارتالارعا تىكەلەي تاۋەلدى. «قازىر ىرگەلى زەرتتەۋ جۇرگىزۋ ءۇشىن جاي زەرتحانا نەمەسە قاراپايىم كومپيۋتەر جەتكىلىكسىز. ميلليونداعان يتەراتسيانى وڭدەۋ ءۇشىن «NVIDIA» سىندى الپاۋىت كومپانيالاردىڭ گرافيكالىق پروتسەسسورلارى قاجەت. بىزدە ەلىمىز بويىنشا مۇنداي تالاپقا ساي ءتورت-اق سۋپەركومپيۋتەر بار. ال الەمنىڭ دامىعان ەلدەرىندە, مىسالى, قىتايدا ءبىر عانا ۋنيۆەرسيتەت جىلىنا جۇزدەگەن سۋپەركومپيۋتەر ساتىپ الادى. ءبىز بولساق, بۇكىل ەل بولىپ, سول ءتورت قۇرىلعىعا قاراپ وتىرمىز», دەيدى ول.
ازامات ەشمۇحامەتتىڭ ايتۋىنشا, بۇل جاعداي وتاندىق عىلىمنىڭ دامۋىن تەجەپ وتىر. سەبەبى زاماناۋي عىلىم تەك تەوريامەن ەمەس, ناقتى ەسەپتەۋمەن العا جىلجيدى. ال قاراپايىم كومپيۋتەرلەرمەن كۇردەلى ۇدەرىستەردى ايلاپ-جىلداپ جۇرگىزۋگە تۋرا كەلەدى. «بىزگە سۋپەركومپيۋتەرلەر اۋاداي قاجەت. ولار ميلليونداعان ەسەپتەۋدى ون مينۋتتا اياقتاي الادى. ال ءسىز ءدال سونى جەكە كومپيۋتەردە جاساساڭىز, ءبىر جىل ۋاقىتىڭىز كەتەدى», دەيدى زەرتتەۋشى.
ماماننىڭ پىكىرىنشە, بۇل جاعدايعا قۇرالداردىڭ قىمبات بولۋى عانا ەمەس, مەملەكەتتىڭ عىلىمعا بولەتىن ينۆەستيتسيا كولەمىنىڭ ماردىمسىزدىعى دا سەبەپ.
امانجول تۇرلىبەك ۇلى قاجەتتى قۇرالداردىڭ جەتىسپەۋىنە ۋنيۆەرسيتەت باسشىلارىن جوعارىدان تاعايىنداۋ جۇيەسى دە اسەر ەتەدى دەيدى. ونىڭ ايتۋىنشا, ءاربىر وقۋ ورداسىندا تولىق جابدىقتالعان زەرتتەۋ ينستيتۋتتارى جۇمىس ىستەۋ قاجەت.
قازىرگى زاڭدىلىقتاردان مۇمكىندىك ىزدەگەن ۋنيۆەرسيتەت رەكتورلارى مەن عىلىمي ۇيىم جەتەكشىلەرى ەڭ الدىمەن, ءوز ورنىن ساقتاپ قالۋدى ويلايدى. مۇنداي جاعدايدا ولار مەكەمەنىڭ عىلىمي الەۋەتىن ارتتىرۋعا, زەرتحانا جابدىقتارىن جاڭارتۋعا ەمەس, ەسەپ بەرۋ مەن سىرتتاي كورىنەتىن فورماليستىك شارالارعا باسىمدىق بەرەدى. وسى سەبەپتى بۇگىندە كوپتەگەن ۋنيۆەرسيتەتتە عىلىمعا اسا قاجەتتى قۇرال-جابدىقتار جوقتىڭ قاسى. ماسەلەن, كەيىنگى 20 جىلدا ەلىمىزدەگى ۇلتتىق ۋنيۆەرسيتەتتەر قانشا ەلەكتروندىق ميكروسكوپ نەمەسە رەنتگەن ديفراكتومەترىن ساتىپ الدى ەكەن؟ مەنىڭ بىلۋىمشە, مۇنداي زاماناۋي قۇرالداردىڭ باسىم بولىگى مۇلدە جوق نەمەسە وتە ەسكى. ال ونسىز ساپالى زەرتتەۋ, عىلىمي جاڭالىق اشۋ مۇمكىن ەمەس», دەيدى عالىم.
عالىمدار بيزنەسمەن ەمەس
كەيىنگى جىلدارى عىلىم سالاسىندا زەرتتەۋ ناتيجەلەرىنىڭ تابىس اكەلۋى مەن ەكونوميكالىق قايتارىمى تۋرالى تالاپتار كۇشەيە باستاعانى بايقالادى. ءتىپتى «عىلىم جانە تەحنولوگيالىق ساياسات تۋرالى» جاڭا زاڭ قابىلداندى.
«2024 جىلعى مالىمەتتەرگە سۇيەنسەك, ەلىمىزدە عىلىمعا جۇمسالعان ىشكى شىعىنداردىڭ 82,7%-ى – ىرگەلى جانە قولدانبالى زەرتتەۋلەرگە تيەسىلى. ال ناقتى ءونىم, تەحنولوگيا نەمەسە جۇيە شىعارۋعا باعىتتالعان تاجىريبەلىك-كونسترۋكتورلىق ازىرلەمەلەرگە نەبارى 7% عانا بولىنگەن. بۇل – عىلىمي ناتيجەلەردى ناقتى ومىرگە ەنگىزۋ جاعى اقساپ جاتقانىن كورسەتەدى. عالىمدارىمىز جاساپ جاتقان عىلىمي جوبالار مەن تەحنولوگيالىق ازىرلەمەلەر ەلىمىزدەگى حالىقتىڭ ءومىر ءسۇرۋ ساپاسىن ەداۋىر جاقسارتا الادى. بىراق ول ءۇشىن بۇل جوبالاردى قولدانىسقا ەنگىزىپ, نارىققا شىعارۋعا جاعداي جاساۋ قاجەت. قازىر عىلىم تەك زەرتحانا ىشىندە شەكتەلىپ قالماۋعا ءتيىس. دايىن ونىمدەر مەن عىلىمي ناتيجەلەردى بيزنەس سالاسىنا شىعارۋ ماڭىزدى. بۇل, ءبىر جاعىنان, عىلىمنىڭ ءوز-ءوزىن قارجىلاندىرۋ مۇمكىندىگىن ارتتىرادى. سوندىقتان تاجىريبەلىك-كونسترۋكتورلىق جوبالاردى قولداۋ مەن عىلىمي جۇمىستاردى كوممەرتسيالاندىرۋعا ءمان بەرىلەتىن بولادى», دەيدى عىلىم جانە جوعارى ءبىلىم مينيسترلىگى, بيۋدجەتتىك جوسپارلاۋ جانە قارجى باسقارماسى باسشىسى ەركىن نۇراباي ۇلى.
الايدا امانجول تۇرلىبەك ۇلىنىڭ پىكىرىنشە, عىلىمنىڭ باستى ميسسياسى – بىردەن تابىس اكەلۋ ەمەس, ۇزاقمەرزىمدى ءبىلىم مەن تەحنولوگيالىق ىرگەتاس قالىپتاستىرۋ. «مەنى ەڭ كوپ ۋايىمداتاتىن ماسەلە – ەلىمىزدە عىلىمنىڭ ميسسياسىن دۇرىس تۇسىنبەۋى. بۇگىندە قازاقستاننىڭ ەكونوميكالىق دامۋى عىلىمي يننوۆاتسيالارعا نەگىزدەلۋ كەرەك دەگەن پىكىر بار. ەڭ الدىمەن, وسى ءبىر ميستيفيكاتسيانىڭ باسىن اشىپ الايىق. ءبىزدىڭ ەكونوميكالىق ءوسىم عاجايىپ تەحنولوگيانى ويلاپ تابۋعا نەگىزدەلمەۋى كەرەك. ءبىزدىڭ عىلىمي الەۋەت ونداي ءوسىم بەرە المايدى. سوعان قاراماستان, قازىر مينيسترلىك عالىمداردان تابىس الىپ كەلەتىن جوبالاردى تالاپ ەتىپ جاتىر. عالىمدار – بيزنەسمەن ەمەس, بولا المايدى دا. ەكونوميكالىق ءوسىم جەردى بۇرعىلاۋدى ارتتىرۋ ارقىلى (5 ملن توننا مۇناي ورنىنا 10 ملن توننا مۇناي ءوندىرۋ), نە بولماسا تەحنولوگيالار ترانسفەرى ارقىلى عانا ىسكە اسىرىلا الادى. مىسالى, الەمدە ەشبىر سيىر ءسۇت وندىرۋدەن گولشتين سيىرىنا جەتپەيدى جانە ونىڭ ونىمدىلىگىن ارتتىرۋ ءۇشىن دامىعان ەلدەر (ەو, اقش) عىلىمي گرانتتار ارقىلى قاراجاتتى ميللياردتاپ قۇيىپ جاتىر. دەمەك ءبىزدىڭ ەلدەگى ءسۇت ونىمدىلىگىن ارتتىرۋ ءۇشىن الەمنىڭ عاسىرلار بويى وڭتايلاندىرىلعان گولشتين سيىرىن ەلىمىزگە اكەلسەك بولعانى. ياعني بىزگە وسى وزىق تەحنولوگيالارمەن جۇمىس ىستەي الاتىن, بىلىكتىلىگى جوعارى ماماندار قاجەت. ماسەلەن, جاڭاعى گولشتين سيىرىن ەلگە اكەلۋدىڭ ورنىنا, ۇرىعىن اكەلىپ بىزدەگى سيىرلاردى جاساندى ۇرىقتاندىرىپ ءوزىمىزدىڭ مايكا سيىرىمىزدان گولشتين بۇزاۋىن الا الامىز. سونداي-اق ونىڭ جەرگىلىكتى ينفەكتسيالارعا بەيىمدىلىگى جوعارى بولعاندىقتان, ونىڭ جەرسىنۋى شەتەلدەن تىرىدەي اكەلىنگەن ەرەسەك سيىرعا قاراعاندا جوعارى. ال وسىنداي ادىستەرمەن جۇمىس ىستەي الاتىن مامان عىلىمي زەرتتەۋ جۇمىستارى جۇرگىزىلىپ جاتقان ءبىلىم وردالارىندا عانا دايىندالادى. ياعني زاماناۋي كادرلاردى دايارلاۋ ءۇشىن جوعارى وقۋ ورىندارىندا مىندەتتى تۇردە عىلىمي زەرتتەۋ جۇمىستارىنىڭ جۇرگىزىلۋى شارت», دەيدى ول.
عىلىمدى ىلگەرىلەتۋدە سىرتقى ينفراقۇرىلىمنان بۇرىن, ىشكى مازمۇن مەن جۇيەنىڭ تيىمدىلىگى ماڭىزدى ءرول اتقارادى. زەرتتەۋشى امانجول تۇرلىبەك ۇلىنىڭ ايتۋىنشا, عىلىمي ەكوجۇيەنى شىنايى دامىتۋ ءۇشىن زاماناۋي, يكەمدى باسقارۋ ۇلگىلەرى مەن اشىقتىققا نەگىزدەلگەن تاسىلدەر قاجەت. وسى رەتتە عالىم عىلىمعا تەك كورىنەتىن فورما ەمەس, ناقتى ستراتەگيا, وزىق كادر ساياساتى مەن جۇيەلى قولداۋ كەرەگىن العا تارتادى. «قازىرگى كەزدە ورتالىقتانعان جۇيەلەرگە قاراعاندا گوريزونتالدى جۇيەلەر الدەقايدا ءتيىمدى ەكەنى دالەلدەنگەن. قابىرعاسى قيسايعان ءۇيدىڭ سىرتىن اقتاعاننان پايدا بار ما؟», دەيدى عالىم.