ءبىر تاۋلىكتە ءتورت تانك تالقانداعان باتىر

سونداي وتان ءۇشىن وت كەشكەن جاۋىن­گەر­دىڭ ءبىرى – سۇلەي اينا­بە­كوۆ. 2023 جىلى تۋعان اۋىل­دا مەكتەپ مۋزەيىن جاساقتاي ءجۇرىپ, رەسەي فە­دە­راتسياسى قورعانىس مينيسترلىگى «حا­لىق جا­دى» پورتالىنان 140-اتقىشتار ديۆي­زيا­سى 371-ءسىبىر ارتيللەريالىق پولكى كومان­دي­رىنىڭ ءتورت سولداتتى, سونىڭ ىشىندە سۇلەي اينا­بەكوۆتى «جاۋىنگەرلىك ەرلىگى ءۇشىن» مەدا­لىمەن ماراپاتتاۋ تۋرالى 8.8.1943 جىل­عى № 010 ⁄پ115 بۇيرىعىنىڭ كوشىر­مە­سىن تاپ­تىق. ول دەرەكتى رف قورعانىس مينيستىر­لىگى­نىڭ «ورتالىق ءارحيۆى» تولىعىمەن راستادى.

بۇيرىق ءماتىنى: «كسرو جوعارعى كەڭەسى تورالقاسى اتىنان 7 باتارەيانىڭ زەڭبىرەك ءنومىرى قىزىل اسكەر سۇلەي اينابەكوۆتى «جاۋىنگەرلىك ەرلىگى ءۇشىن» مەدالىمەن ماراپاتتايمىن. 1943 جىلعى 7 جانە 8 شىلدەدەگى شايقاستا 238,1 بيىكتىكتە جاۋدىڭ قاتتى وق جاۋدىرۋى مەن بومبالاۋ كەزىندە اينابەكوۆ بەكىتۋشى بولىپ جۇمىس ىستەگەن زەڭبىرەكپەن 4 تانك جويىلدى. 1921 جىلى تۋعان, بلكجو مۇشەسى, قازاق, وڭتۇستىك قازاقستان وبلىسى لەڭگىر اسكەري كوميسسارياتى ارقىلى قىزىل ارميا قاتارىنا شاقىرىلعان...».

بۇيرىقتىڭ ءبىر «اتتەگەن-ايى» تەگى «انيبەكوۆ» دەپ جازىلىپتى. مۇنداي قاتە­لىك سوعىس ۋاقىتىنداعى قۇجاتتاردا (ۇلت ءتىلى ەرەكشەلىگىن بىلمەۋ) ءجيى قايتالانادى.

140-اتقىشتار ديۆيزياسى كسرو مەملە­كەتتىك قورعانىس كوميتەتىنىڭ قىزىل ارميا ءۇشىن كسرو ىشكى ىستەر حالىق كوميسسارياتى اسكەرلەرىنىڭ قۇرامىندا التى ديۆيزيادان تۇراتىن جەكە ارميا قۇرۋ تۋرالى 1942 جىلى 14 قازانداعى قاۋلىسى مەن 1942 جىلى 26 قازاندا ىشكى ىستەر حالىق كوميس­سارياتىنىڭ ونى ءسىبىر اتقىشتار ديۆيزياسى رەتىندە قالىپتاستىرۋ تۋرالى بۇي­رىعىنىڭ نەگىزىندە 1942 جىلى قازان­دا نوۆوسىبىردە جاساقتايدى. وسى ديۆيزيا 15.02.1943 جىل مەن 11.05.1945 جىل ارالىعىندا مايدان ­ارمياسى قۇرامىندا بولدى.

ارحيۆ دەرەكتەرىنە سايكەس, كۋرسك شايقا­سىنىڭ العاشقى كۇندەرىندە ديۆيزيا نەگىزگى ۇرىستارعا قاتىسپاعان, الايدا 1943 جىلى 7 شىلدەدە ول سامودۋروۆكا – تەپلوە ماڭىندا شوعىرلانىپ, 19-تانك كورپۋسىنا باعىنعان. ديۆيزياعا 3-جويعىش-تانك بريگاداسىمەن بىرگە ولحوۆاتكا, سامودۋروۆكا جانە تەپلوە توڭىرەگىن قورعاۋعا الۋ مىندەتى جۇكتەلدى.

8 شىلدەدەن باستاپ ديۆيزيا بەكىتىلگەن شەپتە قورعانىس جۇرگىزەدى, بۇل جەردە جاۋ اسكەرى الدىمەن 50, كەيىن 80 تانكتىڭ قولداۋىمەن شابۋىلدادى. كەي بولىمدەر شەگىنۋگە ءماجبۇر بولدى. شايقاستاردىڭ اۋىرلىعىن 96-اتقىشتار پولكىنىڭ 2-باتالو­نىنىڭ جاعدايى ايعاقتايدى – سامودۋروۆكا ماڭىن قورعاعان بۇل ءبولىم جەكە قۇرامىنىڭ 60 پايىزىن, ال قارسى تانك قارۋى مەن پۋلەمەتتەرىنىڭ 80 پايىزىن جوعالتتى.

10 شىلدەدە تەپلوە ەلدى مەكەنىندە جاۋ اسكەرلەرى 96-اتقىشتار پولكىنىڭ بولىم­شە­لە­رىن قورشاۋعا الدى. 7 جانە 8-روتا تولىقتاي قازا تاپتى. سول كۇنى تەپلوە ماڭىنداعى اتى بەلگىسىز بيىكتىكتە 258-اتقىشتار پولكىنىڭ 3-باتالونى دا تولىقتاي وپات بولدى. كۇنى بويى ديۆيزيا بولىمدەرى اۋىر ۇرىس جۇرگىزدى, ونداعان شابۋىلدى تويتارىپ, قارسى شابۋىلعا شىقتى. رەسمي دەرەكتەر بويىنشا 10 شىلدەدە ديۆيزيا 513 جاۋىنگەرىنەن ايىرىلدى, 943 سارباز جارالاندى. وسىدان كەيىن ديۆيزيانىڭ قالعان بولىمدەرى شايقاستان شىعارىلدى.

جوعارىداعى ارحيۆ دەرەكتەرى سۇلەي اينابەكوۆتىڭ 1943 جىلعى 7-8 شىلدەدە فاشيزمگە قارسى سوعىستىڭ ەڭ قيان-كەسكى تانك شايقاسىنا – كۋرسك يىنىندەگى ۇرىسقا تىكەلەي قاتىسقانىن كورسەتەدى. ونىڭ زەڭبىرەگى ءبىر تاۋلىكتە جاۋدىڭ ءتورت تانكىن جويعان.

ەڭ اۋىر ۇرىس جاعدايىندا 140-اتقىشتار ديۆيزياسىنىڭ 371-ءسىبىر ارتيللەريالىق پولكىنىڭ كومانديرى 1943 جىلى 8 تامىزدا كسرو جوعارعى كەڭەسى تورالقاسى اتىنان «جاۋىنگەرلىك ەرلىگى ءۇشىن» مەدالىمەن ەرەكشەلەنگەن جاۋىنگەرلەردى تەك ءوز قۇقىنىڭ دارە­جەسىندە عانا ماراپاتتاي الدى دەپ بول­جاۋعا بولادى. كەيىنىرەك پولك كومانديرى قايتىس بولسا كەرەك. ايتپەسە ول جاۋىن­گەرلەردى الدەقايدا جوعارى مارا­­پات­قا ۇسى­نار ەدى دەپ ويلايمىز.

سۇلەي اينابەكوۆ سول سۇراپىل شاي­قاس­تان امان قالىپ, سوعىستىڭ بارلىق سىناعىنان ابىرويمەن ءوتىپ, ەلگە ورالدى. بەرەكەلى وتباسى قۇرىپ, ۇجىمشاردا ايانباي جۇمىس ىستەدى, كەيىن زەينەتكە شىقتى. مەن مايدانگەردىڭ بالالارىمەن بىرگە وقىدىم, كورشى بولعاندىقتان, ۇيلەرىنە ءجيى باراتىنمىن. سۇلەي اقساقال ءاردايىم جيناقى, قاراپايىم, كوپ سويلەمەيتىن ادام رەتىندە ەسىمدە قالىپتى. اڭشىلىقتى ەرەكشە جاقسى كورەتىن, قۇرالايدى كوزگە اتقان مەرگەن ەدى.

مايدانگەر 1993 جىلى دۇنيەدەن ءوتتى. بۇگىندە ونىڭ پەرزەنتتەرى, نەمەرە, جيەن, شوبەرەلەرى – ءوسىپ-ونگەن ءبىر قاۋىم. وكىنىشكە قاراي, ولار دا, اۋىل تۇرعىندارى دا سۇلەي اينا­بەك­ ۇلىنىڭ وسى ەرلىگى تۋرالى بىلمەگەن. راسىن ايتايىق, بۇل ماقالا باتىردىڭ ءبىر ەرلىگى تۋرالى عانا. قاراپايىم قازاق ساربازى, ونىڭ قارۋلاستارى قاھارماندىقتىڭ تالاي ۇلگىسىن كورسەتتى دەپ سانايمىز. رۋحتارى شات بولسىن!

…ەكىنشى دۇنيەجۇزىلىك سوعىس ءىس جۇزىندە ءار وتباسىن ويسىراتىپ وتكەنى ءمالىم. مايدانعا بارماعاندار تىلدا جان­قيار­لىق­پەن ەڭبەك ەتىپ, جەڭىستى جاقىنداتۋعا ۇلەسىن قوستى. مەنىڭ اكەم بەكباۋ يساقۇلوۆ ستالينگراد تۇبىندە شايقاسىپ, 1943 جىلى اۋىر جاراقاتپەن ەلگە ورالدى. سول سوعىس زاردابىنان (جۇرەگىندە سنارياد جارىقشاعى قالىپتى) 1959 جىلى كوز جۇمدى. ونىڭ تۋعان ءىنىسى بايسەيىت يساقۇلوۆ 1939 جىلى اسكەرگە الىنىپ, فين سوعىسىنا قاتىستى, 1943 جىلى ماسكەۋدە دەسانت اسكەرى قاتارىنا قوسىلىپ, دنەپر ءۇشىن شايقاستى باستان وتكەرىپ, حابار-وشارسىز كەتتى. اجەم جارىقتىق 1958 جىلى كوزى جۇمىلعانشا بالاسىن كۇتۋمەن بولدى. بۇل سوعىس اڭىراتىپ كەتكەن اۋىلىمىزداعى 75 وتباسى قان مايداننان ورالماعان اتاسىن, اكەسىن اڭساپ, جەتىم-جەسىر كۇيدە قالدى.

قازىر ءبىز اسا الاساپىران زاماندا ءومىر ءسۇرىپ وتىرمىز. الەمنىڭ دە, كەشەگى وداقتىڭ دا ءبىراز جەرىندە سوعىس, ءتۇرلى قاقتىعىس ءجۇرىپ جاتىر. ءبىر-بىرىنە اياۋسىز قارۋ كەزەنگەندەر كوبەيدى. ادامزات وتكەننەن نەگە ساباق المايدى؟ وسى سۇراق ءبارىمىزدى مازالايدى.

بۇگىندە ارقايسىمىز قولىمىزدان كەلگەن­نىڭ ءبارىن جاساپ, اينالامىزدا بەيبىت ءومىر ورناتۋعا, ۇرپاعىمىزعا جارقىن بولاشاق سىيلاۋعا تىرىسۋىمىز كەرەك.

ەرجان يساقۇلوۆ,

ساياساتتانۋ عىلىمدارىنىڭ دوكتورى, گەنەرال-مايور