ماحامبەت اۋىلىندا تۇراتىن ەسەنعاليەۆتەر وتباسى جىل سايىن جەڭىس كۇنىن ەرەكشە تولعانىسپەن قارسى الادى. سول كۇنى اۋىل سىرتىنداعى اكەنىڭ بەيىتىنە بارىپ, رۋحىنا قۇران باعىشتايدى.
بوز توبەنىڭ باسىنداعى زيراتتا مايدانگەر اداي ەسەنعاليەۆ جەرلەنگەن. ول 1943 جىلدىڭ باسىندا 18 جاسقا تولىپ, مايدانعا اتتانىپتى. جەڭىس كۇنىن بەرلين قالاسىندا قارسى الىپ, 1950 جىلى ەلگە ورالدى. تابيعاتىنان تۇيىقتاۋ مايدانگەر سوعىس تۋرالى اڭگىمەگە ساراڭداۋ ەدى. ءوزىنىڭ باي بالاسى رەتىندە قۋعىن كورگەن جاستىق شاعى ويىنا ورالدى ما, الدە سۇيەگى تابىلماعان اكەسى يمانقوجانىڭ رۋحى الدىنداعى وتەلمەگەن پارىزى جانىنا تىنىشتىق بەرمەدى مە ەكەن؟
يمانقوجا حIح عاسىردىڭ باسىنداعى قازاقستاننىڭ باتىس وڭىرىندە ءومىر سۇرگەن ءىرى بايلاردىڭ ءبىرى بولعان. شىلدەدە سۋاتقا قۇلاعان ءۇيىر-ءۇيىر جىلقىسى كولدىڭ سۋىن سارقىپ ىشەدى ەكەن. ءتورت ت ۇلىكتىڭ قادىرىن جەتىك بىلەتىن باي شۇرايلى قونىس ىزدەپ, ءورىس جاڭارتۋ ءۇشىن جىل ون ەكى اي كوشىپ-قونىپ جۇرەدى. قازان رەۆوليۋتسياسىنان كەيىن «اسىرا سىلتەۋ بولماسىن, اشا تۇياق قالماسىن» دەگەن جالاڭ ۇرانمەن بايلاردىڭ مال-مۇلكىن جاپپاي كونفيسكەلەۋ, قۋدالاۋ ناۋقانى قىزعان كەزدە يمانقوجا باي ۇدەرە كوشىپ, ورىسكە سىيمايتىن مالىمەن مايلى قيان ماڭعىستاۋعا تابان تىرەيدى. وسى قاسيەتتى توپىراقتا 1925 جىلى دۇنيەگە كەلگەن ۇلىنا اداي ەسىمىن بەرەدى.
ۇلان-عايىر قازاق دالاسىن شارپىعان «رەۆوليۋتسيا الاۋىنان» وڭاي قۇتىلماسىن سەزگەن يمانقوجا كىشكەنتاي ادايدى اتالاس اعايىنى سايانعا اماناتتاپ, ەدىلدى بويلاپ, سارىتاۋ (رەسەيدىڭ ساراتوۆ وبلىسى) اسادى. بۇل جاقتا دا قىزىل رەۆوليۋتسيا ءدۇمپۋى شىداتپاي, قايتادان نارىن جاقتى بەتكە الادى. قازىر قىزىلقوعا اۋدانى اۋماعىنداعى تايسويعان قۇمىنان تياناق تابۋعا تىرىسادى. قالىڭ ەلى قازاعىنىڭ جوعىن جوقتاعان الاش يدەياسى كوڭىلىنە قونعان يمانقوجا باي كومەك رەتىندە الاشورداشىلارعا 4-5 ءۇيىر جىلقىسىن بەرەدى. كوشىپ-قونىپ جۇرگەن الاساپىراندا دۇنيەگە كەلگەن ءتورتىنشى ۇلىنىڭ ەسىمىن الاشوردالىقتاردىڭ قۇرمەتىنە الاش دەپ اتايدى.
«مىڭعىرعان مال بىتكەن يمانقوجا بايدىڭ سوڭعى تۇراقتاعان جەرى – نارىن قۇمىنا جالعاس جاتقان بەكەتاي قۇمىنداعى كەتەشاعىل قونىسى. ودان ءارى ءىزى جوق. قانشا ىزدەستىرسەك تە, ەشقانداي دەرەك تابىلماي تۇر. سول ماڭايداعى مۇسىلماندار قاۋىمىنا اداي ۇلى نۇرماعامبەت باستاعان ۇرپاقتارى بەلگى قويدى», دەيدى مەملەكەتتىك قىزمەت سالاسىنىڭ ارداگەرى ساعىنعالي شوتپاقوۆ.
قاتارداعى جاۋىنگەر اداي ەسەنعاليەۆ كوۆەل قالاسى ءۇشىن بولعان ۇرىستا ەرەكشە ەرلىك كورسەتكەن. ول جاۋ تىلىنا جاسىرىن بارلاۋ جۇرگىزىپ, قارسى جاقتىڭ ءبىر مينومەت باتارەياسى, ءۇش پۋلەمەت نۇكتەسى, ءبىر تانكىگە قارسى بەكىنىس, ءۇش بلينداجدىڭ ورنالاسقان جەرىن انىقتاعان. ءسويتىپ, وعان ۇرىس تاكتيكاسىن ۇيىمداستىرىپ, جاۋ شەبىن بۇزىپ وتۋگە جول اشقان. وسى ەرلىگى ءۇشىن بارلاۋشى ا.ەسەنعاليەۆ 1944 جىلى 13 شىلدەدە «ەرلىگى ءۇشىن» مەدالىمەن ماراپاتتالعان.
ال 1-بەلورۋسسيا مايدانىنىڭ 165-مينومەتشىلەر پولكىنىڭ قۇرامىنداعى بارلاۋشىلار ۆزۆودىنىڭ قاتارداعى جاۋىنگەرى ا.ەسەنعاليەۆ بوبرۋيسك, كالەنكوۆيچ, موزر قالالارىن جاۋدان ازات ەتۋدەگى ەرلىگى ءۇشىن III دارەجەلى «داڭق» وردەنىمەن ناگرادتالدى. كەيىنىرەك ۆارشاۆا قالاسى ءۇشىن بولعان قيان-كەسكى شايقاستا ۆيسلا وزەنىنەن ء«تىل» اكەلگەنى ءۇشىن II دارەجەلى «داڭق» وردەنىمەن ماراپاتتالدى. كوپ ۇزاماي ودەر وزەنىندە بولعان شايقاستا دا باتىلدىعىمەن كوزگە تۇسكەن اعا سەرجانت ا.ەسەنعاليەۆ I دارەجەلى «وتان سوعىسى» وردەنىن كەۋدەسىنە قادادى.
باتىل بارلاۋشى ا.ەسەنعاليەۆتىڭ I دارەجەلى وتان سوعىسى وردەنىنە بايلانىستى تۇسىنىكسىز جايت بار. ءسوزىمىز دالەلدى بولۋ ءۇشىن ونىڭ ماراپاتتاۋ قاعازىنداعى مالىمەتتى تۇپنۇسقا كوشىرمەسىن سول كۇيىندە بەرگەندى ءجون كوردىك.
«ۆ بوياح س نەمەتسكو-فاشيستكيمي زاحۆاتچيكامي توۆاريشش ا.ەسەنگاليەۆ پوكازال وبرازتسى, سمەلوستي ي مۋجەستۆا. 30.04.45 گ. ون ۋچاستۆۋيا ۆ رازۆەدگرۋپپە, كوتورايا ۆەلا رازۆەدكۋ بوەم ۆ رايونە گورودا براندەنبۋرگ يز سۆوەگو اۆتوماتا ليچنو ۋبيل 16 سولدات ي وفيتسەروۆ پروتيۆنيكا ي سودەيستۆوۆال ۆ زاحۆاتە 6 پلەننىح.
5.05.45 گ. توۆاريشش ەسەنگاليەۆ ناچالنيكوم رازۆەدكي ديۆيزيونا دۆيگالسيا ۆ پەرەدوۆوي تسەپي پەحوتى. سەۆەرو-زاپادنەە گورودا براندەنبۋرگ ۆ رايونە فل.كيۋتتسكوۆ پروتيۆنيك وكازال سوپراتيۆلەنيە. پود پريكرىتيەم وگنيا ديۆيزيونا باتالون اتاكوۆال پروتيۆنيكا. ۆ اتاكە ۋچاستۆوۆال توۆاريشش ەسەنگاليەۆ, كوتورىي يز ليچنوگو ورۋجيا ۋبيل 10 گيتلەروۆتسەۆ, ەتيم سامىم سپوسوبستۆوۆال پەحوتنومۋ پودرەزدەلەنيۋ وۆلادەت ناسەلەننىم پۋنكتوم كيۋتتسوۆ.
دوستوين پراۆيتەلستۆەننوي ناگرادى وردەنا سلاۆى I-ي ستەپەني.
كوماندير 135 مينومەتنوگو پولكا پولكوۆنيك (گۋريانوۆ). 11.5.45».
بۇل ەرلىك شەجىرەسىنە ۇڭىلسەڭىز, 1945 جىلدىڭ 5 مامىرىندا بولعان ۇرىس قيمىلدارى ناقتى دەرەكتەرمەن كەلتىرىلگەن. ال 11 مامىردا جوعارى ناگراداعا ۇسىنىلعان.
بىراق قازاق جاۋىنگەرىنە تيەسىلى I دارەجەلى «داڭق» وردەنىن قىزعانعان جوعارى دەڭگەيدەگى باسشىلىق ا.ەسەنعاليەۆتىڭ سوڭعى شايقاستاعى ەرلىگىن كوپەكورىنەۋ بۇرمالاعان. ءسويتىپ, I دارەجەلى «وتان سوعىسى» وردەنىنە اۋىستىرىپ جىبەرگەن. وتىرىكشىنىڭ ايعاعى قاسىندا دەگەندەي ونىسى «بايقاۋسىزدا» قۇجاتتا كورىنىپ قالىپتى. جوعارىداعى 1945 جىلعى 11 مامىرداعى بارلاۋشى ا.ەسەنعاليەۆتى ناگرادتاۋ تۋرالى ۇسىنىستى قارا سيامەن ءبىر سىزىپ, I دارەجەلى «وتان سوعىسى» وردەنىمەن ناگرادتالسىن دەپ 1945 جىلعى 24 مامىردا قول قويعان گەنەرال پولكوۆنيك كازاكوۆ ەكەن.
اتتەڭ تاعدىرلى تۇلعا اداي ەسەنعاليەۆكە ەرلىگىنە ساي تيەسىلى ماراپاتى تابىستالسا, ءۇش دارەجەلى «داڭق» وردەنىنىڭ يەگەرى رەتىندە كەڭەس وداعىنىڭ باتىرىنا تەڭەستىرىلەتىن ەدى. سوندا باتىر جاۋىنگەرلەردىڭ قاتارى تاعى ءبىر ادامعا تولىعاتىنى داۋسىز بولاتىن. ماحامبەت اۋدانىنىڭ تۇرعىندارى كەڭەس وداعىنىڭ باتىرى گ.كانتسەۆپەن بىرگە ا.ەسەنعاليەۆتىڭ دە ەرلىگىن دارىپتەپ جۇرەر ەدى. دەگەنمەن جەڭىستىڭ 80 جىلدىعى قارساڭىندا ەرلىگى ەسكەرىلىپ, ەلىمىزدىڭ جوعارى ماراپاتى «حالىق قاھارمانى» اتاعى بەرىلسە, باتىردىڭ ەرلىگىنە لايىقتى قۇرمەت بولارى انىق.
مايدانگەر اداي ەسەنعاليەۆ 1950 جىلدىڭ سوڭىندا سوعىستان كەيىن ەلگە جەتكەندە تاۋى تاسقا شاعىلعانداي بولدى. ءوزىن سوعىسقا اتتاندىرعان اۋىلى باقسايداعى ءبىر فەرما تۇگەلىمەن قالماق رەسپۋبليكاسىنا كوشىرىلگەن. ناۋبەت جىلدارى اكەسى يمانقوجادان كوز جازىپ قالىپ, تاربيەسىن كورگەن سايان اعاسىن ىزدەيدى. باقسايداعى بارلىق مال فەرماسىندا مەڭگەرۋشى بولىپ, ەلگە پايداسىن تيگىزگەن سايان اعاسى دا سوڭعى موبيليزاتسيامەن ستالينگراد مايدانىنا اتتانعان. ءبىر وكىنىشتىسى, سوعىسقا اتتانعان كۇننىڭ ەرتەڭىنە تىلداعى جاۋاپتى تۇلعا رەتىندە ونى جۇمىس ورنىندا قالدىرۋ جونىندەگى جوعارى جاقتىڭ رۇقسات قاعازى (برون) كەلەدى. بىراق بۇل كەزدە ءبارى كەش ەدى. ءسويتىپ, ستالينگرادتى قورعاۋ ءۇشىن بولعان سۇراپىل شايقاستا اكەسىندەي بولعان اعاسى سايان ەسەنعالي ۇلى دا مەرت بولادى. سۇيەگى سول جاقتا قالدى. بۇل كۇندە ونىڭ ەسىمى ۆولگوگراد قالاسىنداعى ماماي قورعانىندا ورناتىلعان ەرلىك تاقتاسىندا جازىلعان.
ال اداي ەسەنعاليەۆ ەسبول اۋدانىنداعى كۋلاگينو كەڭشارىنا جۇمىس ىزدەپ كەلىپ, قانىمزياعا ۇيلەنەدى. 1950–1952 جىلدار ارالىعىندا ەسبول اۋداندىق سوتىندا سوت ورىنداۋشىسى بولىپ قىزمەت اتقارادى. كوپ ۇزاماي باۋىرىنىڭ مايداننان ورالعانىن ەستىگەن ءىنىسى الاش ىزدەپ كەلىپ, وزىمەن بىرگە قالماق رەسپۋبليكاسىنا كوشىرىپ اكەتەدى. وندا 1972 جىلعا دەيىن يۋستين اۋدانىنا قاراستى حاربا سەلوسىندا ەسەپشىلىك جۇمىستى ىستەيدى. سول جىلى كوپپەن بىرگە ەلگە ورالىپ, 1985 جىلعا دەيىن ءارتۇرلى مەكەمەدە ديسپەچەر, كادر ءبولىمىنىڭ ينسپەكتورى قىزمەتىن ابىرويمەن اتقارىپ, زەينەت دەمالىسىنا شىقتى. ءۇش جىلدان كەيىن ومىردەن وزدى.
نۇرىم ەرعاليەۆ,
ماحامبەت اۋدانىنىڭ قۇرمەتتى ازاماتى