تولە ءبيدىڭ باتاسىن العان باتىر

سامەن باتىر كەزىندە كوپشىلىك تاراپىنان دا, تاريحشى-عالىمدار جاعىنان دا ءوز باعاسىن العان-دى. بۇكىل سانالى عۇمىرىن ەل مەن جەردى قورعاۋعا ارناعان باتىر تۋرالى حالىق جادىندا ساقتالىپ قالعان جانە ۇرپاقتان-ۇرپاققا اۋىزشا جەتكەن جىرلار مەن شەجىرەلەردە  ونىڭ  ەرلىگى ايشىقتى دارىپ­تە­لەدى. سونىڭ ءبىرى – تىلەمىس ەسبول ۇلىنىڭ «ەر وتەگەن» داستانى. داس­تاندى شىعارۋشى ت. ەسبول ۇلى (1860–1933) ەل ەسىندە ساقتالعان شەجىرەلىك مالىمەتتەرگە سۇيەنەدى. وندا قازاق باتىرلارىنىڭ جوڭعار شاپقىنشىلىعى تۇسىنداعى ەرلىك قيمىلدارى, ەرجۇرەك قولباسى­لا­رى­نىڭ قاھارماندىق جولى بەينەلەنگەن. XVIII عاسىردا ءومىر سۇرگەن وتەگەن باتىردىڭ جانە ونىڭ Cامەن باتىر سەكىلدى ۇزەڭگىلەس سەرىكتەرىنىڭ قاھارماندىق ەرلىك جولىن جىرلايدى. «تىلەمىس جىراۋ ايتقان داستاننىڭ ونە بويىنان XVIII عاسىردا قازاق حالقى باستان كەشكەن تاريحي شىندىق وقيعالارى انىق كورىنەدى. وتكەن عاسىرلارداعى جىراۋ-جىرشىلاردىڭ وقيعانى داستانداپ, دەستەلەپ بىرىنەن-ءبىرىن تۋدىرا, ساباقتاستىرا بايانداۋ مانەرىن ساقتاعان. سول كەزدەردەگى سوعىس سالۋ ءتاسىلى, ۇرىس جۇرگىزۋ ونەرى قىزعىلىقتى سۋرەتتەلەدى. باتىرلار قولدانعان قارۋ-جاراق تۇرلەرى جارق-جۇرق ەتىپ كوز الدىمىزدان وتەدى», دەپ جازادى زەرتتەۋشى م. ۇمبەتاەۆ.

وتەگەن باتىردىڭ شوپشەگى تىلەمىس اقىن سامەن باتىر تۋرالى جاقسى بىلگەن. ونىڭ جۇبايى سامەن باتىردىڭ ۇرپاقتارىنىڭ ءبىرى نۇرەل تاسىبەك ۇلىنىڭ قىزى جۇپار ەكەن. اقىن سامەن باتىردىڭ ۇرپاقتارىمەن ارالاس-قۇرالاس ءجۇرىپ, شەجىرەشىل كونەكوز قاريا­لاردان شىنايى مالىمەتتەردى ەستىپ-ءبىلىپ, جىرىنا ارقاۋ ەتكەن. سوندىقتان دا تىلەمىس اقىننىڭ اتالعان داستانى وتەگەن, سامەن, رايىمبەك, ناۋرىزباي, شىنەت, ەرسارى مەن بايسارى, قابانباي, بوگەنباي, مولداباي, جانىبەك, تولەك, تاۋاسار سىندى باتىرلاردىڭ جاۋىنگەرلىك تۇلعاسىن جاساۋدا شىنشىلدىعىمەن ايرىقشا نازار اۋدارتادى.

سامەن باتىر تۋرالى شەجىرە بىلەتىندەر, تاريحي ءبىلىمدى ساقتاۋشىلار ونىڭ ۇرپاقتارىنىڭ جانە اعايىن-تۋىستارىنىڭ, سونداي-اق جەرلەستەرىنىڭ اراسىندا دا از بولماعان. سولاردىڭ قاتارىندا ديقانباي بي قاپسالاڭ ۇلى, قادىر مولداش ۇلى, كۇلايشا ماكەيقىزى (مانسۇرقىزى), ءمۇتاش ابدىمالىك ۇلى, جاناسباي ءابجات ۇلى, قۋانىشبەك ءنۇرالى ۇلى, ساعىنبەك ءجابىل ۇلى, تىنايقۇل ءجابىل ۇلى, شايىمقۇل ماحاي ۇلى, ءومىرباي نۇركەي ۇلى, جازۋشى مارال ىسقاقباي, قوعام قايراتكەرى اسانباي اسقاروۆ جانە ت.ب. اتاۋعا بولادى. «...سونىمەن سامەن ءبىزدىڭ بەسىنشى اتامىز بولادى. ول كىسىنىڭ باتىرلىعى جونىندە اڭگىمە كوپ. سونىڭ ءبارىن ءوزىم ەستىدىم, بىراق كوپشىلىگى ويىمدا قالماپتى», دەپ ەسكە الادى ك.مولداشەۆ. سامەن باتىر ۇرپاقتارىنىڭ ءبىرى كادىر اقساقالدىڭ اڭگىمەسىن 1943 جىلى مامىردا تاريحشى, قورداي ءوڭىرىنىڭ تۋماسى ابىلقاسىم دىلىباەۆ جازىپ الادى. سامەن باتىردىڭ ادەبي-تاريحي بەينەسى جايىندا الاش ارىستارىنىڭ ءبىرى م.تىنىشباەۆ, جازۋشى ب. ءابىلدا ۇلى, ولكەتانۋ­شى­لار ءۇ.بۇركىتباەۆا, ءا.اقپەيىلوۆ, اقىن ءا.قوسباسار ۇلى, تاريحشىلار ك.نۇرپەيىس ۇلى, ارنايى بولماسا دا ي.ەروفەەۆا جانە ت.ب. ەڭبەكتەرىندە باياندالادى. سامەن باتىر تۋرالى ەن­تسيك­لوپەديالىق ماقالالار دا جاريالانعان.

دەگەنمەن دە, بۇگىنگە دەيىن باتىر بەينەسىن سومداۋعا ارنالعان ۇلكەندى-كىشىلى ءباسپاسوز بەتتەرىندە جاريالانعان ماقالالاردىڭ ءبىرازى ءبىر سارىنداس بولىپ كەلەتىنىن ايتا كەتكەن ءجون. دەرەكتىك مالىمەتتەردىڭ قايتالانۋى دا ورىن العانى بايقالادى. كەيبىر ماقالالاردا باتىردىڭ تەگىن, ءومىر سۇرگەن ۋاقىتىن, زامانداستارىن شاتاس­تىرىپ الۋ سياقتى كەلەڭسىز جايتتار دا ءىشىنارا كەزدەسىپ قالادى. سونداي كەلەڭسىزدىكتەرگە قارسى سامەن باتىر ۇرپاقتارىنىڭ ءبىرى ق.ەستاەۆتىڭ «پرەزيدەنت جانە حالىق» (10.03.2017 ج.) اتتى گازەتتە «قاتەلىكتەر تۇزەتىلۋى ءتيىس» اتتى ماقالاسى جاريالانعانى بەلگىلى. وتاندىق تاريحنامادا جالپى قازاق باتىرلارىنا قاتىستى قاتەلىكتەر مەن بۇرمالاۋشىلىقتاردىڭ ورىن الۋى تۇلعاتانۋ باعىتىنىڭ ءالى دە بولسا كەمشىن ءتۇسىپ جاتقانىن اڭعارتسا كەرەك. بۇعان ءبىر شەتى مۇراعاتتىق دەرەكتىك مالىمەتتەردىڭ ازدىعى, ەكىنشىدەن, اۋىزشا جەتكەن جىر-داستانداردا كەتكەن اعاتتىق, يا بولماسا جازبا دەرەكتەردە كەتكەن باسپا قاتەلىكتەرى دە سەبەپكەر بولىپ جاتادى. مىسالى, «تولە بي» شەجىرەسىندە سامەن باتىر قىرعىزدىڭ سادىر باتىرىن جەكپە-جەكتە جەڭىپ, مەرت قىلعانى, تولە ءبيدىڭ وعان باتاسىن بەرگەنى بايان ەتىلەدى. بىراق مۇندا ەسكەرەتىن ءبىر جايت – قىرعىزدىڭ اتاقتى باتىرى سادىر ارزىمات ۇلى تولە بي مەن سامەن باتىردان كەيىن قايتىس بولعانى. سادىر باتىر مەن ونىڭ ۇلى دوسق ۇلىنىڭ قازاق-قىرعىز سوعىسىندا 1779 جىلى كوز جۇمعانى قازاق-قىرعىز تاريحشىلارىنا بەلگىلى مالىمەت. اتالعان شەجىرەدە وقيعالاردىڭ شاتاسىپ بەرىلگەنى انىق.

ال م.تىنىشباەۆ جيناعان شەجىرەدە رىسبەك باتىر قولى باستاعان سيقىمدار, قويگەلدى باتىر باستاعان شىمىرلارمەن قاتار المەس پەن سامەن قولىنىڭ 1798 جىلى تاشكەنتتى قورعاۋعا قاتىسقانى جونىندە ايتىلادى. الايدا بۇل مەزگىلدە اتالعان باتىرلاردىڭ ءبارى دەرلىك كوز جۇمعانىن ەسكەرسەك, وقيعا اتالعان جىلدان بۇرىن بولعانىن اڭعارتادى. سوندىقتان دا شىنايىلىققا جەتۋ ءۇشىن شەجىرەلەردەگى مالىمەتتەردى مۇقيات باسقا دەرەكتەرمەن سالىس­تىرۋ قاجەتتىلىگى تۋىندايدى.

پاتشا وكىمەتىنىڭ شەنەۋنىكتەرى اراسىندا پ.رۋميانتسەۆ جانە ت.ب. ەڭبەكتەرىندە جوڭعارلاردى جەڭگەننەن كەيىنگى كەزدەگى سامەن باتىردىڭ جەتىسۋ جەرىنە كوش باس­تاپ كەلۋى, ولاردىڭ قونىستارى تۋرالى ايتىلادى. ۆەرنىي ۋەزى قازاقتارىنىڭ شارۋاشىلىق جايىن زەرتتەگەن پ.رۋميانتسەۆ «شاعاتاي وزەنى», «شاعاتاي توعانى», «ديقانباي توعانى», «كولتوعان», «شانىباي توعانى», ت.ب. جەر-سۋ اتتارىن كورسەتىپ وتەدى.

سامەن باتىردىڭ شىققان تەگىنە كوز سالار بولساق, دۋلات, بوتباي, شاعاي, كۇشپەنتاي, ەسەنباي, سارمان, ءجانالى, شاعاتاي, وتەپ, دانەن باتىرلاردى كورەمىز (ك.ماكەيقىزىنىڭ شەجىرەسى بويىنشا). وتەپتەن 3 بالا – مامان, دانەن, جولان, ال دانەننەن 2 ۇل – المەس پەن سامەن تۋعان. ءوز زامانىنىڭ الىپ تۇلعالارى, الىس-جاقىنعا تانىمال باتىرلار اۋلەتىنەن شىققان سامەن دانەن ۇلىنىڭ بالا كەزدەن ءور تۇلعاسىنىڭ قالىپتاسۋىنا وسكەن ورتاسى يگى اسەرىن تيگىزبەي قويمادى.

سامەن دانەن ۇلى, شامامەن, 1704 جىلى الماتى وبلىسى جامبىل اۋدانى جايساڭ اۋىلى ماڭىندا تۋعان. باتىردىڭ تەگى تۋرالى كەزىندە اكادەميك كەڭەس نۇرپەيىس ۇلى: «سامەن دانەن ۇلى ءتورت دۋلاتقا (سيقىم, جانىس, بوتباي, شىمىر) كىرەتىن بوتبايدىڭ شاعاتاي رۋىنان شىققان باتىر, ول ءحVىىى عاسىردا ءومىر ءسۇرىپ, جوڭعار شاپقىنشىلىعىنا قارسى قازاق حالقىنىڭ ۇزاق جىلدارعا سوزىلعان ازاتتىق سوعىسىندا ەرەكشە كوزگە تۇسكەن ەرەن تۇلعا» دەپ جازدى. سامەن باتىردىڭ تەگى بوتباي رۋىنىڭ ىشىندەگى جاۋىنگەرلىگىمەن, بايلىعىمەن «جۋان بوتباي» اتالعان شاعاتاي اتاسىنان تارايدى. بۇل ەلدىڭ ەجەلگى قىستاۋى سايرام توڭىرەگىندە بولسا, جازدان كۇزگە دەيىن جەتىسۋدىڭ ىلە بو­يىن, بالقاشتىڭ تەرىسكەي-باتىس جاعالاۋىنا دەيىنگى ارالىقتا اۋىلدارى كوشىپ-قوناتىن بولعان.

سامەن باتىردىڭ اكەسى دانەن دە باتىرلىعىمەن الىس-جاقىن ەلدەرگە تانىلعان. الايدا دانەن باتىر ەرتە قايتىس بولىپ, سامەندى اكەسىنىڭ ءىنىسى جولان باتىر تاربيەلەپ, ەرجەتكىزەدى. سامەن زور دەنەلى, جانارى وتكىر, ءتۇرى سۇستى, ەرجۇرەك تە الىپ كۇش يەسى بولىپ قالىپتاسادى. جاس سامەننىڭ اساۋدى قۇيرىعىنان تارتىپ توقتاتاتىن الىپ كۇشى مەن جىگەرى جۇرتشىلىق نازارىن اۋدارت­­پاي قويمايدى.

سامەن باتىردىڭ ءومىر سۇرگەن ۋاقىتى – XVIII عاسىر جوڭعار-قازاق سوعىستارى ءجۇرىپ جاتقان تار زامانعا تۇسپا-تۇس كەلدى. XVIII عاسىردىڭ ورتاسىنا دەيىن جالعاسقان جۇزجىلدىق سوعىستىڭ, وتاندى قورعاۋ جولىنداعى سوعىستىڭ اۋىر زاردابىن سامەن عانا ەمەس ونىڭ ارعى اتالارى دا باستان كەشتى. اتادان بالاعا جالعاسقان اسكەري ونەر, شەبەرلىك, باتىلدىق, ەپتىلىك – وسىنداي قاسيەتتىڭ ءبارى جاس سامەنگە دە دارىدى. باتىرلار اۋلەتىندە تۋىپ, ءتالىم العان بالا باتىر ەل باسىنا كۇن تۋعاندا اق نايزانىڭ ۇشىمەن, اق بىلەكتىڭ كۇشىمەن تۋعان جەرىن قورعاۋعا جاس كەزىنەن اتسالىستى. جاس سامەن جوڭعارلارمەن بولعان جاۋگەرشىلىك سوعىستارعا بوتباي رۋىنىڭ سيىرشى اتالىعىنان شىققان قوق باتىرمەن بىرگە 14 جاسىنان قاتىسىپ, ەرجۇرەكتىگىمەن كوزگە تۇسەدى. كەيىندەرى تولە ءبيدىڭ توڭىرەگىنە توپتاسقان وتەگەن, قويگەلدى, رىسبەك, ەلشىبەك, قۇلان, تىلەك سياقتى باتىرلاردىڭ قاتا­رىندا سامەن باتىر دا بولدى.

XVIII عاسىردا اسكەري قارۋ-جاراعى, اسكەر سانى, دايىن­دىعى جاعىنان باسىم تۇسكەن جوڭ­عار­لاردىڭ باسا كوكتەپ كىرۋى قازاق­تار مەن قىرعىزداردىڭ سولتۇستىكتە رەسەي شەكاراسىنا قاراي, ال وڭتۇستىكتە ورتالىق­ازيا­لىق حان­دىق­تار جەرىنە وتۋىنە ءماجبۇر ەتتى. زەرتتەۋشى ن.بەكماحانوۆانىڭ كورسەتۋىنشە, ۇلى ءجۇز, ورتا ءجۇز جانە كىشى ءجۇزدىڭ 150 مىڭعا جۋىق قازاعى حيۋا, قوقان حاندىقتارى اۋما­عىنداعى قىسقى تۇراقتارىنا قاراي كوشەدى. 1720 جىلى جوڭعارلار تاشكەنت, سايرام, تۇركىستاندى باسىپ الادى. باس ساۋعالاعان كىشى ءجۇز قازاقتارى بۇحارا مەن حيۋاعا, ورتا ءجۇز – سامارقان مەن بۇحاراعا, ۇلى ءجۇز سامارقان, حودجەنت, فەرعانا, قاراتەگىن, پاميرگە قاراي ىعىسادى.

1723 جىل قازاقتار ءۇشىن اسا اۋىر جىل بولدى. وسى جىلدىڭ كوكتەمىنە قاراي قازاقتار مەن ولارعا قوڭسى وتىرعان قىرعىزداردىڭ احۋالى اسا قيىنداپ كەتەدى. جوڭعار قونتايشىسى تسەۆان-رابدان قىرعىز بەن قازاقتىڭ كوپ جەرىن باسىپ الىپ, قىرعىزدار «قازاق قايىڭ ساۋىپ, قىرعىزدىڭ ىسارعا (گيسار) كىرگەنى» دەپ, ال قازاقتار «اقتابان-شۇبىرىندى, القاكول سۇلاما» دەپ اتاعان اۋىر قاسىرەتكە ۇشىرايدى. وسى تۇستا سامەن باتىردىڭ اۋىلى دا وزگە قازاقتارمەن بىرگە جەر اۋىپ, بوسقىنعا اينالدى. شۇبىرعان جۇرتتى تۇتقيىلدان شاپقان جاۋ قولىنا قارسى تۇرىپ قورعاۋدا سامەن باتىر باستاعان جاساقتار دا تىس قالمادى. قازاقتار تەك قورعانىپ قانا قويماي, كەزى كەلگەن جەردە جاۋ قولىنا وزدەرى دە شابۋىلداپ, تويتارىس بەرىپ وتىردى.

ءۇش ءجۇزدىڭ حاندارى, بيلەرى مەن باتىرلارى كۇش بىرىكتىرىپ, ەلىمىزدى ازاتتىققا ۇندەگەن 1726 جىلعى ورداباسى تاۋىنداعى ۇلى جيىنعا سامەن باتىر قازاق قولباسشىلارىنىڭ ءبىرى رەتىندە قاتىسادى. 1726–1727 جىلدارى ءۇش ءجۇزدىڭ باتىرلارىمەن قاتار تاشكەنتتى ازات ەتۋگە 2000 بوتباي جىگىتتەرىنەن قۇرالعان قولدى باستاپ شىعادى.

1756–1758 جىلدارى قىتاي اسكەر­لەرىنە قارسى قازاقتار اتامە­كەندەرىن قورعاۋعا كوتەرىل­گەندە, سامەن باتىر العاشىندا بوتباي قولىن, كەيىنىرەك اياگوزدەگى جالپىقازاق شەكاراشى اسكەرلەرىن باسقارىپ تۇرادى. وسى شارانى ۇيىمداستىرۋشى ابىلاي دا سامەن باتىردىڭ ەرلىك ىستەرىنە رازى بولادى. حاننىڭ كەڭەسشىسى بولعان بۇقار جىراۋ باتىردى: «سامەنىم, ەرىم بوتبايىم, ەكى كوزى وتتايىم» دەپ باعالاعان ەكەن. اياگوز قالاسىنىڭ تۇبىندە «سامەن اۋىلى» اتتى ەلدى مەكەن حح عاسىردىڭ اياعىنا دەيىن ساقتالىپ كەلگەن جانە سەمەي وبلىسىنىڭ كارتاسىنا دا تۇسكەن.

سامەن باتىردىڭ وتباسىندا تاربيەلەنگەن ۇرپاقتىڭ ءبارى دەرلىك ەل مەن جەردى قورعاۋدا شەت قالماعان. شەجىرەشى كۇلايشا ماكەيقىزىنىڭ مالىمەتىنە قارا­عاندا, سامەن باتىردىڭ ءۇش ايە­لىنەن 10 ۇل تۋعان. «اكە كورگەن وق جونار» دەمەكشى, سامەن ۇلدارىنىڭ اراسىندا قاپسالاڭ, تەكەباي, باي­سەركە اكەلەرىمەن بىرگە تالاي جو­رىققا قاتىسىپ, ايگىلى بولادى. باتىردىڭ جالعىز قىزى ماقپال دا ەرجۇرەكتىلىگىمەن ەلگە تانىلادى. ەر-ازاماتتار سوعىسقا كەتكەندە ماقپال سامەنقىزى اۋىل­دا قالعان مال-جاندى بارىمتاشىلاردان قورعاپ تۇرادى ەكەن. ۇلدارداي قارۋلى, ساداق تارتىپ, ات جالىندا وينايتىن شاباندوز باتىر قىز بارىمتاشىلارعا قارسى شاپقان سوعىستىڭ بىرىندە ەرلىكپەن قازا تابادى. دانەن باتىردىڭ ەكى ۇلىنىڭ – المەس پەن سامەننىڭ ۇرپاقتارى اراسىندا باتىرلىق ءداستۇرىن جالعاستىرعاندار از بول­ماعان. سامەن باتىردىڭ اعاسى المەس دانەن ۇلى مەن ونىڭ ۇلى قاسابولات المەس ۇلى, ت.ب. جوڭعارلارعا قارسى شابۋىلداردا باتىردىڭ جانىنان تابىلىپ, ەرلىكپەن شايقاسقان.

سامەن باتىردىڭ ۇرپاقتارى­نان قارا قىلدى قاق جاراتىن, جەر داۋى مەن جەسىر داۋىندا ءادىل تورەلىك ەتىپ, تاريحتا اتى قالعان تالاي بيلەر شىقتى. ولار: بايسەركە سامەن ۇلى, ديقانباي قاپسالاڭ ۇلى, ديقانبايدىڭ ۇلدارى – تاسىبەك, رۇستەمبەك, كەلگەنباي جانە سامىلتىر, قارىنباي تاسىبەك ۇلى, ابايىلدا كەلگەنباي ۇلى جانە ت.ب. ەدى. ءدىن جولىن تۇتىپ, قاجىعا بار­عان ۇرپاقتارى اراسىندا كەلگەنباي ديقانباي ۇلى مەن قارىنباي تاسىبەك ۇلىنىڭ اتى اتالادى.

سامەن باتىردىڭ ولگەن جىلى جانە قازاعا ۇشىراۋى تۋرالى ءارتۇرلى دەرەك بار, ولاردىڭ بىرىندە اڭىراقاي شايقاسى كەزىندە, ەكىنشىسىندە ارقارلى اسۋىنىڭ شىعىسىندا 1 كۇندە ­8 رەت جەكپە-جەككە شىعىپ, جاۋ قولىنان قازا بولدى دەگەن مالىمەت بەرىلسە, ءۇشىنشى ءبىر دەرەكتەردە قارتايعان شاعىندا ءوز اجالىمەن كوز جۇمدى دەلىنەدى. ازىرشە, بۇل دەرەكتى ايقىنداي ءتۇسۋ ۋاقىت ەنشىسىندە قالىپ تۇر. قازىرگى سامەنتانۋشىلار اڭىراقاي شايقاسىندا قازا تاپقان سامەن ەمەس, بوتباي رۋىنان شىققان سامەت باتىر مايلى ۇلى ەكەنىن دالەلدەپ وتىر. سەبەبى سامەن باتىر, شامامەن, 1877 جىلعا قاراي كوز جۇمعان.

ەر ەسىمى – ەل ەسىندە دەمەكشى, باتىردىڭ تابانى تيگەن جەرلەردە بۇگىن دە ءىزى سايراپ جاتقانداي. الماتى وبلىسىنىڭ كەربۇلاق اۋدانىندا «سامەن» اتتى اۋىل جانە «سامەن قۇدىعى», «سامەن تاۋى», «سامەن قىستاۋى» بار. الماتى وبلىسىنىڭ جامبىل اۋدانىنداعى «سامسى» اۋىلىندا 2003 جىلى باتىر باباعا ەسكەرتكىش ورناتىلدى. وسى جىلى الماتى وبلىسىنىڭ كەربۇلاق اۋدانىندا سامەن باتىرعا ارنالىپ كۇمبەز تۇرعىزىلدى. تاراز, الماتى قالا­لارىنداعى كوشەلەرگە, قازاق-قىتاي شەكاراسىنداعى زاستاۆاعا سامەن ەسىمى بەرىلدى. قازاق تاريحىندا وزىندىك ورنى بار سامەن دانەن ۇلىنىڭ تۋعان جەردى قورعاۋ جولىنداعى ەرلىك ىستەرى, باتىرلىق ونەگەسى ۇرپاقتان-ۇرپاققا جالعاسا بەرەرىنە سەنىم مول.

ايتكۇل ماحاەۆا,

تاريح عىلىمدارىنىڭ دوكتورى, اباي اتىنداعى قازاق ۇلتتىق پەداگوگيكالىق ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ پروفەسسورى