پرەزيدەنت قاسىم-جومارت توقاەۆ ۇلتتىق قۇرىلتايدا وڭىرلەردىڭ دامۋ دەڭگەيىندەگى تەڭسىزدىكتى جويۋدى مەملەكەتتىڭ ستراتەگيالىق ماڭىزدى مىندەتى رەتىندە ايقىندادى. بۇل تۇجىرىم حالىقتىڭ بىركەلكى ورنالاسۋىن قامتاماسىز ەتۋ, ەلدىڭ تۇراقتىلىعى مەن قاۋىپسىزدىگىن نىعايتۋ, دەموگرافيالىق تەپە-تەڭدىكتى ساقتاۋ سىندى اسا ماڭىزدى ماسەلەدە ءىرى قالالارمەن قاتار شاعىن قالالاردىڭ الار ورنى ەرەكشە ەكەنىن ايقىن كورسەتەدى. اسىرەسە وبلىس ورتالىقتارىنان شالعايدا جانە مەملەكەتتىك شەكارا ماڭىندا ورنالاسقان شاعىن قالالاردى زامان تالابىنا ساي دامىتۋ – ۇلتتىق قاۋىپسىزدىكتى قامتاماسىز ەتەتىن كەشەندى شارانىڭ ءبىرى.
بۇگىندە ەلىمىزدە قالا مارتەبەسىنە يە 89 ەلدى مەكەن بار. رەسپۋبليكا حالقىنىڭ 61,71 پايىزى قالالاردا تۇرادى. اكىمشىلىك ءبولىنىس بويىنشا 3 قالا – ءبىرىنشى دەڭگەيدە, 39 قالا – ەكىنشى دەڭگەيدە جانە 47 قالا ءۇشىنشى دەڭگەيدە ورنالاسقان. ءىرى قالالاردىڭ باسىم بولىگى وبلىس ورتالىعى بولسا, وندا ەل حالقىنىڭ 24,32 پايىزى شوعىرلانعان. رەسپۋبليكالىق ماڭىزى بار ءۇش قالا (استانا, الماتى, شىمكەنت) ەل حالقىنىڭ 23,73 پايىزىن قۇرايدى. قالالاردىڭ ەڭ كوپ سانى اقمولا وبلىسىندا (11 قالا) تىركەلگەن, ال ەڭ ۋربانيزاتسيالانعان وبلىس – قاراعاندى وبلىسى (81,2 پايىز).
ستاتيستيكالىق مالىمەتتەرگە سۇيەنسەك, ەلدە حالقىنىڭ سانى 50 مىڭنان اسپايتىن 54 شاعىن قالا بار. ولاردىڭ اراسىندا تاريحي-مادەني ماڭىزى زور قارقارالى قالاسى ەرەكشە ورىن الادى.
XIX عاسىردان باستاپ ورتالىق ازيا مەن ءسىبىر اراسىنداعى ساۋدا جولىنىڭ بويىندا ماڭىزدى ترانزيتتىك ورتالىق بولعان قارقارالىنىڭ بۇگىنگى الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق جاعدايى كوڭىل كونشىتەرلىك ەمەس. كەڭەس داۋىرىندە قالا مارتەبەسىنەن ايىرىلىپ, تەك 2020 جىلى قايتادان قالا مارتەبەسىن العانىمەن, قازىرگى ۋاقىتتا الەۋمەتتىك جانە قوعامدىق قىزمەتتەردىڭ ساپاسى كورشىلەس اۋدان ورتالىقتارىنان دا تومەن دەڭگەيدە قالىپ وتىر. حالىق سانى 9 258 ادامدى قۇرايدى, بۇل «اكىمشىلىك-اۋماقتىق قۇرىلىسى تۋرالى» زاڭدا بەلگىلەنگەن اۋداندىق ماڭىزى بار قالالار ءۇشىن ەڭ تومەنگى حالىق سانىنان (10 مىڭ ادام) دا از.
قالا تۇرعىندارىنىڭ نەگىزگى كاسىبى – ساۋدا, مال شارۋاشىلىعى, تۋريزم جانە بيۋدجەتتىك سالا. ونەركاسىپتىك ءوندىرىس مۇلدەم دامىماعان. حالىق اراسىنداعى ء«مۇيىز سۇرايمىن دەپ, قۇلاعىنان ايىرىلدى» دەگەن ماقال قارقارالىنىڭ قازىرگى جاعدايىن ءدال سيپاتتايتىنداي. قالا مارتەبەسىن قايتا الۋىنا قاراماستان, «اۋىل – ەل بەسىگى», «شاعىن قالالاردى دامىتۋ», «ديپلوممەن اۋىلعا!» سياقتى ماڭىزدى مەملەكەتتىك باعدارلامالاردىڭ شەڭبەرىنەن تىس قالىپ قويۋى – وسىنىڭ ايقىن دالەلى.
وبلىس ورتالىعىنان شالعاي ورنالاسۋىنا بايلانىستى قالانىڭ دامۋ قارقىنى باياۋ, ينۆەستيتسيالىق تارتىمدىلىعى تومەن, ينفراقۇرىلىمى ءالى دە جەتكىلىكسىز دەڭگەيدە. بيۋدجەتتىك مەكەمەلەردە بىلىكتى مامانداردىڭ ايتارلىقتاي تاپشىلىعى بايقالادى. ماسەلەن, مەديتسينا قىزمەتكەرلەرى, مۇعالىمدەر, ۆەتەرينارلار مەن مەملەكەتتىك قىزمەتشىلەر كوتەرمە جاردەماقى الا المايدى جانە تۇرعىن ءۇي الۋ ءۇشىن بيۋدجەتتىك نەسيەگە قول جەتكىزۋ مۇمكىندىكتەرى شەكتەۋلى. قالادا ءارتۇرلى سالا ماماندارىنا, اسىرەسە جاراتىلىستانۋ جانە بەيىندىك پاندەردىڭ مۇعالىمدەرىنە دەگەن سۇرانىس جوعارى. الايدا جاس ماماندار شالعايداعى قارقارالىدان گورى وبلىس ورتالىعىنا جاقىن ورنالاسقان ەلدى مەكەندەردى تاڭداۋعا بەيىم.
ەۋروپا كەڭەسى جانىنداعى ۆەنەتسيالىق كوميسسيا قۇرامىندا 8 جىلدان اسا جۇمىس ىستەۋ بارىسىندا ەۋروپانىڭ شاعىن قالالارىنىڭ دامۋ تاجىريبەسىمەن تانىسۋ مۇمكىندىگى تۋدى. بايقاعانىمداي, ەۋروپالىق ەلدەر كولدەر, تاۋلار, ورماندار سياقتى تابيعي رەسۋرستى ەكولوگيالىق ءتۋريزمدى دامىتۋعا, دەمالىس ايماقتارىن قۇرۋعا جانە جەرگىلىكتى ونىمدەردى (اۋىل شارۋاشىلىعى, قولونەر) ىلگەرىلەتۋگە بەلسەندى تۇردە پايدالانادى. مىسال رەتىندە, اۋستريا مەن شۆەيتساريانىڭ تاۋلى ايماعىنداعى شاعىن قالالار قىسقى جانە جازعى ءتۋريزمنىڭ ارقاسىندا قارقىندى دامىپ وتىر. ال فرانتسيا فەرمەرلەر بازارلارىن ۇيىمداستىرۋ, جەرگىلىكتى برەندتەردى قالىپتاستىرۋ, قولونەرگە قولداۋ كورسەتۋ ارقىلى تۋريستەر تارتۋعا باعىتتالعان ستراتەگيانى ۇستانعان. اسىرەسە سىرا, شاراپ سىندى گاسترونوميالىق ونىمدەرىمەن تانىمال. گەرمانيانىڭ كەيبىر شاعىن قالالارى مامانداندىرىلعان ءوندىرىس جانە اقپاراتتىق تەحنولوگيالار سالاسىنداعى يننوۆاتسيالىق ورتالىقتارعا اينالعان. پورتۋگاليانىڭ شىعىسىندا ورنالاسقان مونسانتو قالاسى ءوزىنىڭ ەرەكشە مۇراجايلارى مەن كورمەلەرى ارقىلى تۋريستەردى قىزىقتىرادى. يتاليانىڭ ورتالىعىنداعى توسكانا ايماعى اۋىل شارۋاشىلىعى سالاسىنداعى جەتىستىكتەرىمەن ەرەكشەلەنەدى, الما, ءجۇزىم جانە ءزايتۇن باقتارىمەن الەمگە تانىمال. ەۋروپانىڭ دامۋ تاجىريبەسى كورسەتكەندەي, ءاربىر قالانىڭ وزىندىك ەرەكشەلىكتەرىن انىقتاۋ, يننوۆاتسيالارعا اشىق بولۋ, جەرگىلىكتى تۇرعىنداردىڭ بەلسەندى قاتىسۋىن قامتاماسىز ەتۋ جانە ۇزاقمەرزىمدى دامۋ ستراتەگياسىن ۇستانۋ ماڭىزدى.
ارينە, ءبىزدىڭ شاعىن قالالاردىڭ دا وزىندىك تاريحى, قايتالانباس تابيعاتى جانە دامىتۋعا بولاتىن ەكونوميكالىق الەۋەتى بار. تەك وسى ارتىقشىلىقتاردى انىقتاپ, ماقساتتى تۇردە جۇمىس جۇرگىزسە, ولاردىڭ دامۋىنا قول جەتكىزۋگە ابدەن بولادى. ماسەلەن, قارقارالى قالاسىن تۋريزم ارقىلى دامىتۋدىڭ ناقتى جولدارىن ىزدەستىرۋ قاجەت.
قارقارالى – تابيعاتى وتە ادەمى, تاريحي ماڭىزى زور شاعىن قالا. ونداعى ۇلتتىق تابيعي پاركتى جانە تاريحي ەسكەرتكىشتەردى (قارقارالى جارمەڭكەسىنىڭ ورنى) نەگىزگە الا وتىرىپ, جۇيەلى جۇمىس جۇرگىزۋ كەرەك. بۇل ءۇشىن تۋريستىك ينفراقۇرىلىمدى – قوناقۇيلەردى, ءدامحانالار مەن قىزمەت كورسەتۋ ورتالىقتارىن دامىتىپ, جولداردىڭ ساپاسىن جاقسارتۋ اسا ماڭىزدى. ءوز كەزەگىندە تۋريستەردىڭ اعىنى جەرگىلىكتى كاسىپكەرلەرگە سۋۆەنيرلىك دۇكەندەر مەن قولونەر شەبەرحانالارىن دامىتۋعا مۇمكىندىك بەرەدى. قالا ەكونوميكاسىن ءارتاراپتاندىرۋدا تۋريزممەن قاتار اۋىل شارۋاشىلىعى سالاسىنا دا باسىمدىق بەرۋ قاجەت.
ەڭ باستىسى, جاستاردىڭ قالادا قالۋىن جان-جاقتى ۇيىمداستىرۋ كەرەك. ول ءۇشىن شاعىن قالالارعا ارنايى باعىتتالعان مەملەكەتتىك باعدارلامالاردى ىسكە اسىرۋ قاجەت. راسىندا, كەز كەلگەن قالانىڭ دامۋىنا جاستار مەن بىلىكتى كادرلار جاڭا سەرپىن بەرەدى. وسىعان بايلانىستى «ديپلوممەن اۋىلعا!» باعدارلاماسى اياسىنداعى قولداۋ قارقارالىنىڭ دامۋىنا جاڭا سەرپىن بەرەتىنىنە سەنىمدىمىز. ارنايى مەملەكەتتىك باعدارلامالار قاجەتتى كادرلاردى تارتۋ ارقىلى ءبىلىم جانە مەديتسينا سالاسىن جاقسارتۋعا, ينفراقۇرىلىمدى جاڭعىرتۋعا, مادەني نىسانداردى جوندەۋگە جانە ءتۋريزمدى دامىتۋعا مۇمكىندىك بەرەدى. بۇل قالا تۇرعىندارى تابىسىنىڭ كەمىندە 25 پايىزعا ارتۋىنا ىقپال ەتەدى. سونىمەن قاتار «ديپلوممەن اۋىلعا!» باعدارلاماسى بويىنشا تۇرعىن ءۇي الۋعا بەرىلەتىن نەسيە جاڭا ۇيلەر سالۋعا جانە كاسىپكەرلىكتىڭ دامۋىنا جول اشادى.
جوعارىدا اتالعان ماسەلەلەر شەشىمىن تاپپاسا, قارقارالى قالا مارتەبەسىنەن ايىرىلۋى ابدەن مۇمكىن. جۇمىس ورىندارىنىڭ جوقتىعىنان قالا تۇرعىندارى, اسىرەسە جاستار, ۇلكەن قالالارعا كوشۋگە ءماجبۇر بولادى.
ەلىمىزدە قارقارالىدان باسقا دا حالىق سانى 10 مىڭعا جەتپەيتىن قالالار بار, اتاپ ايتقاندا: اقتوبە وبلىسىنىڭ تەمىر قالاسى (2 151 ادام), دەرجاۆينسك قالاسى (5 843 ادام), ستەپنياك قالاسى (3 480 ادام), سولتۇستىك قازاقستان وبلىسىنىڭ سەرگەەۆكا قالاسى (7 703 ادام), اباي وبلىسىنىڭ شار قالاسى (6 708 ادام). وسىعان بايلانىستى قارقارالى قالاسىنىڭ جانە باسقا دا شاعىن قالالاردىڭ تۇيتكىلدى ماسەلەلەرىن شەشۋ بويىنشا ناقتى جانە ءتيىمدى شارالار قابىلداۋدىڭ ۋاقىتى جەتتى. ءبىرىنشى كەزەكتە, وبلىس ورتالىعىنان 150 شاقىرىمنان اسا قاشىقتىقتا ورنالاسقان جانە حالىق سانى 10 مىڭعا جەتپەيتىن اۋداندىق ماڭىزى بار قالالاردى ءتيىمدى دامىتۋ شارالارىن شۇعىل قولعا الىپ, ولاردىڭ بىرەگەي ارتىقشىلىقتارىن ايقىنداپ, اۋماقتاردى دامىتۋدى مەملەكەتتىك ساياساتتىڭ جەكە باعىتى رەتىندە قاراستىرۋ قاجەت. ەكىنشىدەن, وسى تيپتەگى قالالاردىڭ ارنايى جول كارتاسىن جاساپ, «ديپلوممەن – اۋىلعا!» جانە «اۋىل – ەل بەسىگى» باعدارلامالارىنا قوسۋ ماسەلەسىن قايتا قاراۋ قاجەت.
قىسقاسى, قارقارالى – شاعىن قالالاردىڭ ايناسى, ەل دامۋىنىڭ ءبىر دەڭگەيى. سوندىقتان وسى تيپتەگى شاھارلارعا مەملەكەتتىك ماڭىز بەرەتىن كەز كەلدى. ويتكەنى شاعىن قالالار – ۇلتتىق قاۋىپسىزدىكتىڭ تىرەگى.
ءۇنزيلا شاپاق,
ءماجىلىس دەپۋتاتى