تەحنولوگيا داۋىرىندە مەديا كەڭىستىكتىڭ دامۋىمەن, كەڭەيۋىمەن جاڭا تۇيتكىلدەر, شەشىلۋى قاجەت ماسەلەلەر شىعاتىنى انىق. الەۋمەتتىك جەلىلەر كەيدە ءتىپتى قوعامدىق پارلامەنت ءرولىن دە اتقارا الاتىن كۇشكە اينالدى.
الايدا بۇل ەركىندىكتى كەيدە قوعام مۇددەسىنە قارسى پايدالانۋ فاكتىلەرى دە كەزدەسەدى. وسى تۇرعىدا مەديا ەتيكانىڭ ءرولى بۇرىنعىدان دا ارتا ءتۇستى. سوندىقتان زاڭگەرلەر مەن جۋرناليستەر تىزە قوسىپ, مەديا ەتيكانىڭ شەكاراسىن بەلگىلەۋ قاجەت.
كەيىن زاڭ مەن ەتيكانىڭ ارا-جىگىن ناقتى اجىراتىپ الۋ كەرەك. مىسالى, ءۇندىستاندا ۇلىبريتانيا زاڭناماسىمەن ۇندەس زاڭ بار. بىراق بۇل زاڭ ۇلىبريتانيادا ءتيىمدى جۇمىس ىستەسە, ءۇندىستاندا ءدال سول ناتيجە بەرمەيدى. نەگە؟ سەبەبى زاڭ بار جەردە ەتيكا مىندەتتى تۇردە بولۋعا ءتيىس. تەك زاڭعا سۇيەنۋ جەتكىلىكسىز, ءار ادامنىڭ وزىندىك ىشكى ەتيكا كودەكسى, مورالدىق ۇستانىمدارى بولۋى كەرەك. ونى ءتىپتى بالا كەزدەن قالىپتاستىرۋ ماڭىزدى.
جاپونيادا بالالارعا ەرتە جاستان ءبىر-بىرىنە دەگەن قۇرمەت پەن سىيلاستىقتى ۇيرەتەدى. وسىدان بارىپ مادەنيەتتى قوعام قالىپتاسادى. ال بىزدە قازىر اركىمنىڭ قولىندا – سمارتفون, اركىم – «ازاماتتىق جۋرناليست». وسى جاعداي وشپەندىلىك, عايبات ءتىلى, جالعان اقپاراتتىڭ تارالۋىنا, ۇدەۋىنە نەگىز بولىپ وتىر.
ەتيكانى زاڭمەن مىندەتتەۋ دە – وتە قاتاڭ شارا. ءبىزدىڭ قوعامدا ءالى كۇنگە دەيىن جازالاۋ باسىم, اقتاۋ ۇكىمدەرى سيرەك. بۇل – كەڭەستىك جۇيەدەن قالعان سارقىنشاق. گۋمانيزمگە بەت العان ورتادا جازالاۋ ەمەس, تاربيەلەۋ, الدىن الۋ باستى قاعيدات بولۋى كەرەك. سوندىقتان مەديا ەتيكانى بالا كەزدەن باستاپ ءسىڭىرۋ, جۋرناليستيكا سالاسىندا جۇمىس ىستەيتىن ماماندار اراسىندا ەتيكالىق نورمالاردى ناسيحاتتاۋ ماڭىزدى. ءار رەداكتسيانىڭ ءوزىنىڭ ەتيكالىق كودەكسى بولۋعا ءتيىس. بىراق, وكىنىشكە قاراي, كوپ رەداكتسيالاردا مۇنداي نە قۇجات جوق, نە قولدانۋعا ق ۇلىقسىزدىق تانىتادى.
بۇل ماسەلەنى شەشۋدىڭ ءبىر جولى – قوعامدىق تالاپ پەن جۇمساق كۇش ارقىلى ىقپال ەتۋ. ورتا تالاپ ەتكەندە عانا مەديا دا سوعان بەيىمدەلەدى. ماسەلەن, جاقىندا رەزونانس تۋدىرعان «ماگنۋم» كەيسىنەن قوعامدىق پىكىردىڭ وتە ۇلكەن كۇش ەكەنىن اڭعاردىق. ءدال سول سەكىلدى, ەگەر اۋديتوريا مەديادان «سەن قانداي ەتيكالىق ۇستانىممەن جۇمىس ىستەيسىڭ؟» دەپ سۇراي باستاسا, رەداكتسيالار سوعان ساي ارەكەت ەتۋگە ءماجبۇر بولادى.
الما سايلاۋقىزى,
MNU حالىقارالىق جۋرناليستيكا مەكتەبىنىڭ Adjunct Assistant پروفەسسورى, PhD