كوكباي اقىننىڭ ۇرپاعى ەلدەن نەگە كەتتى؟

اتالعان بايقاۋعا رەسەيدە تۇراتىن اقىننىڭ تىكە­لەي ۇرپاعى كەلەدى ەكەن دەگەندى ەستىپ ەلەڭ ەتە قالدىق. ماق­سا­تىمىز تەكتىنىڭ تۇياعىن ءوز كوزى­مىز­بەن كورىپ, اڭگىمەگە تارتۋ ەدى. وعان دانەكەر بولعان اباي مۋزەيىنىڭ قىزمەتكەرى مەيرامگۇل سەيىتجاپارقىزى ەكەنىن ايتا كەتكەن ءجون.

– امانگەلدى احمەتقالي ۇلى, سىزدەن كوكباي اتانىڭ ۇرپاقتارى جونىندە سۇرايىن دەپ ەدىم...

– كوكبايدان ەكى بالا بولدى. ءبىر ۇل, ءبىر قىز. مەن ۇلى – احمەتقاليدىڭ بالاسىمىن. كوكبايدىڭ نەمەرەسىمىن. مەنىڭ اكەمنىڭ بەس بالاسى بولعان, قازىر سودان ۇشەۋ قالدىق. ال قىزى – قالىش. ونىڭ ۇلى – توكەن نۇرتازين. جيەنىم توكەننىڭ ءتورت-بەس بالاسى بار. بىرەۋى – قارلىعاش نۇرتازينا. ءوزى جۋرناليست, بالكىم بىلەتىن دە شىعارسىز. ءوزىمنىڭ ءبىر ۇلىم, ءبىر نەمەرەم بار. ءبىز ومبىدا تۇرامىز.

– ومبىعا قالاي بارىپ ءجۇرسىز؟

– 1961 جىلى مەكتەپتىڭ سوڭعى قوڭىراۋىندا ديرەكتور: «بيىلدان باستاپ 11 جىل وقيسىڭدار» دەدى. ول كەزدە 7-سىنىپتا جانە 10-سىنىپتا مەكتەپ ءبىتىرۋ كەشى بولاتىن. سونى ەستىگەن سوڭ ون شاقتى ۇل-قىز ارىز جازىپ, مەكتەپتەن كەتىپ قالدىق. ەندى قايدا بارۋ كەرەك؟ ءوزىم سەمەيدە, ەرتىستىڭ جاعاسىندا دۇنيەگە كەلگەنمىن. تۋعان قالامدى وتە جاقسى كورەمىن. ول كەزدە 3 جىلدىق ۋچيليششە بولاتىن. بىلايشا ايتقاندا, تولىق ورتا, العاشقى ارنايى ءبىلىم بەرەدى. مەن سوندا كەمە جۇرگىزۋ ماماندىعى بويىنشا ءبىلىم الدىم. ول كەزدە كەمە تاريح قويناۋىنا ءسىڭىپ بارا جاتقان. ويتكەنى ديزەلمەن جۇرەتىن سۋ كولىكتەرى دامي باستاعان ەدى. سوندىقتان ءبىز العاشقى ءرۋلدى موتوريست مامان بولىپ شىقتىق. بىردە ومبىعا, سوسىن توبىل قالاسىنا, تارعا ءجۇزىپ باردىق. ودان كەيىن ءومىردىڭ اعىسىمەن جۇزدىك... ون جەتى جاسىمدا كەتتىم, سودان بەرى ومبىدا تۇرام. ويىمدا قازاقشا جاقسى جەتكىزە الماي قالام با دەپ باق وكىلدەرىنەن الىستاۋ جۇرەمىن.

– قازاقشاڭىز جاقسى ەكەن. سونى­مەن ومبىعا بارىپ, نەمەن اينالىستىڭىز؟ ول جاقتا تۇراق­تاپ قالۋعا نە تۇرتكى بولدى؟

– مەن سول سەمەيدە جۇمىس ىستەپ جۇرگەندە ءۇي كەزەگىنە تۇردىم. مەنىڭ كەزەگىم كەلىپ قالعاندا, مەكەمە باستىعى «سەن ءالى جاسسىڭ, مىنا ءبىر كارى كاپيتان زەينەتكە شىعىپ جاتىر. بۇل ءۇيدى سوعان بەرەيىك تە, سەن كۇتە تۇر» دەيدى. «جوق, مەن كۇتە المايمىن, بالالى بولدىم», دەدىم. اياعى داۋ-دامايعا اينالىپ, قىسقاسى, سول كەمە شارۋاشىلىعىنداعى جۇمىسىمنان شىعىپ كەتتىم. ول كەزدە ومبىدا ەرتىستىڭ ۇستىنەن كوپىر سالىپ جاتقان. سول جاققا, كاتەرلەرگە قۇتقارۋشى بوپ جۇمىسقا ورنالاساتىن بولدىم. بىردە گازەت وقىپ وتىرسام, سۆەرلوۆسك زاڭ ينستيتۋتى وقۋعا قابىلداۋ تۋرالى حابارلاندىرۋ جاريالاپتى. پروكۋراتۋرادا كەشكى وقۋ بولاتىن, سوعان قۇجاتىمدى تاپسىرىپ, زاڭ سالاسىنا اۋىس­تىم. الدىمەن حالىق سوتىندا ون جىل ىستەدىم. ەكى-ءۇش مارتە حالىق سوتىنا سايلاندىم. كەيىن جاڭا زاڭ قابىلدانىپ, پرەزيدەنت وكىمىمەن تاعايىندالاتىن بولدى. ودان سوڭ وبلىستىق سوتتا ون بەس جىلداي قىزمەت اتقاردىم. 2010 جىلى وتستاۆكاعا كەتتىم. قازىر زەينەتكەرمىن.

– بالالارىڭىز ومبىدا تۇرا ما, ولاردىڭ قازاقشاسى قالاي؟

– ءيا, ومبىدا ءبارىمىز بىرگە تۇرامىز. پەدياتر-دارىگەر. وكىنىشكە قاراي, بالام قازاقشانى ۇمىتىپ قالدى. ءۇش جاسىنا دەيىن سەمەيدە شەشەمنىڭ قولىندا بولدى. سوندا كورشىلەرىمىز «ۇيىڭە قايت, سەنىڭ بالاڭ ورىسشا جىلاۋدى دا بىلمەيدى» دەپ ايتاتىن, قازاقشادان باسقا ءبىراۋىز بىلمەيتىن. بالاباقشاعا بارعان سوڭ ورىسشا ۇيرەنىپ الدى. مەن رەيستە جۇمىسباستى بولىپ ءجۇرىپ ونى اندا-ساندا كورەتىنمىن, قىستىگۇنى عانا بىرگە بولامىز, ال جازدىگۇنى ءتىپتى كەزدەسپەيمىز. سولاي ءوستى. قازىر نەمەرەم ەرنازار 7-سىنىپتا وقىپ ءجۇر. ءدام تارتىپ, مىنە, سەمەيگە كەلدىك, اتامنىڭ باسىنا بارىپ قايتتىق. قازاقشا قاراپايىم سوزدەردى بىلەدى, بىراق اڭگىمەلەسە المايدى. ولار تۇگىل مەنىڭ جاعدايىمدى كورىپ وتىرسىز عوي...

– ەلگە قايتۋ ويلارىڭىزدا بار ما؟

– ەندى بىلاي ويلاپ كورىڭىز, مەن ون جەتى جاسىمنان بەرى ومبىدامىن. بالا, نەمەرە, جيەندەرىم سوندا. ءبارىن تاستاپ مەن قايدا بارامىن؟ مۇندا كىمىم بار؟ ءبىر اپايىم عانا قالدى, ودان باسقا ەشكىم جوق.

– ومبى قالاسىندا قازاقشا ءبىلىم بەرەتىن مەكەمەلەر بار ما؟

– ومبىدا قازاقتار كوپ, سانى جاعىنان ورىستاردان كەيىن ەكىنشى ورىندا. ومبى قازاقتارىنىڭ باسىن قوساتىن ەتنو-مادەني ۇيىم بار. بىراق وندا انا تىلىمىزدە ءبىلىم بەرەتىن جوعارى وقۋ ورنى, كوللەدج جوق. قازاق ءتىلىن ۇيرەتەتىن ورتالىقتار جۇمىس ىستەيدى. ونداعىلار مەنىڭ نەمەرەمدى دە اكەلىڭىز, ۇيرەتەمىز دەپ ايتادى. وعان نەمەرەم قازىر وقۋ وقيدى, جات­تىعۋعا بارادى. جازعا شىققانشا قويا تۇرسىن دەيمىن.

– ەندى اكەڭىزگە ورالايىق, ول كىسى دە 30- جىلدارى قۋعىن-سۇرگىن كوپ كورگەن ءتارىزدى؟

– اكەم احمەتقالي دا كەزىندە جاپ-جاقسى ولەڭ جازعان. بىراق جازعانىن بىزگە كورسەتكەن جوق. جۋىردا ول كىسىنىڭ ەكى داپتەرىن تاۋىپ الدىم. اراب گرافيكاسىمەن (توتەشە – ب.ق) جازىلعاندىقتان وندا نە جازىلعانى ءالى بەيمالىم. اكەمنىڭ ولەڭدەرى مە, الدە كوكباي اتامنىڭ ولەڭدەرى مە, بىلمەيمىن.

– اكەڭىزدىڭ دەرەكتەرىن تاپتىڭىز با؟

– تاپتىم. قازاقستاننىڭ باس پروكۋراتۋراسى 1989 جىلى اقتاعان ەكەن. مەن مۇنى بىلمەپپىن, ءبىر كۇنى الماتىدان سوت وكىمى كەلدى. سول كىسى سوتتىڭ توراعاسىمەن سويلەس دەدى. سول ۋاقىتتا رەسەيدە اكىمشىلىك زاڭ شىقتى. قازاقستاندا ونداي شىعا قويماعان كەز. اكەمنىڭ قۇجاتتارىن ىزدەدىم, سەمەيدە پروكۋراتۋرادا بولدىم, بۇكىل جەردەن ىزدەدىم, ارحيۆتەردى اقتاردىم. سويتسەم ول كىسى كارلاگ-تا 3 جىل وتىرىپتى. قاراعاندىعا باردىم, وندا دا قۇجاتتارى جوق. سودان الگى الماتىدان كەلگەن سوتقا تاپسىردىم. ءبىر اپتادان سوڭ ول: «تابىلدى, اكەڭىزدىڭ قۇجاتى الماتىنىڭ ارحيۆىندە» دەيدى. الماتىعا قالاي بارعانىن بىلمەيمىز. ءسويتىپ, ومبى پروكۋراتۋراسىنا ايتىپ, سۇراۋ سالدىردىم. كەلدى. قىلمىستىق ءىسىن قاراپ, وقىپ شىقتىم. ءوزىمىز­دىڭ اعايىنداردىڭ بوس ءسوزى ەكەن. «احمەتقالي بىلاي ايتقان, سولاي ايتقاننان» باسقا اكەتىپ بارا جاتقان بالەندەي ەشتەڭە جوق. قىلمىستىق جاۋاپكەرشىلىككە تارتاتىنداي ەش ايىپ تاپپادىم. زامان سولاي بولعان شىعار...

– ومبى قازاقتىڭ تاريحي دەرەكتەرى كوپ ساقتالعان جەر ەكەنى بەلگىلى. ويتكەنى سەمەي باتىس-ءسىبىر گەنەرال گۋبەرناتورلىعىنا قارادى عوي دەيمىن. وسى رەتتە كوكباي اتا جونىندە قولىڭىزعا ەشتەڭە تۇسپەدى مە؟

– ومبىنىڭ وبلىستىق ارحي­ۆىندە قازاقستانعا قاتىستى دەرەك كوپ. تاريحي دەرەكتەردىڭ كوبى سوندا ساقتالعان. ال كوكباي اتامىزدىڭ مۇقىر بولىستىعى بويىنشا بيلەر سوتى بولىپ سايلانعانى جونىندە قۇجات جانە گەنەرال-گۋبەرناتوردىڭ ء«بىتىس­تىرۋشى سوت بولىپ تاعايىندالسىن» دەگەن بۇيرىعى تابىلعان.

– اكەڭىز احمەتقالي تۋرالى ىزدەستىرىپ ەدىم. تەگى – قاجىباەۆ بولىپتى. سونىڭ سەبەبىن ايتىڭىزشى؟

– اكەم تۇرمەدەن شىققان سوڭ جۇمىسقا تۇرادى. جۇمىس ىستەپ جۇرگەن جەرلەرى ونىڭ ءبىر جارىم ايدان كەيىن سوتتالعانىن بىلەدى دە, ءتۇرلى سىلتاۋ تاۋىپ, جۇمىستان شىعارىپ جىبەرەدى ەكەن. كوكباي قاجىنىڭ ۇلى ەكەنىن بىلگەن. سودان امالسىز قاجىباەۆ دەپ فاميلياسىن وزگەرتەدى. ءبىز سولاي قاجىباەۆ بولدىق. كارلاگ-تان شىققان سوڭ سوعىسقا اتتانىپتى. سوعىسقا دا قاجىباەۆ بوپ كەتكەن. قان-قاساپ قىرعىننان امان-ەسەن كەلدى, بىراق ءبىر قولىنان جارالانىپ, شىنتاعىن سناريادى ج ۇلىپ كەتىپتى. قولىن موينىنا اسىپ, كوتەرىپ جۇرەتىن. اكەم 1970 جىلى 64 جاسىندا دۇنيەدەن قايتتى.

– قازىر دە تەگىڭىز قاجىباەۆ پا؟

– جوق, قازىر كوكباەۆ. سوت بوپ ىستەپ جۇرگەنىمدە, فاميليامدى وزگەرتىپ الدىم.

– ۋاقىت ءبولىپ, اڭگىمەلەس­كەنىڭىزگە راحمەت.

اڭگىمەلەسكەن –

باقىتبەك قادىر,

«Egemen Qazaqstan»

اباي وبلىسى