ەسىمى ەل اۋزىنداعى تۇلعالار ءاردايىم اسقاق تا بيىك تاۋ سەكىلدى. قانىش ساتباەۆتى دا ءبارىمىز – قازاقتان شىققان تۇڭعىش اكادەميك, عالىم رەتىندە تانيمىز. ال ونىڭ قاراپايىم بولمىسىن, كۇندەلىكتى ومىردەگى بەينەسىن, كىسىلىگىن, كىشىلىگىن, دانالىعىن, اعالىعىن كورگەندەر كوپشىلىككە بەيمالىم كوپ قىرىن اڭىز ەتىپ ايتادى.
قامقور اعا
قالمۇقان يساباي قاعازعا تۇسىرگەن بوپەجان ايانبەرگەنوۆتىڭ ەستەلىكتەرىنەن قانىش ساتباەۆتىڭ بيىك مىنبەردەن سويلەگەن اكادەميك بولعانىن ەمەس, وزىنەن كىشىلەرمەن جۇزدەسىپ, تىلدەسىپ, كەڭەسىپ وتىراتىن قاراپايىم بولمىسىن تانۋعا بولادى. ءبىراز جىل قاسىندا كومەكشىسى بولىپ ىستەگەن ەستەلىك يەسى قانىش ساتباەۆتىڭ ويلى, بايىپتى, ادامنىڭ سويلەگەن سوزىنەن, قوزقاراسىنان ىشكى سىرىن اڭداي الاتىن, اسىرا سويلەمەيتىن, ءدال باعا بەرەتىن ەرەكشە قاسيەتى بارىن ايتادى. بوپەجان ايابەرگەنوۆ 1944 جىلى جۇمىس ىزدەپ الماتىعا بارادى. بىرەۋلەر «قانىش ساتباەۆقا بار» دەپ ءجون سىلتەگەن ەكەن. ول كەزدە عىلىم اكادەمياسى ەندى-ەندى قۇرىلىپ جاتقان. بارسا, ەسىگى اشىق. كەزەك كۇتىپ تۇرعاندار كوپ. بىراق قانىش ساتباەۆ ەشكىمدى ءبولىپ-جارماي قابىلداپ وتىرادى. بوپەجان ايابەرگەنوۆتى دە كىرگىزەدى, اڭگىمەسىن تىڭداپ «اسپيرانتۋراعا ءتۇسىڭىز», دەپ كەڭەس بەرەدى. سوسىن ويلانىپ بارىپ, شارۋاشىلىق باسقارماسىنا ۇسىنادى. ول كەزدە مۇنداي جاۋاپكەرشىلىك – ۇلكەن سەنىم. ياعني قانىش ساتباەۆ كىمنىڭ قاي ىسكە جارايتىنىن ءدوپ باسىپ بىلەتىن بولعان. ءبارىنىڭ سىرىن ءوزى سۇراپ, تىڭداپ ارتىنان ىشتەي قورىتىندى جاساپ وتىرادى ەكەن. جاستاردى مايداننان كۇتىپ الىپ, جۇمىسپەن قامتاماسىز ەتىپ, سويلەسىپ وتىرىپ-اق قاي سالاعا بەيىم ەكەنىن بايقاپ, سوعان جول سىلتەگەن. كەيبىرىن سىناي ءجۇرىپ, كەيىن بايقاپ, عىلىمعا باۋلىعان.
«قانىش اعاي كوزىنە تۇسكەن كەيبىر قازاق بالاسىن, «وسىنىڭ قانداي عىلىمعا يكەمى بار ەكەن؟» دەپ, ءۇنسىز عانا زەرتتەپ جۇرەدى ەكەن دە, انانىڭ قولىنان قانداي ءىستىڭ كەلەتىنىنە كوزى جەتكەننەن كەيىن, «قوناقتار» اراسىنان سول عىلىم «يەسىن» ىزدەستىرىپ, ونداي تابىلعاننان كەيىن كوزىنە تۇسكەن جىگىت ەكەۋىن ۇيىنە شاقىرىپ, تانىستىرىپ, بىرىنە ءبىرىن ەرتىپ جىبەرەدى ەكەن. قانىش اعايدىڭ «يكەمدى» دەگەن جىگىتتەردى عىلىمعا باۋلۋ ءتاسىلىنىڭ ءبىر ءتۇرى وسىنداي بولاتىن», دەيدى ب.ايابەرگەنوۆ.
ءىستىڭ جايىن بىلگەن
قانىش ساتباەۆتىڭ تاعى ءبىر قىرى – باردىڭ باسىن قۇراپ, بارىنە جەتكىزۋى. سوعىس كەزى. عالىمدارعا ازىق جەتپەيدى. كەزەك كۇتىپ, كارتوچكا ۇستاپ, زەينەت جاسىنداعى ۇستازدار دۇكەن جاعالاپ جۇرەدى. سوندا قانىش ساتباەۆ «بىزگە جەكە دۇكەن كەرەك» دەپ قالا باسشىسىمەن كەلىسىپ, ارنايى دۇكەن اشتىرعان. سودان كەيىن بىرتىندەپ مال, كوكونىس, قوي وسىرەتىن «قوسالقى شارۋاشىلىق» قۇرۋعا جاردەمدەسەدى. بۇدان ارتىق قامقورلىق بولا ما؟ ادام اش وتىرسا – وي دا شىقپايدى. قارنى توق, كويلەگى كوك بولسا عانا ول عىلىممەن اينالىسادى. قانىش ساتباەۆ وسىنى جاقسى تۇسىنگەن.
«عىلىم جولىنا تۇسكەن كەيبىرەۋلەر بالا-شاعاسىمەن كەتىپ جاتىر. ال ولار بارعان جەرلەرىندە قالاي ورنالاسىپ جاتقانىنان مۇلدە بەيحابارمىز. عالىمعا جاعداي جاساعاندا عانا ول عالىم بولماق. عىلىمي كومانديروۆكاعا باراتىندار قولىنا كوزدەلگەن قالا كەڭەسىنە فيليال توراعاسى اتىنان: «وسىلاي دا وسىلاي, بالەنشە پالەن ۋاقىتقا دوكتورلىق ياكي كانديداتتىق عىلىمي اتاق الۋ ءۇشىن ديسسەرتاتسيا قورعاۋعا بارا جاتىر. سودان ۋاقىتشا بولسا دا ءۇي-جاي بەرۋلەرىڭىزدى سۇرايمىز», دەگەن حات ۇستاتىپ وتىرساق», دەپ ءار ءىستىڭ ارتىن ويلايتىن. عىلىممەن الاڭسىز اينالىسسىن دەپ عالىمداردىڭ ۇساق-تۇيەك ماسەلەلەرىن دە ءوزى شەشىپ بەرىپ وتىرعان.
قانىش ءان سالعاندا
قانىش ساتباەۆتىڭ اۋەلەتىپ ءان سالعانى دا تامسانارلىق. «بۇركىتباي» مەن «ەرەيمەنتاۋ» سياقتى اندەردى دومبىرامەن ورىنداعاندا, قاسىنداعىلار ءبىراز ۋاقىت ءۇنسىز قالاتىن كورىنەدى. تەك كۇي تىڭداپ, داۋىس تىڭداپ ەمەس, سول ءان ارقىلى ادامنىڭ ىشكى الەمىن تىڭداپ وتىرعانداي سەزىم كەشەدى.
«قانىش اعاي ءبىرتۇرلى كوڭىلدى وتىردى. جۇرت اعىلىپ كەلىپ سالەم بەرىپ جاتتى. مۇندايدا دومبىراسىز بولا ما, ءان دە ايتىلدى, كۇي دە تارتىلدى. جۇرت اعايعا دومبىرا ۇسىنۋعا باتا الماي وتىردى دا, قانەكەڭنىڭ ءوزى قول سوزعانشا, دومبىرانى ۇستاتا بەردى دە, جىم-جىرت بولا قالىستى. اعاي دومبىرا قۇلاعىن بۇراپ, كۇيىن كەلتىرىپ الىپ, زور يىقتارىن قومداپ, ءبىر ۋاقىتتا «بۇركىتبايعا» سالسىن-اي كەپ:
بۇركىتباي اكەم اتى – عازىز ومار,
اۋىلىم ايدىن شالقار كولگە قونار.
قۇدايدىڭ ماعان بەرگەن ءبىر ناۋبەتى
قىزدارى جانقوزىنىڭ ماعان قۇمار ەي-ي-ي…
ءوي, قۇلاققا جاعىمدى قوڭىر داۋىس كەتپەسىن بە كوتەرىلىپ! اعايدىڭ زاتاەۆيچكە 25 ءان ايتىپ بەرگەنىن وقىعانمىن. ال ءوز اۋزىنان ەستىپ وتىرعانىم وسى. مۋزىكالىق اۋەندى ناقىشىنا كەلتىرەتىنى سونشا, جانىڭدى جاي تاپقىزادى ەكەن. جۇرتتا ەس جوق. حالقىمىزدان شىققان ءبىرىنشى اكادەميك تورىندە وتىرىپ ءان شىرقاعان ەلدىڭ قايبىر ەسى قالسىن!», دەيدى ەستەلىگىندە بوپەجان ايابەرگەنوۆ.
جالاقىسىن جالعىز جاراتپاعان
قانىش ساتباەۆ الاتىن ايلىعىن بىردە الىستا وقىپ جۇرگەن جاس سۋرەتشىگە, بىردە اۋىر حالدەگى قارياعا, بىردە اۋىلدان كەلگەن ستۋدەنتكە, بىردە اقشاسىن قايتارا الماي جۇرگەن تانىسقا بەرەتىن بولعان. ايتەۋىر مۇقتاج جانىڭ بارىنە كومەكتەسەتىن. ب.ايابەرگەنوۆ ەستەلىگىندە بۇل اكادەميكتىڭ تالانتتىڭ تامىرىنا سۋ قۇيىپ, ۇلتتىڭ بولاشاعىنا جاساعان جاقسىلىعى ەكەنىن جازادى.
ء«مالىبايىم دۇنيەدەن ەرتە كەتتى. الگىندە ءبىر ستۋدەنت 500 سوم سۇراپ كەلدى. ءمالىبايىم سۇراپ تۇرسا, بەرمەس پە ەدىم. سول سياقتى اناعان دا… انا بولاشاق سۋرەتشىگە دە. ول تالانتتى جىگىت. تالانتقا كومەكتەسۋ كەرەك. ەگەر ول جاقسى سۋرەتشى بولىپ, قازاق ونەرىنىڭ دامۋىنا ۇلەس قوسسا, وعان جۇمسالعان شىعىنىمىزدىڭ ورنىنا كەلگەنى عوي», دەيدى ول.
قانىش ساتباەۆتىڭ تاۋ تۇلعاسىنىڭ تاساسىندا قاراپايىم عانا بولمىسى جاتىر. ول – ەتەگى جەرگە ءتيىپ جۇرەتىن, كۇن سايىن جۇرت قامى, ۇلت قامى ءۇشىن جۇگىرەتىن, قانشا شارشاسا دا ۇيىنە رياسىز كوڭىلمەن قايتاتىن, قالتاسىنداعى ايلىعىن شاكىرتكە جۇمسايتىن, بوس ۋاقىتىندا دومبىرا شەرتىپ, اۋىلدان كەلگەن جاسپەن شاي ۇستىندە سىر بولىسەتىن قاراپايىم قازاق. جاساندىلىقتان ادا, ىشكى مادەنيەتى مەن ادامگەرشىلىگى جوعارى تۇلعا. بوپەجان ايابەرگەنوۆتىڭ ايتۋىنشا, قانىش ساتباەۆ ەشقاشان «مەن» دەپ سويلەمەگەن. ەشكىمگە داۋىس كوتەرمەگەن. ەشبىر ادامدى جاتسىنباعان. ۇلىلىق دەگەن – بيىكتە تۇرۋ ەمەس, ءدال وسىلاي بارىنەن بيىك تۇرساڭ دا, ەشكىمدى تومەن كورمەۋ شىعار.