بۋرابايدا وتكەن ۇلتتىق قۇرىلتاي ەل دامۋىنىڭ وزەكتى ماسەلەلەرىن شەشۋ مەن سىن-قاتەرلەردى دەر كەزىندە ەڭسەرۋدى تياناقتاپ بەردى. وسى رەتتە ىشكى ساياسات پەن يدەولوگياعا قاتىستى ويىمىزدى ورتاعا سالعان ەدىك.
ءبىرىنشى. وسى كەزگە دەيىن ەلىمىزدە تالاي مارتە يدەولوگيالىق ساياسات جاساقتاۋ ارەكەتتەرى بولعانى بەلگىلى. ولاردىڭ بارلىعىن تىزبەكتەۋدىڭ قاجەتى جوق. بىراق تۇپتەپ كەلگەندە, ولاردىڭ ومىردەن ويىپ ورىن الا الماۋىنا, شىنايى ءومىردىڭ وزەگىنە اينالا الماۋىنا بىرنەشە سەبەپ بار: پوستكەڭەستىك, پوستكوممۋنيستىك ينەرتسيا, قوعامنىڭ ەتنودەموگرافيالىق قۇرامى, قازاقستان قوعامى مەن ونىڭ ايماقتارىنىڭ اركەلكىلىگى, يدەولوگيالىق نارراتيۆتەردىڭ اركەلكىلىگى, يدەولوگيا مەن شىنايى ءومىر, ءسوز بەن ءىس اراسىنداعى الشاقتىق, تاعىسىن تاعى.
مىسالى, ۇزاق جىلدار بويى بايلىقتى, باي اتاۋلىنى جاماندىقتىڭ ءسينونيمى دەپ تۇسىنگەن قوعام ىشىندە نارىق تۋرالى كەرەعار پىكىرلەر قالىپتاستى. بۇنىڭ كەيبىر قايشىلىقتارى مەن سارقىنشاقتارىن ءالى كۇنگە دەيىن كورىپ كەلەمىز. تاعى ءبىر مىسال: كەڭەس زامانىن ءبىر كەرەمەت تازا, پاك كەزەڭ دەگەن جالعان نارراتيۆ كەڭ تاراعان. ال شىندىعىندا بىزدەگى قىلمىس تا, قىلمىستىق سانا دا, جەمقورلىق تا, پاراقورلىق تا – بارلىعى كەڭەستىك كەزەڭنەن باستالىپ, جالعاسىپ, ۇدەپ كەتكەن قۇبىلىستار. ولارعا نارىقتىق ەكونوميكانىڭ نەمەسە دەموكراتيانىڭ قاتىسى شامالى.
تاعى ءبىر وي. قازاق ادەبيەتى مەن مادەنيەتىندە كەڭەس كەزەڭىندە قولدان جاسالعان «اۋىل» مەن «قالا» اراسىنداعى قاقتىعىس, اگرارلىق جانە قالالىق سانا اراسىنداعى قاقتىعىس ءالى كۇنگە دەيىن شەشىمىن تاپپاي كەلەدى. اۋىلدى قالا دارەجەسىنە كوتەرۋ ەمەس, قالانى اۋىل دارەجەسىنە اپارۋعا الىپ كەلەدى. بۇل – ۇلكەن يدەولوگيالىق قاتەلىك. وسىنداي قاتەلىكتەر مەن ولقىلىقتار وبەكتيۆتى تۇردە سارالانىپ, شىنايى ساراپتالۋعا ءتيىس.
ەكىنشى. كەيىنگى كەزدەرى زيالى ورتادا, ەل ىشىندە, ءباسپاسوز بەتىندە, الەۋمەتتىك جەلىلەردە «قازاقستانعا جاڭا مەملەكەتتىك يەدولوگيا قاجەت» دەگەن سىڭايداعى اڭگىمەلەر كوبەيە باستادى. بۇنىڭ ءوزى, ويلانىپ كورسەك, ەل تاريحىنىڭ ءبىر تاريحي كەزەڭ اياقتالىپ, ونىڭ جاڭا ءبىر ساپالى ساتىعا, جاڭا تاريحي داۋىرگە اياق باسقانىنىڭ نىشانى. يدەولوگياعا دەگەن سۇرانىس, جاڭا يدەولوگيانى تالاپ ەتۋ بەلگىلى ءبىر تاريحي كەزەڭنىڭ اياقتالعانىن بىلدىرەدى.
جالپى العاندا, قازاقستان تاريحىنىڭ جاڭا كەزەڭىنىڭ ء«بىز كىمبىز؟», «قايدان شىقتىق؟», «قايدا بارا جاتىرمىز؟», «كىم جانە قانداي بولۋىمىز شارت؟» دەگەن سۇراقتاردان باستالۋىن جاقسىلىققا جورىعىم كەلىپ وتىر. وسى سۇراقتارعا شىنايى جاۋاپ بەرە الساق, بولاشاقتاعى بولمىسىمىزدى ايقىنداپ, قيىن كەزەڭدەردەن, تاريحي سىناقتاردان امان شىعا الامىز.
وسى سەبەپتى كوپشىلىكتىڭ تالاپ-تىلەگىن ەسكەرە وتىرىپ, پرەزيدەنت كەيىنگى ءۇش جىلدا ايقىنداعان, قۇرىلتايلاردا تالقىلانعان, ۋاقىت ەلەگى مەن قوعام تالقىسىنان وتكەن يدەولوگەمالار مەن قۇندىلىقتاردى توپتاستىرعان كەمى 2030 جىلعا دەيىنگى ۋاقىتتى قامتيتىن ىشكى ساياسات دوكتريناسى نە كونتسەپتسياسى قابىلدانۋى شارت.
ءۇشىنشى. يدەولوگيا دەگەنىمىز – ساياسات پەن مادەنيەتتى جالعايتىن ومىرلىك وزەك, تابيعي ارنا. مەملەكەت باسشىسىنىڭ باستاۋىمەن ءبىرشاما جۇمىس تا جاسالىپ, جاساقتالىپ جاتىر. سونىڭ ءبىرى – ەلىمىزدە جۇزەگە اسقان ارحيۆتىك رەۆوليۋتسيا. پرەزيدەنت قۇرعان مەملەكەتتىك كوميسسيانىڭ ۇيعارىمىمەن 700 مىڭنان اسا نكۆد-كگب ورگاندارىنىڭ قۇجاتتارى مەن ىستەرى قۇپياسىزداندىرىلدى. كەيىنگى ءۇش جىل شاماسىندا زۇلمات جىلدارداعى ەلىمىزدىڭ تاريحىنا قاتىستى مىڭداعان قۇجات جاريالانىپ, عىلىمي اينالىمعا ءتۇستى. سەريا-سەريا, توم-توم تاريحي قۇجاتتىق جيناقتار جارىق كوردى.
تاعى ءبىر ۇلكەن جەتىستىگىمىز, ەلىمىزدىڭ جاڭا تاريحىندا قازاق عالىمدارى تۇڭعىش رەت ءوز تاريحىن تۇگەندەپ, وتكەنىن تاۋەلسىز سارالاۋعا مۇمكىندىك الدى. قازاقستان تاريحىنىڭ كوپتومدىق اكادەميالىق تاريحىن جازۋعا بۇگىنگى تاڭدا جۇزدەگەن وتاندىق جانە الەمدىك عالىمدار تارتىلىپ, جۇمىسىن بەلسەندى جۇرگىزىپ جاتىر. الداعى جىلى كوپتومدىق قازاق, ورىس, اعىلشىن تىلىندە جاريالانادى. بۇل – بولاشاقتا ەلىمىزدىڭ مەكتەپتەن ۋنيۆەرسيتەتكە دەيىنگى بارشا وقۋلىقتارىن جاڭارتۋعا مۇمكىندىك بەرەتىن تۇعىرلى قادام.
مۇنىڭ ءبارى وسى سالادا جاسالىپ جاتقان باسقا دا يگى جۇمىستارمەن بىرگە جوعارىداعى سۇراققا جاۋاپ الۋعا مۇمكىندىك بەرەدى. ال ەندى تولىق جاۋاپ باعىتىندا, بىزدىڭشە, كەشىكتىرمەي «قازاقستاننىڭ ساياسي ويى تاريحى», «قازاقستاننىڭ قۇقىقتىق تاريحى», «قازاقستانداعى ەكونوميكالىق وي تاريحى», «قازاقستاننىڭ فيلوسوفياسى», تاعى سول سياقتى كەشەندى ىرگەلى ەڭبەكتەر جارىق كورۋى كەرەك. بۇنداي كەشەندى جۇمىستار قازاقتىڭ جاڭا زامانداعى يدەولوگياسىن جاساقتاۋعا سەپ بولاتىن, ونىڭ يدەيالىق, تاريحي نەگىزدەرىن, زاڭدىلىقتارىن ايقىندايتىن ناقتى قادام بولماق.
ءتورتىنشى. ەلىمىزدىڭ جاڭا يدەولوگياسى ءومىر شىندىعىنان, ۇلتتىڭ قيىن-قىستاۋ تاريحىنان, ساياسي مۇراتى مەن ەكونوميكالىق مۇددەسىنەن, جاڭا قوعامنىڭ الەۋمەتتىك قۇندىلىقتارىنان تۋىنداپ تابيعي تۇردە, ورگانيكالىق تۇردە ءوسۋى شارت. باستى ماقسات – قازاق ۇلتى مەن مەملەكەتىنىڭ تاۋەلسىزدىگى. زاڭ مەن ءتارتىپتىڭ بارشاعا ورتاق قاعيداتقا اينالۋى. قازاقستاننىڭ بار سالادا ءوز ءوزىن قورعاۋعا, جەرى مەن رۋحانياتىن ساقتاپ, دامىتۋعا دايىندىعى. ەلىمىزدىڭ ءار ازاماتىنىڭ ءىس جۇزىندەگى وتانشىلدىعى, ءوزىنىڭ جانە ەلىنىڭ بولاشاعىن ويلاپ, قامقور بولۋعا ازىرلىگى. قوعامدى قوعام ەتەتىن, ۇيىتىپ, بىرلىگىن, يماندىلىعىن ساقتايتىن قۇندىلىقتاردىڭ سالتانات قۇرۋى. ساياساتتىڭ باستى مىندەتى – وسى العىشارتتاردى جۇزەگە اسىرۋ. كەز كەلگەن قايشىلىقتى بەيبىت تۇردە شەشۋگە ورتاق دايىندىقتى پاش ەتەتىن مادەنيەتتى قالىپتاستىرۋ. وسىلار ىسكە اسىپ جاتسا, وزگەدەن ەرەكشە «قازاق ارمانىن» ىزدەۋدىڭ نە قاجەتى بار؟
«بوتەن» مەن «جاقىن» دەيتىنگە كەلسەك, الداعى ۋاقىتتا قازاق ەشكىمدى جاۋ قىلمايتىن يدەولوگيانى ۇستانۋى كەرەك. يدەولوگيا بىرەۋدى جاۋ قىلۋ نەمەسە بىرەۋدەن كەك الۋ ءۇشىن جاسالمايدى. نەگاتيۆتىك موتيۆاتسيا ەرتە مە, كەش پە بارشانى تىعىرىققا تىرەپ, بولاشاقتاعى سوعىستارعا جول اشادى. وزگەرىس, بەتبۇرىس ەنەرگياسى سىرتقا ەمەس, ىشكە بۇرىلۋى شارت. ءبىزدىڭ «جات» – بۇرىنعى كەيپىمىز, ارحايكالىق بولمىسىمىز. ءبىزدىڭ «بوتەن» – كەڭەستىك, كوممۋنيستىك, وتارلانعان سانامىز.
ادال ازامات ادال قوعامدى, ادال قوعام ادىلەتتى مەملەكەتتى قۇرا الاتىنى بەلگىلى. بۇعان كەپىل بولا الاتىن ەكى قۇرال بار; ءبىرى – زاڭ مەن ءتارتىپ, ەكىنشىسى – مادەنيەت پەن اقپارات. وسىنىڭ بارلىعىن ۇيىمداستىرىپ ۇيىستىراتىن قۇرال مەن قۇرىلعىنى يدەولوگيا دەسەك, قاتەلەسپەسپىز.
بەسىنشى. جاڭا يدەولوگيالىق ۇشتاعان. كونستيتۋتسيوناليزم. ينستيتۋتسيوناليزم. كونۆەنتسياليزم.
كونستيتۋتسيا جانە قوعام. وسىدان ءدال ءۇش جىل بۇرىن باستاۋ العان پرەزيدەنتتىك رەفورمالار كونستيتۋتسيالىق رەفەرەندۋم كەزىندە قوعام تاراپىنان كوپشىلىك داۋىسقا يە بولىپ, قولداۋ تاپتى. بۇل رەفورمالار ساياسي اينالىمعا, ساياسي ومىرگە مەملەكەتتىڭ باس قۇجاتى كونستيتۋتسيامىزدى جاڭعىرتىپ, ونى تىكەلەي ارەكەت قۇجاتىنا اينالدىرۋعا مۇمكىندىك اشتى. كونستيتۋتسيالىق سوت جۇمىسى قايتا جاڭعىردى. جاڭا مەملەكەتتىك يدەولوگيا زاڭ مەن ءتارتىپ قاعيداسىنا باعىنۋى كەرەك دەدىك. ومىرگە قازاق قۇقىعى, قازاق قۇقىقتىق جۇيەسى دەگەن تىركەستەر مىزعىماس زاڭدىلىق كەپىلى رەتىندە ورالۋى شارت. كونستيتۋتسيانىڭ ومىرمەن, قاراپايىم ادامدار تاعدىرىمەن كەزىگىپ, قاۋىشاتىن جەرى – سوت جۇيەسى. سوت, سوت پروتسەدۋرالارى, سوت قۇجاتتارى – قوعامدى تاربيەلەۋ جانە ءتارتىپ پەن ادىلەت ورناتۋ قۇرالى. ءبىز زاڭ وكتەمدىگى قاعيداتىن سوتتاردىڭ سايلانۋى نە تاۋەلسىزدىگى دەگەننەن ەمەس, سوتتارداعى بارشا پروتسەدۋرالاردى ايقىن, انىق, باسەكەلى ەتۋدەن, ءاربىر پروتسەدۋراعا يلانۋ, سەنۋ داستۇرىنەن باستاۋىمىز قاجەت. كونستيتۋتسيا جانە قۇقىق نەگىزدەرى مەكتەپ وقۋلىقتارىنا ەنۋى شارت. سونىمەن قاتار كونستيتۋتسيالىق وقۋشىلار مەن جاسوسپىرىمدەر اراسىنداعى وليمپيادالار, كونكۋرستار سانى ەسەلەپ ارتۋى كەرەك.
ينستيتۋتتىق جۇيە. جاڭا يدەولوگيا ەڭ الدىمەن مەملەكەتتىك كونستيتۋتسيالىق ينستيتۋتتاردىڭ بەلسەندى, شىنايى جۇمىسىنا نەگىزدەلۋى كەرەك. ءبىز ءاربىر مەملەكەتتىك ينستيتۋتتارعا جان ءبىتىرىپ, پارمەن بەرۋىمىز كەرەك. بۇل ەڭ الدىمەن ايماقتار مەن وڭىرلەردەگى ءماسليحاتتار جۇمىسىنا قاتىستى بولماق. بۇل تۋرالى مەملەكەت باسشىسى ءوڭىر ءماسليحاتتارى دەپۋتتارىنىڭ فورۋمىندا كەشەندى بايانداما جاساعان ەدى. پرەزيدەنت مەملەكەتتىك ورگاندار مەن شەنەۋنىكتەرگە ەڭ الدىمەن كونستيتۋتسياعا, كونستيتۋتسيالىق ينستيتۋتتارعا پارمەن بەرۋ كەرەك ەكەنى تۋرالى ايتىپ ءجۇر. مىسالى, الەۋمەتتىك جەلىلەر قوعامدىق ينستيتۋت بولىپ سانالادى. ولاردىڭ ەشقانداي كونستيتۋتسيالىق كۇشى جوق. قوعامدىق نە الەۋمەتتىك بەلسەندىلىك تەك جەلىدەگى جەلپىنۋ بولىپ قالماۋى شارت. شىنايى ازاماتتىق بەلسەندىلىك ايتىپ قالۋ ەمەس, ءداستۇرلى كونستيتۋتسيالىق ينستيتۋتتار مەن مەن مەحانيزمدەرگە ارقا سۇيەي وتىرىپ, ناتيجەگە قول جەتكىزۋ, سولارعا جان ءبىتىرۋ, سولاردى پارمەندى كۇشكە اينالدىرا ءبىلۋ, كادەگە جاراتۋ. مەملەكەت ءوز تاراپىنان كوپتەگەن تەتىكتى ىسكە قوستى. ال ولارعا جان ءبىتىرىپ, قوعامنىڭ جوعىن جوقتاپ, بارىن تۇگەندەيتىن ينستيتۋتقا اينالدىرۋ – بارشانىڭ ورتاق جۇمىسى.
كونۆەنتسياليزم. يدەولوگيا دەگەنىمىز – قوعامدىق قايشىلىقتاردىڭ سانىن كەمىتۋ نەمەسە جوق قىلۋ دەگەن ءسوز ەمەس. كەرىسىنشە, كەز كەلگەن قوعام قايشىلىقتار ارقىلى دامىپ وتىرادى. وسى قايشىلىقتاردىڭ مادەني ءھام رۋحاني سالاداعى, ساياسات پەن ەكونوميكاداعى تەكەتىرەسى, باسقا مادەنيەتتەر مەن وركەنيەتتەردىڭ ءپوزيتيۆتى نە نەگاتيۆتى قارىم-قاتىناسى, كەيدە قاقتىعىسى بەلگىلى ءبىر قۋات پەن ەنەرگيا ءورىسىن قالىپتاستىرادى. الايدا يدەولوگيالىق تارتىستار, ساياسي ايتىستار ەلدە مۇلدەم مامىلە, ازاماتتىق نە ساياسي كەلىسىم بولماۋى كەرەك دەگەن ءسوز ەمەس. قازاق تاريحىنا كوز جۇگىرتسەك, ۇلتىمىزدىڭ عاسىرلار بويى ىزدەپ كوكسەگەنى, ارمانداپ اڭساعانى سەنىم مەن اۋىزبىرلىك ەكەن. ونىڭ تالاي مىسالىن تاريحتان دا, ادەبيەتتەن دە جاقسى بىلەمىز.
ورتاق مۇددەگە باعىنۋ, سوزگە توقتاۋ, مامىلەگە كەلە ءبىلۋ قاي زاماندا دا قازاق قوعامىنىڭ ارمانى مەن يدەالى بولدى. وسىنى ەسكەرسەك, بۇگىنگى قازاققا, اسىرەسە ساياسي تاپ پەن زيالى قاۋىمعا كەيبىر ء«داستۇرلى» دەرتتەن ارىلۋ قاجەت. مىسالى, يدەولوگيالىق دۋاليزمنەن ارىلۋ. ۇلتتىق ينتەلليگەنتسيا بويىندا ونجىلدىقتار, ءتىپتى عاسىرلار بويى دۋاليزم قالىپتاستى. ونىڭ شارتتارى: مەملەكەتتى جاۋ ساناۋ, مەملەكەتتىك ساياساتتى قازاققا قارسى ساياسات ساناۋ, تاريحي پەسسيميزم, بولاشاققا قاتىستى نەگاتيۆيزم مەن بۇگىنگە قاتىستى نيگيليزم مەن تسينيزم. بۇل ءدۋاليزمدى ءتىپتى تاۋەلسىزدىك كەزەڭى ءالى دە تولىققاندى ەمدەپ بىتكەن جوق. الايدا جاڭا يدەولوگيالىق ساياسات وسى ءبىر دەرتكە داۋا بولۋى شارت.
جاڭا كەزەڭدەگى قازاق مەملەكەتىنىڭ يدەولوگياسى ەڭ الدىمەن قازاق رۋحانياتى مەن تاريحىنان سۋسىنداپ, ۇلت پەن مەملەكەتتىڭ تۇبەگەيلى قۇندىلىقتارىنا نەگىزدەلەتىن يدەولوگيا بولماق. دەمەك وسى تاريحي پلاتفورمادا ەلىمىزدىڭ زيالى قاۋىمى مەملەكەت جانىنا توپتاسىپ, مەملەكەتتىك قۇندىلىقتاردى شىن نيەتپەن ناسيحاتتاۋعا, ودان قاشقاقتاماي, شىنايى سەنۋىنە مۇمكىندىك الۋعا ءتيىس. بيلىك اينالاسىنا ەمەس, مەملەكەت اينالاسىنا. سەبەبى بيلىك كەلەدى, كەتەدى, بيلىك اۋىسا بەرەدى: ال مەملەكەت, مەملەكەتتىك قۇندىلىقتار مىزعىماي ساقتالىپ, جالعاسىپ جاتۋعا ءتيىس. بۇل دا – ءبىر مودەرنيزاتسيالىق جوبا اياسىندا جاسالاتىن قوعامدىق كەلىسىمنىڭ ءبىرى.
وسىنداي جانە وسىعان ۇقساس جۇمىستاردى ەلىمىزدەگى ساياسي كۇشتەر, ونىڭ ىشىندە پارلامەنتتەگى ساياسي پارتيالار بەلسەندى جۇرگىزە باستاۋى قاجەت.
ايدوس سارىم,
ءماجىلىس دەپۋتاتى,
ۇلتتىق قۇرىلتاي مۇشەسى