قورشاعان ورتانى قورعاۋ – وزەكتى ماسەلە

بىلتىر باتىس قازاقستان وبلىسىنىڭ اتموسفەراسى 40 مىڭ توننا زياندى زاتتارمەن لاستانعان. الايدا بۇل ەلىمىزدەگى ەڭ تومەن كورسەتكىشتىڭ ءبىرى دەيدى ماماندار.

جالپى, قورشاعان ورتاعا اسەر ەتەتىن نەگىزگى 3 فاكتور بار: اتموسفەرالىق اۋاعا تارايتىن زياندى زاتتار, جەرگە توگىلەتىن سۇيىق ءوندىرىس شايىندىلارى, تۇرمىستىق قوقىس, قاتتى قال­دىقتار. وسى ماسەلەلەرگە قاتىستى باتىس قازاقستان وبلى­سىنداعى جاعدايدى سارالاپ كورەلىك.

كوپشىلىككە بەلگىلى, باتىس قازاقستاندا مۇناي-گاز ونەر­كاسىبى جاقسى دامىعان. بۇل ەل ەكونوميكاسىنا قوماقتى قارجى قۇيىپ وتىرعان ماڭىزدى ءوندى­رىس بولعانىمەن, ونىڭ قورشا­عان ورتاعا, تابيعاتقا تيگىزەتىن زيان-زاردابى دا از ەمەس. بىراق ما­مان­دار زاماناۋي تەحنولوگيانى پايدالانىپ, ءوندىرىس زيانىن بارىنشا ازايتۋعا قام قىلادى. سونىڭ ناتيجەسى دە شىعار, بۇكىل ەل كولەمىندە اۋاعا تارالعان زياندى زاتتىڭ تەك ەكى پايىزى عانا باتىس قازاقستان وبلىسىنا تيەسىلى ەكەن. ء«بىزدىڭ وبلىس – ەلىمىز كولەمىندە ەكولوگيالىق جاعىنان ەڭ تازا ءوڭىردىڭ ءبىرى», دەيدى وبلىستىق ەكولوگيا دەپارتامەنتىنىڭ باسشىسى مۇرات ەرمەكقاليەۆ.

جوعارىدا ايتقانىمىزداي, اۋانى ەڭ كوپ لاستايتىن سالا – مۇناي-گاز سەكتورى. ولاردان كوممۋنالدىق شارۋاشىلىق مەكەمەلەرى دە قالىس­پايدى. 2024 جىلى وڭىردە اۋاعا تارال­عان زياندى زاتتاردىڭ 15,4 پايى­زىن – «قاراشىعاناق پەترولەۋم وپە­رەيتينگ ب.ۆ.» (قپو) كومپانياسى, 11,7 پايىزىن – «جايىقمۇناي» جشس, 17,7 پايىزىن – «ينتەرگاز ورتالىق ازيا» اكتسيونەرلىك قوعامىنا قاراستى ورال ماگيسترالدى گاز قۇبىرى باسقارماسى, 11,5 پايىزىن «ICM Recycling» جشس شىعارعان ەكەن. ورال قالاسىن جىلۋمەن, ىستىق سۋمەن قامتىپ وتىرعان «جايىقجىلۋقۋات» مەكەمەسىنە بار­لىق قالدىقتىڭ 6,2 پايىزى تيەسىلى. مۇرات شىمانعالي ۇلىنىڭ ايتۋىنشا, بىلتىر وبلىستا اۋانىڭ ب ۇلىنۋىنە بايلانىستى توتەنشە وقيعا بولماعان.

اۋاعا تارايتىن زياندى زاتتان بولەك, سۋمەن شىعاتىن قالدىق تا از ەمەس. 2024 جىلى باتىس قازاقستان وبلىسىندا 77,5 مىڭ توننا زياندى سۇيىق شىققان. مۇنىڭ 7,5 مىڭ تونناسى – «باتىس سۋ ارناسى», «اقسايجىلۋ­قۋات», «جايىقجىلۋقۋات» سەكىلدى كوممۋنال­دىق مەكەمەلەردىڭ كارىز سۋى. قپو, «جايىقمۇناي» سەكىلدى الپاۋىت كومپانيالار 70 مىڭ تونناداي زياندى شايىندىنى جەراستى قاباتىنا ايداپ جىبەرگەن. بۇل ونىڭ قورشاعان ورتاعا تيگىزەر زاردابىن ازايتقان كورىنەدى.

2024 جىلى قوقىس پوليگوندارىنا 158,6 مىڭ توننا قاتتى قالدىق شىعارىلعان. وسىنىڭ جارتىسىنا جۋىعى, ياعني 73,15 مىڭ تونناسى ورال قالاسىنا تيەسىلى. اقساي قالا­لىق قوقىس پوليگونىنا 23,2 مىڭ توننا قاتتى قالدىق اپارىلعان. قارا­شىعاناقتىڭ وندىرىستىك پوليگون اۋ­ماعىنا 22,4 مىڭ توننا قالدىق جينالىپتى. وبلىستىڭ وزگە اۋىل-اۋداندارىندا جينالعان قاتتى قالدىق كولەمى – 36,3 مىڭ توننا. وكىنىشكە قاراي, وسىناۋ قاتتى تۇرمىستىق قالدىقتىڭ تەك 21,2 پايىزى عانا قايتا وڭدەلگەن.

– وڭىرىمىزدە ءتۇيىنى شەشىلمەي وتىرعان ەكولوگيالىق ماسەلەلەر بار. ولار 2020 جىلى قازان ايىن­دا وبلىس اكىمى مەن ەكولوگيا ءمينيسترى بەكىتكەن باتىس قازاقستان وبلى­سىنىڭ ەكولوگيالىق ماسەلەلەرىن كەشەن­دى شەشۋ بويىنشا 2021–2025 جىلدارعا ارنالعان جول كارتاسىندا كورسەتىلگەن. دەپارتامەنت جول كارتاسى شارالارىنىڭ ىسكە اسىرىلۋىنا باقىلاۋ جاساپ, قاداعالاپ كەلەدى. 5 باعىتتان تۇراتىن بۇل جوبادا 17 ءىس-شارا بولسا, قازىردىڭ وزىندە 11 ماسەلە شەشىمىن تاپتى, – دەيدى م.ەرمەكقاليەۆ.

مىسالى, قپو, «جايىقمۇناي» كومپانيالارى زياندى زاتتار شىعا­رىندىلارىنىڭ اۆتوماتتاندىرىلعان مونيتورينگ جۇيەسىن ەنگىزدى. بۇل – مەملەكەت باسشىسىنىڭ جولداۋىندا اتاپ ايتىلعان ماسەلە. سونداي-اق وبلىستىڭ وڭتۇستىك اۋداندارىنداعى سۋمەن قامتاماسىز ەتۋ نىساندارى (كيروۆ-شەجىن سۋ ارناسى) قايتا قالپى­نا كەلتىرىلدى.

«جايىقجىلۋقۋات» اق-نىڭ ورال جى­لۋ ەنەرگەتيكا ورتالىعى اينا­لىم­دى سۋمەن قامتاماسىز ەتىلدى. سو­نىڭ ناتيجەسىندە, جايىق وزەنى­نەن ستانسانىڭ تەحنولوگيالىق قاجەت­تىلىگىنە الىناتىن سۋ مولشەرى ازايدى. سالىستىرىپ قاراساق, 2022 جىلى جايىقتان وسى ماقساتقا 11,3 ملن تەكشە مەتر سۋ الىنعان ەكەن. جاڭ­عىر­تۋدان كەيىن, 2024 جىلى نەبارى 3,1 ملن تەكشە مەتر سۋ الىندى.

بۇل ايتىلعانداردان بولەك, وزىق تەحنولوگيانى ەنگىزە وتىرىپ, قور­شاعان ورتاعا ناقتى ەميسسيا­نى ازايتۋ, وبلىستىڭ جانۋارلار الەمى مەن ورمانىن قورعاۋ جونىندە­گى كوممۋنالدىق مەملەكەتتىك كاسىپ­ورىنداردىڭ ماتەريالدىق-تەحنيكا­لىق بازاسىن جاقسارتۋ, رۇقسات ەتىلمەگەن قوقىس الاڭدارىن, بۇرىن لاستانعان جەرلەردى جويۋ, ەكوپاترۋل ءىسىن ۇيىمداستىرۋ سەكىلدى ماسەلەلەر ۇدايى نازاردا تۇر.

وكىنىشكە قاراي, ورال, اقساي قالالا­رىندا قاتتى تۇرمىستىق قال­دىق توگەتىن جاڭا پوليگون سالۋ, ەسكى پو­لي­گونداردى رەكۋلتيۆاتسيالاۋ, اق­ساي قالاسىنىڭ كارىز-تازارتۋ قۇرى­لى­سىن تولىق جاڭعىرتۋ, «باتىس سۋ ارناسى» جشس ءۇشىن اينالىمدى سۋمەن جابدىقتاۋ جەلىسى قۇرىلىسىن سالۋ ورىندالماي قالدى. 

وبلىستىق ەكولوگيا دەپارتامەنتى باسشىسىنىڭ ايتۋىنشا, قازىر بۇل ءىس-شارالارعا قاتىستى جوبا-سمەتالىق قۇجاتتار ازىرلەنىپ جاتىر. سونداي-اق ول جوبالاردى ورىنداۋعا قاراجات تا كەرەك. پرەزيدەنت اكىمشىلىگىنىڭ, ۇكىمەت اپپاراتىنىڭ باقىلاۋىندا تۇرعان جول كارتاسىنىڭ تولىق ورىندالماۋىنىڭ سەبەبى الداعى ۋاقىتتا ارنايى تالقىلانادى.

ەكولوگيا دەپارتامەنتىنىڭ قۇ­زىرىنداعى ءبىر تەتىك – ەكولوگيالىق نورمالار مەن قاعيدالار تالاپتارى­نىڭ ساقتالۋىن جوسپارلى, جوسپاردان تىس تەكسەرۋ رەيدتەرى. 2024 جىلى دەپارتامەنت ماماندارى وسىنداي 48 تەكسەرىس جۇرگىزدى. ينسپەكتور­لار ەرەجە تالاپتارى بۇزىلعان 171 وقي­عانى انىقتادى. 123 ۇيعارىم بەرىلدى. جالپى كولەمى 293,4 ملن تەڭگە ايىپپۇل سالىنىپ, كىنالىلەردەن 154,3 ملن تەڭگە ءوندىرىلدى.

– وتكەن جىلدىڭ ءتورتىنشى توقسا­نىندا وبلىستاعى جەر قويناۋىن پايدالانۋشى ەڭ ءىرى ەكى ۇجىم – قپو, «جايىقمۇناي» كومپانيالارىنا بارىپ, جوسپاردان تىس تەكسەرۋ جۇرگىزدىك. ناتيجەسىندە, بىرنەشە زاڭ بۇزۋشىلىق انىقتالدى, – دەيدى م.ەرمەكقاليەۆ.

مىسالى, قپو كومپانياسىن جوس­پاردان تىس تەكسەرۋ ناتيجەسىندە 2022–2023 جىلدارى 264,36 توننا لاستاۋشى زات نورماتيۆتەن تىس شىعارىلىپ, توگىلگەنى انىقتالدى. كومپانيا ەكولوگيالىق كودەكسىنىڭ 39, 106-باپ تالاپتارىن بۇزعان. زياندى زاتتار قۇرامىندا ازوت توتىعى, كۇكىرت توتى­عى, كۇكىرت قوستوتىعى, فورمال­دەگيد, فوسفات, مۇناي ونىمدەرى بولعان. تەكسەرىس ناتيجەسىندە كومپانيا اكىم­شىلىك جاۋاپكەرشىلىككە تارتىلىپ, 908,6 ملن تەڭگە ايىپپۇل سالىنعان.

«جايىقمۇناي» جشس-نىڭ چي­نارەۆ مۇنايگاز كوندەنساتى كەن ورنى نىساندارىندا 2022–2023 جىلدارى قورشاعان ورتاعا جالپى كولەمى 26,121 توننا بولاتىن نورماتيۆتەن تىس ەميسسيالارعا جول بەرگەنى انىقتالدى. توگىندىلەرگە قاتىستى لاس­تاۋشى زاتتاردىڭ ءنورماتيۆى 25,28 تونناعا اسىپ كەتكەن. ونىڭ نەگىزگى ۇلەسى – 19,1 توننا حلوريد. تەكسەرىس ناتيجەسىندە كاسىپورىن 83,7 ملن تەڭگە سوماسىنا اكىمشىلىك جاۋاپكەرشىلىككە تارتىلىپ, ەرەجە بۇزۋشىلىقتى جويۋ جونىندە نۇسقاما بەرىلگەن.

ساراپشىلاردىڭ پىكىرىنشە, بۇگىندە ەكولوگيالىق جاعدايعا ەڭ تەرىس اسەر ەتەتىن ماسەلە – رۇقسات ەتىل­مەگەن قوقىس ۇيىندىلەرى. بۇل پروبلەما ەل كولەمىندە ەڭ جوعارى دەڭگەيدە كوتەرىلىپ ءجۇر. 2024 جىلعى 12 ناۋ­رىزدا ۇكىمەتتىڭ كەڭەيتىلگەن وتىرى­سىندا پرەمەر-مينيستر ولجاس بەكتەنوۆ ەلدى مەكەندەر ماڭىنداعى رۇقسات ەتىلمەگەن قوقىس ۇيىندىلەرىن جويۋ تۋرالى تاپسىرما بەردى.

عارىشتىق مونيتورينگ ناتيجە­سىندە, باتىس قازاقستان وبلىسىندا بىلتىر 192 قوقىس ءۇيىندىسى انىق­تال­عان. ستيحيالىق ۇيىندىلەر اسىرە­سە ورال قالاسى ماڭىندا, وبلىس ورتا­لىعىنا جاقىن ورنالاسقان ءبور­لى, بايتەرەك, تەرەكتى, سىرىم, شىڭعىر­لاۋ اۋداندارىندا كوپ. ءسويتىپ, اتالعان اۋدان باسشىلارىنا پوليگوننان تىس قالدىقتى جويۋ جونىندە تاپسىرما بەرىلگەن بولاتىن.

– جىلدىڭ قورىتىندىسىن قاراپ, عارىشتىق مونيتورينگ ناتيجەسىن سالىستىرىپ, جوعارىداعى 192 ءۇيىندىنىڭ 158-ءى تازارتىلعانىن انىقتادىق, – دەيدى دەپارتامەنت باسشىسى.

ەلىمىزدە «تازا قازاقستان» رەس­پۋبليكالىق ەكولوگيالىق اكتسياسى ءساۋىر ايىندا باستالىپ, جىل بويى ۇيىمداستىرىلدى. باتىس قازاقستان وبلىسىندا بۇل يگى ءىس-شارالارعا 173 مىڭ ادام, 4 مىڭنان اسا مەكەمە-ۇيىم قاتىستى. اكتسيا كەزىندە 61 مىڭ توننادان استام قوقىس جينالىپ, 231 ساياباق پەن گۇلزار اباتتاندىرىلدى. 1251 تاريحي-مادەني ەسكەرتكىشتەر ارلەنىپ, 187 سۋ نىسانى تازارتىلدى.

ەكولوگيا مينيسترلىگى «تازا قازاق­­ستان» اكتسياسىنىڭ 2024–2029 جىلدارعا ارنالعان تۇجىرىمداما­سىن جاسادى. اقجايىق وڭىرىندە دە اتقارىلاتىن شارالاردىڭ تىزبەسى ءتۇزىلىپ, وبلىستىق ءماسليحاتتىڭ شە­شى­مىمەن بەكىتىلدى. باستى نازاردا قال­دىقتى ازايتۋ, قايتا وڭدەۋ كولەمىن ارتتىرۋ تۇر. قورشاعان ورتانى ۇدايى باقىلايتىن تسيفرلىق مونيتورينگ جۇيەسى ىسكە قوسىلىپ, ازاماتتار بارلىق اقپاراتپەن جەدەل قامتاماسىز ەتىلۋگە ءتيىس.

باتىس قازاقستان وبلىسى