ۇلتتىق پانتەون تۋرالى كوپ ايتا بەرمەيمىز. سەبەبى ونىڭ ەلدىك تە, يماندىلىق تا, ادامي دا جاۋاپكەرشىلىگى بار.
داستۇرىمىزگە قاراساق, ۇلى دالادا كەشەگى كۇنگە دەيىن ءىرى تۇلعالاردىڭ (حان-سۇلتان, باتىر, بي, ءدىندار, ت.ب.) مولاسى ياكي تامى الىستان مەنمۇندالاپ تۇرعان. اتا سالتىمىزدا «جولدا اداسساڭ, بەيىتكە تۇنە!» دەگەن كەڭەس تە, «ناۋقاس ادامدى, اۋىرعان مالدى زيرات اينالدىرىپ جۇرگىزەدى» دەگەن مەدەت ءسوز دە ايتىلادى.
ءبىز ءپاريجدىڭ اۋليە جەنەۆەۆتەگى ۇلتتىق پانتەونىنا اۋزىمىزدى اشىپ, كوزىمىزدى جۇمىپ ءجۇرىپ, تۇركىستانداعى ازىرەت سۇلتان كەسەنەسىندەگى يگى جاقسىلار قورىمىن ناسيحاتتاي الماعانىمىز, سونداي-اق ازەربايجان استاناسىنداعى قۇرمەتتى زيرات اللەياسىنا تاڭعالىپ, الماتىنىڭ رايىمبەك داڭعىلىنداعى ۇلت زيالىلارى بەيىتىن تانىمال ەتپەگەنىمىز كەيدە وپىق جەگىزىپ جاتاتىنى راس.
نەگە؟ حالقىمىز «اش بولساڭ, بازارعا بار. توق بولساڭ, مازارعا بار» دەيدى. مۇنىڭ تۇپكى ماعىناسى – «اتا-باباڭدى قينالعان كەزىڭدە عانا ەمەس, اقىل-ەسىڭ باردا ىزدە» دەگەنگە سايادى. توق بولۋ – تاماق قامى عانا ەمەس, بار-جوقتى ويلاۋ, ىسىڭە اقىلدى جەتەكشى ەتۋ.
اتەيزمنىڭ قىلىشىنان قان تامىپ تۇرعان ءارى شەكارا جابىق كەزەڭدە كورەگەن اقساقالداردىڭ «تۇركىستان – مەككەگە باسپالداق» (قاراپايىم تىلدە «ەكىنشى مەككە») دەگەن ويىنىڭ استارىندا ۇلكەن ءتالىم جاتىر. وسى ارقىلى ولار ءدىن مەن ءداستۇردى دە, يسلام قۇندىلىعى مەن تۇركىستان مارتەبەسىن دە ناسيحاتتاعان.
ءدال وسىنداي پىكىردىڭ زايىرلى دەڭگەيى حح عاسىردىڭ 60–70-جىلدارى قازاقستاندا ەلشىل, نامىستى پارتيا-كەڭەس قايراتكەرلەرى مەن سول شاقتاعى عالىمدار تاراپىنان كوتەرىلگەنى تاڭعالدىرادى. بۇگىنگى ءدىن, مادەنيەت, ءداستۇر ماسەلەسىمەن شۇعىلدانىپ جۇرگەن زەرتتەۋشىلەر بۇل تاقىرىپتى اينالىپ وتپەۋى كەرەك.
سونىمەن, ءبىراۋىز ءسوز كەڭەس وكىمەتى تۇسىندا الماتىنىڭ كوكتوبەسىندە سالىنۋى جوسپارلانعان ۇلتتىق پانتەون تۋرالى.
ەلىمىزدە انتروپولوگيا (قازىرگى ەۋروپالىق كەڭ ماعىناسىندا ەمەس, تازا كاسىبي ماندە) سالاسىنىڭ مامانى ساۋساقپەن سانارلىق. ويتكەنى مۇنى مەڭگەرۋ ءۇشىن ءبىرىنشى بيولوگيالىق نەمەسە مەديتسينالىق ءبىلىمدى, ەكىنشى تاريح ءبىلىمىن يگەرۋ شارت. بىزدە وسى سالانىڭ كوشباسىندا بۇگىندە جاسى 95-كە تاياعان قوس عالىم – نوەل شاياحمەتوۆ (قازاقستان باسشىسى بولعان جۇماباي شاياحمەتوۆتىڭ بالاسى) پەن اكادەميك ورازاق سماعۇلوۆ تۇر.
نوەل جۇماباي ۇلى الماتى مەديتسينا ينستيتۋتىن ءبىتىرىپ, باستاپقى جۇمىسىن سوت-مەديتسينالىق ساراپتاۋ سالاسىنان باستاعان. كەيىن ايگىلى ماسكەۋدەگى انتروپولوگ ميحايل گەراسيموۆ زەرتحاناسىندا ىستەپ, قازاق عىلىمىنا ولجا سالادى. 60-جىلداردان باستاپ ەجەلگى ءۇيسىن ادامى, ماحامبەت, قۇرمانعازى, قوبىلاندى, ت.ب. باسسۇيەگىن قايتا قالىپتايدى (رەكونسترۋكتسيا). 1969 جىلى «يز تمى ۆەكوۆ (پورترەت پو چەرەپۋ)» اتتى ەلەۋلى كىتابى جارىق كورەدى. ايگىلى دارىگەر-عالىم سايىم بالمۇحانوۆتىڭ زەرتتەۋ ينستيتۋتىنا شاقىرتۋ الادى. سول شامادا ءوزىن جاس كۇنىنەن بىلەتىن د.قوناەۆتىڭ قابىلداۋىندا بولادى. 1967 جىلى ن.ج.شاياحمەتوۆ جۇمىسى عىلىم اكادەمياسىندا تالقىلانىپ, ءا.مارعۇلان سەكىلدى اكادەميكتەردەن جوعارى باعا الادى.
مۇنىڭ ءبارى – عىلىم باعىتىنداعى ءىس-شارا. ال نوەل زەرتتەۋلەرىنىڭ ەلدىك ءھام يدەولوگيالىق ماقسات-مۇراتى بۇدان دا كەڭ ەدى. سول كەزدەگى مادەنيەت ءمينيسترى ءىلياس وماروۆ قازاقستان باسشىسى دىنمۇحامەد قوناەۆتىڭ كەلىسىمىن الىپ, ن.ج.شاياحمەتوۆ زەرتتەۋلەرى نەگىزىندە (ياعني قالپىنا كەلتىرىلگەن تاريحي تۇلعالاردىڭ سۇيەگىن قايتا جەرلەۋ مەن بەيىتىنە سول زاماننىڭ ۇردىسىنە ساي ەسكەرتكىش ورناتۋ) الماتىنىڭ كوكتوبەسىندە ۇلتتىق پانتەون تۇرعىزۋدى جوسپارلايدى. بۇل تۋرالى نوەل جۇماباي ۇلىنىڭ ەستەلىكتەرى كەيىنگى جىلدارى بىرنەشە مەرزىمدى باسىلىمدا, دەرەكتى فيلمدە, YouTube ارنالارىندا, الەۋمەتتىك جەلىدە جاريالاندى.
وكىنىشكە قاراي, بۇل جوبا ءىلياس ومار ۇلىنىڭ قازاسى (1910–1970) مەن دىنمۇحامەد احمەت ۇلىنا وداق ورتالىعىنان ايتىلعان ءتۇرلى سىننان كەيىن ورىندالماي قالادى.
سۇراق تۋادى: اتالعان جوبا ورىندالعاندا نە بولار ەدى؟ ارينە, ول 60-جىلدارداعى كەڭەستىك «جىلىمىقتىڭ» اياسىندا ۇلت تاريحىن تۇگەندەۋگە ىقپال ەتەتىنى ءسوزسىز-ءتىن. مىسالى, بۇل جازۋشى ءارى ادەبيەتتانۋشى مۇحتار ماعاۋيننىڭ «قوبىز سارىنى» زەرتتەۋى مەن «الداسپان» جيناعىن (جىراۋلار پوەزياسى) تولىقتىرا تۇسەر ەدى. قالاي دەگەندە وسى جوبا دايارلانىپ تۇرىپ باسپادان شىقپاي قالعان «كوچەۆنيكي. ەستەتيكا (پوزنانيە ميرا تراديتسيوننىم كازاحسكيم يسكۋسستۆوم)» اتتى ۇجىمدىق زەرتتەۋدىڭ كۇيىن كەشتى.
ەندى ءبىر ءسات سونداي پانتەون كوكتوبەدە ورناتىلدى دەپ ەسەپتەپ كورەيىكشى. بۇل ۇلت داستۇرىنە قيعاش پا؟ جوق, كەڭەستىك زايىرلى تانىمنىڭ ەسكەرتكىشى رەتىندە تاريحىمىزدى, ىزدەنىسىمىزدى, الۋان تاعدىرىمىزدى ايعاقتاپ تۇرار ەدى.
وتكەندى ەسكە الساق, ۆەنيامين ۆوستروۆ پەن مارات مۇقانوۆتىڭ «رودوپلەمەننوي سوستاۆ ي راسسەلەنيە كازاحوۆ» (1968), حالەل ارعىنباەۆتىڭ «قازاق حالقىنداعى سەميا مەن نەكە: تاريحي-ەتنوگرافيالىق شولۋ» (1973), ورازاق سماعۇلوۆتىڭ «ەتنيچەسكايا ودونتولوگيا كازاحوۆ» (1982) اتتى مونوگرافياسى جارىققا شىعا سالىسىمەن ماسكەۋ مەن رەسپۋبليكا يدەولوگتەرى ۇيىمداستىرعان ۇرتوقپاقتىڭ استىندا قالدى. كىتاپ دۇكەنى مەن كىتاپحانالاردان الىنىپ, كادىمگىدەي تۋرالدى. تاريحشى اسپيرانتتاردىڭ (ارينە, جەتەكشىلەرىنە بايلانىستى) جاپپاي «كپسس پەن كولحوز-سوۆحوز, زاۆود-فابريكا تاقىرىبىنا» بوي ۇرۋى, بەت بۇرۋى دا وسى شامادا.
ءيا, عالىمدار مەن پاراساتتىلار ەرلىگى ۇمىتىلمايدى. مۇنى حالىق ءبىراۋىز سوزگە بىلايشا سىيدىرعان: «جاماندىق پايدا ەتپەيدى, جاقسىلىق زايا كەتپەيدى». مىنە, سوندىقتان دا بۇگىن ءبىز قيىن كەزدەگى زيالىلار باستاماسىن ىلتيپاتپەن ەسكە الىپ وتىرمىز.
ايتۋعان دوسبي