اقىلدى تەحنولوگيا سۋ تاپشىلىعىنىڭ الدىن الادى

سۋدىڭ دا سۇراۋى بار

بۇل ماسەلەنى ۋشىقتىرىپ وتىرعان بىرنەشە نەگىزگى سەبەپ بار. اۋىل شا­رۋاشىلىعىنداعى سۋ تاسىمالى كەزىندە شىعىن 50%-عا دەيىن ارتادى. تۇرمىستا سۋدىڭ شامادان تىس پايدالانىلۋى, ءتاريفتىڭ تومەن بولۋى سۋدى ۇنەمدەۋ مادەنيەتىنىڭ قالىپتاسۋىنا كەدەرگى كەلتىرەدى. سول سەبەپتى ەلدە سۋ رەسۋرس­تارىن ءتيىمدى باسقارۋعا باعىتتالعان بىر­نەشە مەملەكەتتىك باعدارلاما جۇزەگە اسىرىپ جاتىر. مىسالى, «اۋىز سۋ», «اق بۇلاق» باعدارلاماسى اۋىل مەن قالانى ساپالى سۋمەن قام­تاماسىز ەتۋگە باعىتتالعان. بىراق بۇل شارالار ماسەلەنى تولىق شەشە المايدى.

سۋ رەسۋرستارىن باسقارۋ جانە ين­فرا­قۇرىلىمدىق جوبالار سالاسىندا 10 جىلدىق تاجىريبەسى بار ساراپشى مامان اسحات ءمايليننىڭ ايتۋىنشا, IT-جو­بالاردىڭ سۋدى باسقارۋداعى ءرولى ەرەكشە. جەرگىلىكتى جانە حالىقارا­لىق تاجىريبە كورسەتكەندەي, تسيفر­لىق تەحنولوگيالار ارقىلى سۋ شىعىنىن ازايتۋعا, رەسۋرس­تاردى ءتيىمدى بولۋگە, سۋدى باقىلاۋ ۇدەرىسىن وڭتايلاندىرۋعا بولادى. سوندىقتان بۇل ماسەلەنى شەشۋدە كەشەندى امالدار مەن زاماناۋي تەحنولوگيالاردى قولدانۋ – ۋاقىت تالابى. ەلىمىزدە سۋ ۇنەمدەۋ مادەنيە­تىن قالىپتاستىرىپ, سۋ رەسۋرستارىن باس­­قارۋدا يننوۆاتسيالارعا بەت بۇرۋ ارقىلى عانا جاعدايدى جاقسارتۋعا بولادى. سۋ رەسۋرستارىن باسقارۋداعى IT-جوبالارعا ينۆەستيتسيا سالۋ – بولاشاق­قا جاسالعان قادام. سمارت-تەحنولوگيالار سۋ ەسەپتەگىشتەرىنىڭ تيىمدىلىگىن ارت­تى­رىپ, سۋ جۇيەلەرىندەگى اقاۋلاردى جەدەل انىقتاۋعا مۇمكىندىك بەرەدى. سونى­مەن قاتار دەرەكتەردى تالداۋ ارقىلى سۋ رەسۋرستارىن باسقارۋدىڭ ناقتى جوسپا­رى جاسالادى. ساراپشى ەلىمىزدىڭ الداعى جىلدارى وسى باعىتقا باسىمدىق بەرۋى ماڭىزدى ەكەنىن اتاپ ءوتتى.

اقىلدى سۋ ەسەپتەگىشتەر مەن موني­تورينگ جۇيەلەرى سۋدى تۇتىنۋدى باقىلاۋ­عا, اقاۋلاردى دەر كەزىندە انىقتاۋعا, شىعىنداردى ازايتۋعا مۇمكىندىك بەرەدى. سونىمەن قاتار سۋ تۇتىنۋ كورسەتكىشتەرىن باقىلاپ, اۆتوماتتى تۇردە دەرەكتەردى جىبەرەدى.

2023 جىلى الماتى قالاسىندا Beeline قازاقستان مەن «الماتى سۋ» كومپا­نيا­لارىنىڭ قاناتقاقتى جوباسى اياسىندا كوپ­قاباتتى ۇيدەگى 24 پاتەرگە «NB-IoT» تەح­نولوگياسىمەن جابدىقتالعان اقىل­دى سۋ ەسەپتەگىشتەر ورناتقان. جوبا بارىسىندا سۋ شىعىندارى انىقتالىپ, تۇتىنۋ كولەمى ازايتىلدى. استانادا دا وسىعان ۇقساس تاجىريبە «اقىلدى اۋدان» جوباسى اياسىندا جۇزەگە اسقان بولاتىن. مۇندا 103 پاتەرگە اقىلدى ەسەپتەگىش ورناتىلىپ, ناتيجەسىندە سۋ تۇتىنۋ 40%-عا ازايعان.

شىمكەنت قالاسىندا 6000 جالپى­ۇيلىك سۋ ەسەپتەگىش «NB-Fi» مودەمدەرى­مەن جابدىقتالدى. بۇل قۇرىلعىلار­دىڭ كومەگىمەن قالانىڭ سۋ تۇتىنۋ كارتا­سى جاسالىپ, ينفراقۇرىلىمدى باسقا­رۋ تيىمدىلىگى ارتتى. جوبالار اقىلدى تەح­­نولوگيالاردىڭ سۋدى ۇنەمدەۋگە ءارى رە­سۋرستاردى باسقارۋدى جاقسارتۋعا ۇلكەن ۇلەس قوساتىنىن كورسەتتى. اقىل­دى ەسەپتەگىشتەردى جاپپاي ەنگىزۋ تەك شىعىنداردى ازايتىپ قانا قويماي, سۋ تاپشىلىعى ماسەلەسىن شەشۋگە دە ىقپال ەتەدى. ەلىمىز ءۇشىن بۇل – سۋ رەسۋرستارىن ۇتىمدى باسقارۋدىڭ ماڭىزدى قادامى.

اۋىل شارۋاشىلىعىندا دا سۋ ۇنەم­دەۋدىڭ ءتيىمدى جولدارىنىڭ ءبىرى – اقىلدى سۋارۋ جۇيەلەرىن ەنگىزۋ. بۇل جۇيەلەر «IoT» تەحنو­لوگياسىنا ­نە­­­گىزدەلىپ, تو­پى­­­­راقتىڭ ىل­عالدىلى­­­عىن, اۋا رايىن, وسىم­­­­دىكتەردىڭ قا­­جەتتىلىك­تە­رىن ەسكە­رىپ, سۋا­رۋدى اۆتوماتتى تۇردە رەتتەيدى. نا­تيجەسىندە, سۋ رەسۋرستارى ۇنەمدە­لىپ, ونىم­دىلىك ارتادى. مى­سالى, القاپقا ارنايى ىلعالدىلىق داتچيكتەرى ورناتىلادى. ولار توپىراق­تىڭ جاعدايى تۋرالى مالىمەتتى ورتالىق كومپيۋتەرگە جىبەرە­دى. كومپيۋتەر الىنعان دە­رەكتەردى تالداپ, وسىمدىكتەرگە قاجەتتى سۋ­دى ءدال مولشەردە جانە ۋاقىتىندا بە­رەدى. تۇر­كىستان وبلىسىنداعى فەر­مەردى مىسالعا الساق, بۇرىن ول كەستە بويىنشا سۋارىپ, وسىمدىكتەر­دىڭ ناقتى قاجەتتىلىگىن ەس­كەرمەيتىن. اقىلدى سۋارۋ جۇيەسىن ورناتقاننان كەيىن سۋ شىعىنىن 20-30%-عا ازايتىپ, ءونىمدى سول دەڭگەيدە ساقتاپ, ءتىپتى ارتىعىمەن العان. ياعني مۇنداي تەحنولوگيا اۋىل شارۋاشىلىعىن تيىم­دىرەك ەتىپ, سۋدى ۇنەمدەۋگە ايتارلىقتاي كومەكتەسەدى.

الەم تاجىريبەسى

سۋ تاپشىلىعى – ەلىمىزدىڭ عانا ەمەس, بۇكىل الەمنىڭ باستى ماسەلەلەرىنىڭ ءبىرى. الەم ەلدەرى دە سۋ تاپشىلىعى­نىڭ الدىن الۋعا يننوۆاتسيالىق تەحنو­لو­گيا­­لاردى قول­دانۋدى قولعا العان. مىسالى, يزرايل بۇل سالادا كوش باس­تاپ كەلەدى. مۇندا تەڭىز سۋىن تۇششى­لان­دىرۋ كەڭىنەن دامىعان. 2022 جىلى يزرايلدەگى اۋىزسۋدىڭ 85%-ى ءدال وسى ادىس­پەن وندىرىلگەن. سونىمەن قاتار ارنايى داتچيكتەر مەن دەرەكتەردى تالداۋ ارقىلى سۋ قۇبىرلارىنداعى اقاۋلاردى جىلدام انىقتاپ, شىعىنداردى ازاي­تۋعا مۇمكىندىك بەرەتىن جۇيەلەر قولدا­نىلادى.

سينگاپۋر دا سۋ رەسۋرستارىن ءتيىم­دى پايدالانۋ ءۇشىن زاماناۋي تەحنو­لو­گيالارعا ينۆەستيتسيا سالىپ جاتىر. ەلدە «NEWater» تەحنولوگياسى اعىن­دى سۋلاردى اۋىزسۋ دەڭگەيىنە دەيىن تازار­تۋعا مۇمكىندىك بەرەدى. قازىرگى ۋاقىتتا بۇل تەحنولوگيا سينگاپۋردىڭ اۋىزسۋ قاجەتتىلىگىنىڭ 40%-ىن وتەپ وتىر. الداعى جىلدارى بۇل كورسەتكىشتى 55%-عا دەيىن ارتتىرۋ جوسپارلانعان.

قىتاي دا الدىڭعى قاتاردا. مىسالى, گۋلين قالاسىندا سۋ جۇيەلەرىن باسقارۋ­عا ارنالعان تسيفرلىق تەحنولوگيا ەنگىزىل­گەن. بۇل جۇيە سۋ شىعىندارىن ازايتىپ, ونى ءتيىمدى پايدالانۋعا كومەكتەسىپ وتىر.

ال بەرلين تەحنيكالىق ۋنيۆەر­سي­تە­تىندە سورعى ستانساسىنىڭ تسيفرلىق كوشىرمەسى جاسالدى. بۇل جۇيە اپات­تار­دىڭ الدىن الۋعا ءارى ولاردى بول­دىر­ماۋعا مۇمكىندىك بەرەدى. سونىمەن قاتار تەح­نيكالىق قىزمەت كورسەتۋگە كەتەتىن ۋاقىتتى 30%-عا, شىعىنداردى 25%-عا ازايتادى. تسيفر­لاندىرۋدىڭ باستى ار­تىق­شىلى­عى – اۆتوماتتاندىرۋ ارقى­لى جۇيەلەر­دى جاڭا تالاپتارعا جىلدام بەيىم­دەۋ جانە ينجەنەرلىك جۇمىستارعا كەتە­تىن ۋاقىتتى 68%-عا قىسقارتۋ.

الەم ەلدەرىنىڭ تاجىريبەسى تسيفر­لىق تەحنولوگيالاردىڭ سۋ رەسۋرس­تارىن ءتيىم­دى باسقارۋدا ۇلكەن ءرول ات­قاراتىنىن دالەلدەپ وتىر. مىسا­لى, حالىقارالىق سۋ قاۋىمداستىعى (IWA) «تسيفرلىق سۋ» باعدارلاما­سىن ىسكە قوستى. بۇل باع­دار­لاما سۋ سا­لاسىندا تسيفر­لىق شەشىمدەردى ەن­گىزىپ, ەلدەر اراسىندا تا­­جىريبە الماسۋعا باعىت­تالعان.

باسىمدىق بەرەتىن باعىت

اسحات ءمايليننىڭ پى­كى­رىن­شە, ەلىمىزدى سۋمەن تۇراقتى قامتاماسىز ەتۋ ءۇشىن جاڭا تەحنولوگيا­, مەملەكەتتىك سايا­سات, بيز­نەس پەن ءىت سالاسىنىڭ ىنتىماقتاستىعىن قامتيتىن كەشەندى جوسپار قاجەت. بۇل ما­سەلەدە ءىت ماماندارى ماڭىز­دى ءرول اتقارادى. ولار سۋ تاپ­شىلىعىن شەشىپ قانا قويماي, ەكونوميكانى دامىتۋعا دا سەپ­تىگىن تيگىزە الادى.

«اقىلدى سۋ ەسەپ­تەگىشتەر جاساپ شى­عاراتىن ستارتاپتاردى كو­بەيتۋ قاجەت. بۇل قۇرىلعىلار ين­فرا­قۇرىلىمدى باقىلاۋ جۇ­يە­­سىمەن بىرىگىپ جۇمىس ىستەيدى. ولار سۋدىڭ قانشا جۇمسالعا­نىن عانا كور­سەتپەي, جاساندى ينتەللەكت ارقىلى اقاۋ­لاردى, سۋدىڭ ارتىق شىعىنىن انىق­تايدى. وسىلايشا, كوممۋنالدىق قىز­مەتتەر سۋدى ۇنەمدەپ, شىعىندى ازايتا الادى. فەرمەرلەر ءۇشىن دە مۇنداي تەحنولوگيا ءتيىمدى بولار ەدى. اقىلدى جۇيە اۋا رايىن, توپىراقتىڭ جاعدايىن جانە وسىمدىكتەردىڭ قاجەتتىلىكتەرىن ەسكەرىپ, سۋارۋدى وڭتايلاندىرادى. بۇل سۋدى ۇنەمدەپ, ونىمدىلىكتى ارتتىرىپ, تابىس­تى كوبەيتۋگە كومەكتەسەدى. سونىمەن قا­تار تۇرعىندارعا ارنالعان ءموبيلدى قوسىمشالاردىڭ دا بولاشاعى زور. مۇن­­داي قوسىمشالاردا شىعىندى ازايتۋ بويىنشا كەڭەستەر بەرۋ, كورشىلەرمەن سۋدى قانشا جۇمساعانىڭىزدى سالىستىرۋ مۇمكىندىگى قاراستىرىلۋى مۇمكىن. بۇل ادامداردى سۋدى ۇقىپتى پايدالانۋعا ىنتالاندىرادى, ال ازىرلەۋشىلەرگە جاڭا تابىس كوزىن اشادى», دەيدى ساراپشى.

قازىرگى تاڭدا سۋ جۇيەلەرىن باسقارۋ ءۇشىن زاتتار ينتەرنەتى (IoT جانە IIoT) كەڭىنەن قولدانىلادى. بۇل تەحنولو­گيا­لار سۋ جۇيەلەرىن اۆتوماتتاندى­رۋ­عا, دە­رەكتەر جيناۋعا جانە سۋ پايدالا­نۋدى باقىلاۋ­عا مۇمكىندىك بەرەدى. سونداي-اق جاساندى ­ينتەللەكت پەن ماشينالىق وقىتۋ تەحنولوگيالارى دا سۋ رەسۋرستارىن باسقارۋدا ماڭىز­دى ءرول اتقارادى. بۇل تەحنو­لوگيالار دەرەكتەردى تالداپ, سۋ جۇيەلەرىنىڭ جۇ­مى­سىن وڭتايلاندى­رىپ, رە­سۋرس­تاردى ۇنەمدى پاي­دا­لانۋعا كومەكتەسەدى. سۋ تۇششىلاندىرۋ ادىستەرى دە سۋ تاپشىلىعىن شەشۋدە ماڭىزدى ورىن الا­دى. كەرى وسموس ­جا­نە كوپساتىلى فلەش-ديس­تيللياتسيا ادىستەرى تە­ڭىز سۋىن نە­مەسە لاس­تان­عان سۋدى تۇششى سۋعا اي­نال­­دىرۋعا بو­لادى. سونىمەن قا­تار اعىن سۋلاردى وڭدەۋ مەن قاي­تا پاي­دا­لا­نۋ ءۇشىن زاما­ناۋي تەحنولو­گيالار, ونىڭ ىشىن­دە مەمبرانا­لىق فيلتراتسيا مەن ۋلتراكۇلگىن دەزين­فەكتسيا, ­سۋ رە­­­­­سۋرستارىن ۇنەم­­دەۋگە ءارى ەكو­­لو­گيا­­­­لىق جاع­­داي­دى جاق­سارتۋعا ىق­­­پال ەتەدى.