پەتروپاۆلداعى «ابىلاي حاننىڭ رەزيدەنتسياسى» مۋزەي كەشەنى قازىر حاننىڭ ءومىرى مەن قىزمەتىن زەرتتەۋدىڭ ورتالىعىنا اينالىپ كەلەدى. مۇندا ءباھادۇر بابامىزعا بايلانىستى زەرتتەۋلەر مەن ونىڭ زامانىن عىلىمي تۇرعىدان تالداعان كوپتەگەن دەرەك شوعىرلانعان. سونىمەن بىرگە حان زامانى مەن وعان قاتىستى كىتاپتار دا جەتەرلىك.
مۋزەيدىڭ ديرەكتورى ايان ساداەۆ وزبەكستان ارحيۆتەرىنە دە بارىپ, ونداعى دەرەكتەردىڭ كوشىرمەسىن الىپ كەلۋدى ويلاپ جۇرگەنىن ايتتى. «قازىر وزبەكستان رەسپۋبليكاسىنىڭ ساياساتى اشىقتىققا بەت العانى كورىنىپ ءجۇر. حاننىڭ ءومىرى مەن قىزمەتى تۋرالى ءبىز سۇراتقان دەرەكتەردى تاۋىپ بەرۋگە جانە كوشىرمەسىن جاساپ جونەلتۋگە قارسى ەمەس, تەك اقىلارىن تولەسەك بولدى», دەيدى ول.
شىنىندا حان قايتىس بولعان تاشكەنتتىڭ وزىندە كوپتەگەن دەرەك بولۋى مۇمكىن. قازىر مۋزەيدىڭ قورىندا ابىلاي حان تۋرالى قىتاي, رەسەي ەلدەرىنەن تابىلعان دەرەكتەر بارشىلىق. ولاردىڭ ءبىرازى قازاق حاندىعىنىڭ 550 جىلدىعى كەزىندە باسپاسوزدە باسىلعان جانە ءتۇرلى تەلەارنادا جاريالانعان بەينەماتەريالدار. سونىڭ ءبىرى – قىتايدا تۇراتىن قازاق عالىمى دۇيسەنالى ءابدىلاشىمنىڭ ايتقاندارى. ول قازىر قىتاي ءارحيۆىن قاراۋعا قۇقىسى بار از عالىمداردىڭ ءبىرى ەكەن. دۇيسەنالىنىڭ ايتۋىنا قاراعاندا, بىردە ول قىتاي ارحيۆىنەن ابىلپەيىز سۇلتاننىڭ 1774 جىلى ابىلايدىڭ قىرعىزدارعا قارسى جورىعى جانە وعان ءوزىنىڭ دە كومەكتەسكەنى تۋرالى حاتىن تاپقان. حاتتا جورىقتىڭ سەبەبى جانە نەمەن اياقتالعانى تۋرالى باياندالعان. قىرعىز قوسىندارى قازاقتىڭ ۇلى ءجۇز تايپالارىنىڭ بىرىنە شابۋىل جاساپ, كوپ ادامدى ءولتىرىپ, بالالار مەن ايەلدەردى مال-مۇلكىمەن قوسا ايداپ اكەتكەن. سوعان اشۋلانعان ابىلاي حان دەرەۋ قول جيناپ, قىرعىزدارعا قارسى اتتانادى. «بۇل تۋرالى كەزىندە شوقان دا جازعان. بىراق وندا ناقتى قانداي جەتىستىك بولعانى ايتىلماعان ەدى. ال ابىلپەيىز ءوز حاتىندا ابىلايدىڭ قىرعىز قوسىندارىن تالقانداپ جانە مىڭداعان ادامدى قولعا ءتۇسىرىپ, كوكشەتاۋ وڭىرىنە ايداپ كەلگەنىن جازعان», دەيدى دۇيسەنالى ءابدىلاشىم بەينەجازبادا.
بۇعان قاراعاندا, ابىلپەيىز قىتايدىڭ ەجەن حانىنا سەنىمدى ادام بولعان سياقتى. بەلگىلى عالىم قويشىعارا سالعارا ۇلىنىڭ «100 قۇجات» (قازاق حاندىعى مەن چيڭ يمپەرياسى اراسىنداعى قارىم-قاتىناستارعا بايلانىستى) ەڭبەگىنىڭ 89-قۇجاتىندا ابىلپەيىزدىڭ ءبىر ۇلى حىداي كەلگەندە ەجەن حان ونى قۇرمەتتەپ, «قۇرمەتتى قوناقاسى بەرگەنى» جازىلادى. ال ابىلپەيىز ولگەننەن كەيىن ورنىنا ونىڭ ۇلكەن ۇلى حانقوجانى حاندىققا جارلىقپەن تاعايىنداعانى جانە ونىڭ وزىنە جازعان حاتى كورسەتىلگەن. ق.سالعارا ۇلى تاپقان 90-قۇجاتتا: «تارباعاتايداعى امبانداردىڭ كەشە كەلگەن حابارلاۋ مالىمدەمەسىنەن اكەڭ ابىلپەيىزدىڭ ناۋقاستان قايتىس بولعانىن ەستىپ, قاتتى قايعىردىم. اكەڭ ابىلپەيىز تاۋەلدى بولعاننان بەرى مەنىڭ اتاپ كورسەتكەن كومەگىمنەن تەرەڭ ۇلگى الىپ, قاراۋىنداعى كوشپەلى ەلىن شىپ-شىرعاسىن شىعارماي باسقاردى. بار كۇشىن سالىپ, شەكاراداعى ۇرلىق, زورلىق-زومبىلىق سەكىلدى قىلمىستىق ىستەردى تىيىپ, تاباندىلىقپەن ءتارتىپ ورناتتى. مەن ونى ەرەكشە باعالادىم. قازىر ونىڭ قايتىس بولعانىنا كۇيزەلىپ وتىرمىن. مەن ارنايى قامقورلىعىمدى ءبىلدىرىپ, ىلە قولباسشىسىنا ازا تۇتۋعا قاتىسىپ, اقتىق سالۋعا ارنايى ۇلىق جىبەرۋگە بۇيرىق بەردىم», دەپ جازادى (ق.سالعارا ۇلى. «100 قۇجات»., الماتى: «سانات»., 1998, 86-ب).
«قازاقستان» ۇلتتىق ەنتسيكلوپەدياسىندا ابىلپەيىزدىڭ شىعىس قازاقستان ايماعىندا بيلىك جۇرگىزىپ, نايمانداردىڭ حانى بولعانى ايتىلادى. «قىتايمەن ديپلوماتيالىق بايلانىستار ورناتىپ, قازاق-قىتاي, قازاق-ورىس قاتىناستارىنىڭ دامۋىنا زور ۇلەس قوستى» دەلىنگەن وندا («قازاقستان» ۇلتتىق ەنتسيكلوپەدياسى. ءى توم, 1998, 624-ب). الايدا قۇجاتتار ونىڭ قىتاي يمپەرياسىنىڭ بودانى بولعانىن كورسەتىپ تۇر. ول ەجەن حانعا ءوزىنىڭ سەنىمدى ادام ەكەنىن تانىتقان. سوندىقتان ابىلپەيىزدىڭ جازعاندارىندا جالعاندىق جوق. ولاي بولسا ابىلايدىڭ دا وسى جورىقتا قىرعىزداردى جەڭىپ, ولاردىڭ بىرنەشە مىڭ ادامىن تۇتقىنداعانى راس. قازىر كوكشەتاۋ وڭىرىندە رۋىمىز قىرعىز دەيتىن باۋىرلارىمىز بار. بىرنەشە اتادان بار. قازاق بولىپ كەتكەندىكتەن ولاردىڭ قازىرگى ۇرپاعىنىڭ نەگىزگى بولىگى ارعى اتالارىنىڭ قىرعىزدان كەلگەنىن بىلە دە بەرمەيدى. تاريحتا «جايىل قىرعىنى» دەگەن اتاۋ العان سوعىس تۋرالى ەجەن حانعا ابىلپەيىز وسىلاي حابارلاعان ەكەن.
ومبى قالاسىنىڭ مەملەكەتتىك ارحيۆىنەن تۇسىرگەن بەينەماتەريالدا ابىلاي حاننىڭ ورىس پاتشالىعىنىڭ جەرگىلىكتى باسشىلىعىمەن جازىسقان حاتتارى وتە كوپ ساقتالعان. ولار كەزىندە ورىس ارمياسى ءسىبىر كورپۋسىنىڭ اسكەري-جورىقتىق كانتسەليارياسىندا ساقتالىپتى. «قاعازدار ەش ب ۇلىنبەگەن. ساپاسى وتە جاقسى, ارادا وتكەن ءۇش عاسىر ولاردىڭ جازۋىن بۇلدىرە الماعان. ءبىر ايىبى, ابىلايدىڭ جازعان حاتتارىنىڭ كوبى قىپشاق تىلىندە, قازىر ولاردى تانيتىن, ايىرا الاتىن ادامدار جوقتىڭ قاسى», دەيدى ءارحيۆتىڭ قۇجاتتاردى پايدالانۋ ءبولىمىنىڭ باسشىسى ليۋدميلا وگورودنيكوۆا.
ءبىر قىزىعى, وسىنداعى قۇجاتتار اراسىنان ابىلاي حانعا ارناپ پەتر قورعانىنىڭ قارسىسىندا سالىنعان ءۇيدىڭ العاشقى سىزباسى دا تابىلعان. وندا كەيىن تابىلعان سىزبادان ايىرماشىلىق بار. سونىمەن بىرگە ءۇيدىڭ قۇرىلىسىن سالعان شەبەرلەردى دراگۋن پولكىنىڭ اسكەرلەرى كۇزەتكەن دەگەن جازۋ دا ساقتالعان. ابىلايعا ارناپ ءۇي سالۋعا قارسى بولعان ادامدار بولعان با دەگەن وي كەلەدى.
ل.وگورودنيكوۆانىڭ ايتۋىنشا, ورىس پاتشالىعىنىڭ جەرگىلىكتى باسشىلىعى الدىمەن سول كەزدەگى ورتا ءجۇز حانى ابىلمامبەتپەن دە كوپ حات جازىسقان. بىراق ساياسي ارەناعا بەلسەندى تۇلعا, الىمدى ابىلاي شىققان ساتتەن ابىلمامبەتتەن كەلگەن حاتتار سيرەگەن. ءبىر قىزىعى, ورىس شەنەۋنىكتەرى جازبالارىنىڭ اراسىنان ابىلايدىڭ ءولىمى تۋرالى ايتىلعان قۇجاتتار دا شىققان. وندا ابىلايدى جاۋلارىنىڭ ۋلاعانى ايتىلادى. «بىراق كەيىن تابىلعان قۇجاتتار بۇل بولجامدى جوققا شىعارىپ, حاننىڭ ءوز اجالىنان ولگەنىن ايتادى», دەيدى ل.وگورودنيكوۆا.
ءبىز كەزىندە گەنەرال-مايور ۆ.دەنيەۆتىڭ گەنەرال-پورۋچيك ي.شپرينگەرگە جازعان بايانحاتىندا ابىلاي حانعا ءۇي سالۋعا قۇرىلىسشىلاردى جىبەرگەنى تۋرالى ايتىلعانىن تاپقان ەدىك. بىراق ول بارلىق قۇجاتتاردىڭ ءبىر بولىگى عانا ەكەن. بۇدان باسقا قۇجاتتار ءالى دە ومبى ارحيۆىندە جاتقان كورىنەدى. ولاردىڭ دا اشىلاتىن كەزى كەلەر.
پەتروپاۆل