ياساۋي ىلىمىندەگى رۋحاني ەركىندىك

ەركىندىك ۇعىمى كەڭ ماعىنادا ادام­­­نىڭ ءوز تابيعاتىنان تۋىندايتىن ارەكەتىنە قانداي دا ءبىر قىسىم نە كەدەرگى بولماۋىن بىلدىرەتىن پسيحولوگيالىق كۇيدى اڭعارتادى. پسيحو­لوگيالىق ءارى مورالدىق ماعىناداعى ەركىندىك دەپ ادام كەز كەلگەن ءىس-ارەكەتتى جۇزەگە اسىرماس بۇرىن ونى اقىل تارازىسىنا سالىپ, سەبەپ-سالدارى مەن ءمانىن تەرەڭ ءتۇسىنىپ, ءوز ارەكەتىنە جاۋاپ بەرەتىن تۇلعانى ايتامىز. ال بۇگىنگى اشىق قوعام جاعدايىندا الەمدىك جاھاندانۋ ۇدەرىسى ەركىندىك ماسەلەسىن مادەني-قۇندىلىق جانە ادام قۇقىقتارى تۇرعىسىنان قاراستىرۋدى العا شىعا­رىپ وتىر.

ءبىز ەركىندىك ءمانىن ەرىكسىزدىك ارقى­لى تانيمىز. ادام ءۇشىن ەركىندىك وسى قاجەتتىلىكتى سەزىنۋى ارقىلى ايقىن­­دا­لادى. مىسالى, ينتەللەكتۋال تۇلعاعا ماڭىزدى وي ەركىندىگى ونى قاجەتسىنبەيتىن قاراپايىم ادامعا ءمانسىز كورىنۋى مۇمكىن. سول سياقتى, قانداي دا ءبىر دىنگە سەنبەيتىن ادامعا ءدىني ەركىندىك تە ماڭىزعا يە ەمەس. باسقاشا ايتقاندا, قانداي دا ءبىر سالادا قىسىمدى سەزىنبەيتىن, ياعني ەرىك­سىزدىك كۇيىن باستان كەشىرمەيتىن ادام ءۇشىن سول سالاداعى ەركىندىك ۇعىمى دا ماڭىزسىز. ءوز مادەنيەتى مەن ۇلتتىق بولمىسىنىڭ قۇندىلىعىن ەركىندىك كەڭىستىگى رەتىندە قابىلدامايتىندارعا دا ءتول مادەنيەتتىڭ دە ماعىناسى بولمايدى. سوندىقتان ولار ەركىندىكتى تۋعان ورتاسىنان ەمەس, سىرتقى كەڭىس­تىكتەن ىزدەۋگە بەيىم.

دەمەك, ەركىندىك – پسيحولوگيالىق قۇبىلىس. ول الدىمەن سانادان باس­تاۋ الادى. مىنە, سوندىقتان دا ياساۋي ىلىمىن­دەگى ەpكىندىك ماسەلەسى pۋح تىرشىلى­گىنە تىكەلەي بايلانىستى. Pۋحاني تىرشى­لىك كوڭىلگە قاتىستى بولعاندىقتان ياساۋي ىلى­مىندەگى ەpكىندىك ماسەلەسى دە ادام­نىڭ «ىشكى ەpكىندىگى» شەڭبەpىندە قاpاس­تىpىلادى. ىشكى ەpكىندىكتى يسلام ەتي­كاسىندا «موpالدىق ەpكىندىك» دەيدى. مورال­دىق ەركىندىك – ادامنىڭ عا­شىق­تىق ارقىلى ءوز كىسىلىگىن تاڭىر­مەن ۇيلەس­تىرىپ, تۇتاستىققا ۇلاسۋى. وسى رۋحاني ەركىندىك ادامدىق كەمەلدىكتىڭ شىڭى. شاكىرت رۋحاني ەركىندىككە جەتۋ ءۇشىن «ديدار تالاپ» جولىن تاڭدايدى. بۇل جەردە تاڭداۋ – سونىمەن قاتار جاۋاپكەرشىلىكتى دە وزىمەن بىرگە الا كەلەدى. سوندىقتان تاڭداۋ ەركىندىگى – جاۋاپكەرشىلىك دەگەن ءسوز. ولاي بولسا, «مەن بارمىن» دەۋ – جاۋاپكەرشىلىكپەن بىرگە, ەرىكتى تۇر­دە تاڭداۋ دەگەن ءسوز. ادامنىڭ ءوزىن-ءوزى جاۋاپتى سەزىنۋى مورالدىق كىسىلىك كەمەل­دىلىگىن بىلدىرەدى. ياعني بۇل جەردە كىسى­لىك­تىڭ ءمانىن كورسەتەتىن «مورالدىق ەر­كىندىك», ء«ىس-ارەكەتتىڭ جاۋاپكەرشىلىگى» نەگىزىنە تىكەلەي قاتىستى دەگەن ءسوز. بۇدان مورالدىق ەركىندىكتىڭ ادام بويىنداعى پارىز بەن جاۋاپكەرشىلىك سياقتى جوعا­رى سەزىمدى قالىپتاستىرۋداعى جانە جەتىل­دىرۋدەگى ماڭىزى مەن ءرولىن ايقىن كورۋگە بولادى.

ال ياساۋي ءۇشىن بۇل جەتكىلىكسىز. ەر­كىندىكتىڭ شىڭى تاڭىرمەن تۇتاسىپ, «ۋاحدات-ي ۆۋجۋد» (بولمىس بىرلىگى) دارە­­جەسىنە جەتىپ, جاۋاپكەرشىلىكتەن دە, ەر­كىندىكتەن دە ادا بولۋ. ياساۋي ەركىن­دىكتى ادامنىڭ, ەڭ الدىمەن, ىشكى الەمىن تۇتاستىققا جەتكىزۋگە باعىتتالعان ۇزدىك­سىز ۇدەرىس دەپ تانىعاندىقتان دا ول نەگىزىنەن جاۋاپكەرشىلىگى جوق ەركىندىك ىزدەيدى. ويتكەنى جاۋاپ­كەرشىلىك يەسى ادام ناتيجەدە ازاپقا نەمەسە باقىتقا جەتكەنىمەن, ول ءبارىبىر جاۋاپكەرشىلىك تۇتقىنى بولىپ قالادى. ال ياساۋي بولسا, ەركىندىك دەگەندە بۇلاردان تىس تىلسىم حالگە ۇمتىلادى. ونىڭ ءىلىمىنىڭ نە­گىزگى كاتەگوريالىق ەرەكشەلىگى بويىنشا ەركىندىك – ءتاڭىردىڭ ازابىندا دا ەمەس, سىيىندا دا ەمەس, ءتاڭىردىڭ سۇيۋىندە.

سونىمەن ياساۋي دۇنيەتانىمىندا اللاعا قۇلشىلىقتىڭ ەڭ جوعاpعى ءحالى جانە مۇراتى – ەpكىندىك ماقامى. ياعني حاققا تولىق قۇل بولعان ادام تولىق ەpكىن, ازات دەگەن ءسوز. دەمەك, جۇرەك اللادان باسقا باpلىق ناpسەدەن تازاpۋ اpقىلى شىنايى ەpكىندىككە ۇلاسادى. 

دۇنيەنى ءسۇيۋ – ول دا ماحاببات. بىراق بۇل جالعان, الدامشى ماحاببات­تىڭ اتى – قۇمارلىق. ادامدى ەركىندىككە ەمەس, وزىنە تۇتقىن قىلاتىن, ناتيجەسى جوق ماعىناسىز الەك. دۇنيە قۇمارلى­عى ءدىننىڭ, عىلىمنىڭ, سوپىلىقتىڭ, ادامدىقتىڭ اقيقاتىن جاسىرىپ, وزىنە تارتا بەرەدى. ويتكەنى دۇنيە – ادامنىڭ رۋحاني كەمەلدىككە جەتۋى ءۇشىن جاراتىلعان «سىناق» الاڭى. دۇنيەنىڭ سىناق, ءوزىنىڭ قوناق ەكەنىن ۇمىتقان ادام دۇنيەنىڭ ق ۇلى بولىپ شىعا كەلەدى. ناتيجەسىندە, دۇنيە جاماندىق كوزىنە اينالادى. ايتپەسە ءتاڭىردىڭ جاراتۋىنداعى دۇنيە اق-قارا, جاقسى-جامان, يگىلىك-ز ۇلىمدىق, اۋرۋ-ساۋلىق سياقتى قۇبىلىستار ەشقاشان وزدىگىنەن جاماندىق كوزى ەمەس. بۇلار ادامنىڭ وسىلارعا دەگەن قاتىناسىنداعى ءناپسىسى, اقىلى, ەرىك-جىگەرى, جاۋاپكەرشىلىگى, بىلىكتىلىگى مەن بىلىمدىلىگىن قولدانۋداعى شالىس قادامىنان بارىپ جاماندىق كوزىنە اينالادى.

جالپى, ياساۋي جولىندا ەركىن ادام بارلىق «پۇتتارى» قيراعان ادام. ول – رۋحىن, ياعني ادامداعى ءتاڭىردىڭ ءۇيىن بارلىق پۇتتاردان ارىلتقان ادام. بۇدان ەركىندىككە جەتكەن ادامنىڭ ءۇي-جايى, سارايى, باۋ-باقشاسى, بايلىعى بولمايدى دەگەن قورىتىندى شىعارۋ قاتە. ەركىن ادامدا بۇلاردىڭ بارلىعى بولا الادى. بىراق ول ءۇشىن بايلىقتىڭ بارى-جوعى ءبىر, تاقتىڭ كەلىپ-كەتۋى ءبىر, حالىقتىڭ ماقتاۋى مەن داتتاۋى دا ءبىر. مىنە, رۋحاني كەمەلدىكتىڭ ءمانى وسىندا جاتىر. بۇل جەردە ءياساۋيدىڭ ادام تۋرالى ءىلىمىنىڭ ءمانى – رۋحاني ەركىندىك جانە سوعان جەتۋدىڭ مەتودولوگياسىن مەڭگەرۋ دەسەك قاتەلەسپەيمىز.

رۋحاني ەركىندىككە جەتۋدىڭ ساتىلارىن ياساۋي: «حاقتى تانۋ ءۇشىن الدىمەن ءوزىڭدى تانى» جانە «ولمەس بۇرىن ءول» سياقتى ەكى كونتسەپتسيا ارقىلى تۇجىرىم­داپ بەرگەن. ءياساۋيدىڭ ادىسىنە سايكەس, pۋح­تى ەpكىندىككە قاۋىشتىpۋدىڭ جولى – زىكىر (اللانى ەسكە الۋ) جانە پىكىر (تە­رەڭ وي). ىشكى ەpكىندىككە جەتۋدىڭ ماpتە­بە­لەpى مەن باسقىشتاpى باp. وسى باس­قىشتار ارقىلى قۇمارلىق اتاۋلىدان ساتىلاي اpىلۋ پpوتسەسىنىڭ ناتيجەسىندە ادام ەركىندىك ماقامىنا كوتەpىلەدى. ياساۋي ء«تاڭىرىم, بارشانى قۇلدىققا (ادام­دىققا) حاس ەت, مەنى مەنەن الىپ, ءبىر­جولا حالاس (ارىلت) ەت!» دەپ, ەركىندىكتى ءتاڭىردىڭ قۇتى رەتىندە تانىتادى.

مادەنيەتىمىزدەگى تاريحي, دۇنيەتا­نىم­دىق ساباقتاستىقتىڭ سۇبەلى بولىگىن الىپ جاتقان يسلام ءدىنىن ءداستۇرلى تۇركى­لىك دۇنيەتانىم نەگىزىمەن ۇيلەستىرە, بىتە-قايناستىرعان ياساۋي ءىلىمى مەن ونىڭ ءادىسناماسىنىڭ ءمانى ادامدى رۋحاني ەركىندىكپەن قاۋىشتىرۋ. رۋحاني ەركىندىك رۋحتىڭ ءمانى مەن اقيقاتىن تانىپ بىلۋدەن باستالادى. تانىم (ما­عريفات) – ادام رۋحىنىڭ ماندىك جانە سيپاتتىق تابيعاتىنىڭ اشىلۋى, ياعني ادام رۋحىنداعى حالدەردىڭ قوعام تىر­شىلىگىندەگى قۇبىلىستىق كورىنىسى. سو­پىلىقتا «كىم ءوزىن-ءوزى تانىسا, حاقتى تانيدى» دەگەن قاعيدا كەڭ تاراعان. ءتاڭىردى تانۋ, ءبىلۋ – ءتاڭىردىڭ مانىنە جەتۋ, ءوزىنىڭ جاراتىلعان (قۇل) بولمىس, ياعني «مەن» ەكەندىگىن مويىنداۋعا بارىپ سايادى. بۇل جەردە ءتاڭىردى – جاراتۋشى, ءوزىن جارا­تىلعان – قۇل رەتىندە بىلمەگەن ادام شىنايى «قۇل» ادام بولا المايدى. ونداي ادام ءوز ەركىنە يە ەمەس دەگەن ءسوز. ازى­رەت سۇل­تان: «شىنايى قۇل بولدىم – ءوز ەركىمە يە بولدىم», دەۋ ارقىلى تاڭىرگە قۇلدىقتىڭ ەڭ نەگىزگى سىرىن اشىپ كورسەتىپ وتىر. ەگەر مورالدىق ەركىندىك ءناپسىنىڭ تانىلۋىن شارت دەپ بىلسە, ياساۋي دە «كىم ءوزىن ء(ناپسىسىن) بىلسە, حاقيقاتتى تانىعانى» دەگەن ۇستانىمدى باسشىلىققا الادى.

پسيحولوگيالىق تۇرعىدان قاراس­تىر­عاندا ءناپسى – ادامعا كەدەرگى جاسايتىن, ونىڭ جاراتىلىسىنا قاراما-قارسى ارەكەت ەتەتىن قۋات كوزى. سوندىقتان دا ادام مورال مەن ءناپسى اراسىنداعى ۇزدىكسىز كۇرەستە شىڭدالادى. ادام ءناپسىنى تىزگ­ىن­دەۋ ارقىلى ءوزىن جاقسىلىقتار مەن اسەم­دىكتەردى جۇزەگە اسىراتىن تازا رۋحاني كۇش­كە اينالدىرۋى شارت. ويتكەنى ياساۋي ىلى­مىندە ءناپسىنى جويۋ ەمەس, ونى ارىلتۋ, تىز­گىندەۋ, وزىنە باعىندىرۋ ەڭ باس­تى ماقسات جانە ءناپسى ادامنىڭ پسيحو­لوگيالىق تىرشىلىگىن انىقتايدى. ال پسيحوانا­ليتيكالىق تۇرعىدان قاراعاندا, ءبىزدىڭ سا­نامىزدىڭ جەمىستى جۇمىسىنا كەدەرگى جا­سايتىن, بولمىسىمىزدىڭ پسيحو­لو­گيا­لىق تابيعاتىندا, كەيبىر فاكتورلار بۇ­رىننان قالىپتاسىپ كەلگەن. ياعني ءبىز وي ەر­كىندىگى توڭىرەگىندە دە ويلاۋ ما­دەنيەتىنىڭ نەگىزگى جۇيەسىن مەڭگەرە الماي وتىرمىز. سەبەبى سانامىزدىڭ جۇمىس ىستەۋىنە كەدەرگى كەلتىرەتىن, فرەيد­تىڭ سوزىمەن ايتقاندا, ء«بىز بايقاي الماي­تىن, سانا-سەزىمدەردەن جوعارى تۇر­عان كەدەرگىلەر بار». ەگەر ءبىز ءوزىمىزدىڭ پسيحولوگيامىزدىڭ فيزيو­لوگيالىق پروبلەمالارىن بايقاي الماساق سانامىزدى, رۋح دۇنيەمىزدى, ادامدىق بولمى­سىمىزدى قالىپتاستىراتىن كەدەرگى­لەر­دىڭ نە ەكەنىن بىلمەيتىن بولساق, وندا جەكە تۇلعا رەتىندە شىندىعىندا نە ويلاپ جۇرگەنىمىزدى بىلمەيمىز دەگەن ءسوز. تاۋەل­سىز بولۋىمىز مۇمكىن, بىراق ەركىن­دىك باسقا ماسەلە. مەن «وسىمىن» دەيمىز, بىراق ول ەمەسپىز. كورىنىس باسقا, ءوزى­مىزدى قابىلداۋىمىز باسقا. ءوزىمىزدى تانىمايمىز, بىلمەيمىز. ال ءوزىڭدى تانۋ, جوعارىدا ايتىپ وتكەندەي, ياساۋي ءىلىمى­نىڭ وزەگى, نەگىزگى ۇستانىمى. ەركىن بولۋ ءۇشىن, الدىمەن بۇگىنگى ۇعىمدا كىسى, تۇلعا بولۋ شارت. بۇل ءوزىڭنىڭ ء«وزىڭ» ەكەندىگىڭنىڭ مانىنە جەتۋ, قوعام رەتىندە قانداي قوعامدا, قانداي الەمدە تىرشىلىك ەتىپ جاتقانىڭدى, سەنىڭ ساناڭدا قانداي كەدەرگىلەر مەن توسقاۋىلداردىڭ بار ەكەندىگىن, وي-سەزىمىڭدى قانداي كۇشتەر بيلەپ وتىرعانىن, ويلاۋ جۇيەڭە باعىت-باعدار انىقتاپ بەلگىلەگەندىگىنىڭ مانىنە جەتۋ دەگەن ءسوز. ەگەر ءبىز بولاشاقتا مادەنيەتىمىزدى باسقالاردىڭ نۇس­قاۋىمەن ەمەس ءوزىمىز قۇرعىمىز كەلسە, ەڭ باس­تى ماسەلەنى وسىلاي قويۋىمىز كەرەك. ءوزىمىزدىڭ ۇلتتىق بولمىسىمىزعا ءتان ءتول ويلاۋ جۇيە­سىمىزدى قۇرماي ءوز ما­دەنيەتىمىزدىڭ دۇنيەتانىمدىق-فيلو­سوفيالىق شەڭبەرىندە تولعانا دا, ويلانا دا المايمىز. وندا ءبىز ەشقاشان ەركىندىككە جەتە المايمىز دەگەن ءسوز.

قازىر ەلىمىزدىڭ جاڭا بەلەسىندە كەمەل ادام مەن سانالى قوعام تاربيەلەۋ مىن­دەتى تۇر. بۇل جەردە قوعامنىڭ تۇتاس­تىققا, ءوزارا ۇيلەسىمدىلىككە جەتۋ جو­لىنداعى «ەركىن ادام» ءتيپىن ايتىپ وتىرمىز. ويتكەنى قازاقستان سياقتى مەملەكەتتىڭ تاۋەلسىزدىگى مەن ەركىندىگىن باياندى ەتۋ ءۇشىن ەڭ الدىمەن «ەركىن ويلايتىن» ادامدارعا دەگەن سۇرانىس بار. ەركىندىكتى باياندى ەتۋدىڭ باستى شارتى ساياسي سەبەپتەردەن بۇرىن رۋحاني ار-وج­دان فەنومەندەرىنەن تۋىندايدى. سەبەبى كەز كەلگەن قوعامدى تۇتاستىققا باس­تايتىن نەگىزگى كۇش-سانالى ادامدار ەكەنى داۋسىز. ەركىندىكتى اڭساۋ, وعان ما­حابباتپەن ۇمتىلۋ, رۋحاني پسيحو­لو­گيالىق-تانىمدىق ماسەلە. مىنە, وسى ورايدا بىزگە جول كورسەتە الاتىن  قوعامعا پايدالى ءىلىم ياساۋي ءىلىمى ەكەندىگى انىق.

دوساي كەنجەتاي,

فيلوسوفيا جانە تەولوگيا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى, پروفەسسور