ءوز باسىم نۇرسۇلتان ءابىش ۇلى نازارباەۆتىڭ تىكەلەي ۇسىنىسىمەن قۇرىلىپ, قولداۋىمەن جەمىستى جۇمىس ىستەپ جۇرگەن, بۇل كۇندەرى 20 جىلدىعىن اتاپ ءوتىپ جاتقان قازاقستان حالقى اسسامبلەياسىن ومىرىمىزگە اسا قاجەتتى جاسامپازدىق ساياسات قۇرىلىمى رەتىندە باعالايمىن. سەبەبى, 1991 جىلى ەگەمەندىگىن جاريالاعان كەزدە جاس مەملەكەت – قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ «بولاشاعى ب ۇلىڭعىر» دەگەن ءسوزدى كوپ ەستىدىم, كوپ وقىدىم جانە ونداي پىكىرگە ىشتەي كۇيزەلگەنىممەن, قارسى ءۋاجىم جوق ەدى. ولاي بولاتىنى, 1986 جىلعى الماتىدا ورىن الىپ, دۇنيەجۇزىن دۇرلىكتىرگەن جەلتوقسان وقيعاسى كوكەيدەن كەتەر ءىس ەمەس. ال مۇنداي قاسىرەتتى وقيعانىڭ تۋىنداۋى, ءسوزدىڭ تۋرا ماعىناسىندا, ۇلتتىق ساياساتقا قاتىستى ۇلكەن قاتەلىكتىڭ سالدارى بولعانى جانە داۋسىز.
350 جىلدان استام ۋاقىت قازاقتار رەسەي يمپەرياسىنىڭ بودانى بولىپ كەلگەن. ونىڭ 70 جىلىندا كسرو قۇرامىنداعى ءومىرىمىز ءوتتى. جاسىراتىن نەسى بار, كەڭەستەر وداعىنىڭ جانە ونى قۇرعان كوممۋنيستىك پارتيانىڭ ءىس-ارەكەتتەرى نەگىزىنەن قولداۋعا لايىق بولدى. ماسەلەن, 100 پايىزعا جۋىق ساۋاتسىز بولعان قازاقتار 70 جىلدىڭ ىشىندە تۇگەلدەي ورتا ءبىلىمدى ۇلت بولىپ شىقتى. مۇنداي بيىككە الەمنىڭ ساناۋلى ۇلتى عانا كوتەرىلە العان. سونداي-اق, قازاقستاندا ۇلتتىق عىلىم قالىپتاستى. دەنساۋلىق ساقتاۋ سالاسى ەرەكشە قارقىندى دامىدى. قازاقتاردىڭ دەنساۋلىعى نىعايىپ, تابيعي ءوسىمى قۋانارلىقتاي دەڭگەيگە جەتتى. عىلىمدا جانە ونەردە, ادەبيەتتە الەم مويىنداعان تۇلعالار پايدا بولدى. قانىش ساتباەۆ, مۇرات ايتقوجين, ومىرزاق سۇلتانعازين, مۇحتار اۋەزوۆ, روزا باعلانوۆا, بيبىگۇل تولەگەنوۆا, رامازان باپوۆ الەم تانىعان, الەم مويىنداعان جانە سۇيسىنگەن دارا تۇلعالار بولىپ شىقتى. ەلدىڭ ەكونوميكاسى ءوسىپ, حالىقتىڭ الەۋمەتتىك-تۇرمىستىق دەڭگەيى جوعارىلادى. پايدالى قازبالارىمىز يگەرىلدى. تىڭ كوتەرىلىپ, قازاقستان كسرو دەرجاۆاسىنىڭ اسىراۋشىسىنا اينالدى. كوڭىل كونشىتپەسە دە يندۋستريا دەپ اتالاتىن ەكونوميكا سالاسى پايدا بولدى. اتىراۋدان التايعا دەيىنگى الىپ دالانى كوكتەي وتەتىن تەمىرجولدار مەن تاس جولدار حالىق يگىلىگىنە اينالدى. كەڭ دالادا ۇلكەن قالالار بوي كوتەردى. باسقانى بىلاي قويعاندا, كەڭشارلار مەن ۇجىمشارلار ورتالىعىنا ۇشاقپەن قاتىناۋعا جاعداي جاسالدى. قاراپ وتىرساڭىز, وسىنىڭ ءبارى – قازاقتار پايدالانعان يگىلىك.
يگىلىكپەن قوسا, قاسىرەت ەرە ءجۇردى. مەن بۇل ماقالادا بۇكىل كسرو دەرجاۆاسىن مەكەندەگەن ۇلتتاردىڭ بارىنە بىردەي قاسىرەت بولىپ جابىسقان 30-جىلدارداعى اشارشىلىق جانە ساياسي قۋعىن-سۇرگىن قۇرباندارى تۋرالى ايتقىم كەلمەيدى. سەبەبى, ول بارشامىزعا بىردەي, ورتاق قاسىرەت بولدى. دەسەك تە, قازاقتاردىڭ بۇدان بولەك كورگەن جەكە قاسىرەتى دە از ەمەس ەدى. ماسەلەن, تىڭ يگەرۋ دەپ اتالاتىن اۋقىمدى ناۋقان باستالدى دا, ورتالىق جانە سولتۇستىك قازاقستان اۋماعىندا جايىلىمدىق جەر قالدىرىلماي تەگىس ەگىس ءۇشىن جىرتىلدى. ءالى ەسىمدە, سول ناۋقان باستالعان شاقتى قوستانايدان باۋىرلارىم تەلەفون شالىپ, «اتا-بابامىزدىڭ زيراتتارى تەگىستەلىپ, سول جەرلەر دە جىرتىلاتىن بولدى» دەگەن حاباردى ەستىرتتى. كوزگە دە, كوڭىلگە دە بۋلىققان ىستىق جاس كەلدى. دەرەۋ سول كەزدە قوستاناي وبلىستىق اتقارۋ كوميتەتىنىڭ توراعاسى قىزمەتىن اتقارىپ جۇرگەن ورازالى قوزىباەۆ اعامىزعا حابارلاستىم. جاعدايدى تولىق تۇسىنگەن ول كىسى مەنى سابىرعا شاقىرىپ, ماسەلەنى شەشۋگە ۋادە بەردى. بۇل كەزدە ورەكەڭ «سوتسياليستىك ەڭبەك ەرى» اتاعىن العان ساناۋلى تانىمال دا بەدەلدى تۇلعالاردىڭ ءبىرى ەدى. ىسكە ول كىسى ارالاسقان سوڭ ءبىزدىڭ مەكەندەگى اتا-بابا قورىمى ىسىرىلۋدان امان قالدى. بۇل – ءوزىم عانا باستان كەشكەن اقيقاتتىڭ ءوزى.
ال اقيقات ودان دا اششىراق. ويتكەنى, سول تۇستا تالاي قورىم ىسىرىلىپ, جەرمەن جەكسەن ەتىلدى. قازىر ەگىستىك رەتىندە جىرتىلىپ جاتقان جەردىڭ ءبىرازىندا ارۋاقتاردىڭ سۇيەگى تاپتالىپ جاتىر. قازاق ءۇشىن بۇدان اسقان قايعى بار ما؟ مۇنى قاراپايىم قازاقتار تۇگىلى, عىلىم دوكتورى, پروفەسسور, اكادەميك دەگەن اتاقتارىمىز بار ءبىزدىڭ ءوزىمىز ۇلتپەن ساناسپاۋ, ۇلتتى باسىنۋ دەپ ويلايمىز. سول كەزدە دە سولاي ويلادىق, قازىر دە سول ويىمىزدان اينىعان جوقپىز. دەمەك, يگىلىك جاساي وتىرىپ, كومپارتيانىڭ ءبىلىمسىز, كوكىرەك كوزى سوقىر باسشىلارى بۇل جەردە دە «اسىرا سىلتەۋگە» جول بەردى.
قازاقتىڭ قاسىرەتى كەمەلدەنگەن سوتسياليزم تۇسىندا ءتىپتى, قويۋلانا تۇسكەندەي. ماسەلەن, باسقانى بىلاي قويعاندا, ۇلتتىق رەسپۋبليكا استاناسى – الماتىنىڭ وزىندە بالالاردى قازاقشا وقىتاتىن ءبىر عانا مەكتەپ بولعان ەكەن. رەسمي دەرەكتەرگە سەنسەك, سول كەزدە الماتى تۇرعىندارىنىڭ 20 پايىزدايى قازاقتار بولعان. دەمەك, ەڭ كەمى قالا مەكتەپتەرىنىڭ 20 پايىزى قازاق تىلىندە وقىتاتىن ءبىلىم مەكەمەسى بولۋى ءتيىس قوي. جوق, ولاي بولمادى. ماسەلە سولتۇستىك جانە ورتالىق, باتىس قازاقستان ايماقتارىندا مۇلدە كۇردەلەنە ءتۇستى. بۇل ولكەلەردە قازاق مەكتەپتەرى جاپپاي جابىلدى دەسە دە بولعانداي. بۇل جەردە نەگىزگى قوزعاۋشى كۇش بىرەۋ-اق, ول – بالاباقشالاردىڭ تاربيەسى ورىس تىلىندە جۇرگىزىلۋى. سونىمەن بىرگە, رەسپۋبليكاداعى رەسمي قۇجاتتار تەك ورىس تىلىندە تولتىرىلدى. ءسويتىپ, ورىس ءتىلى باستى قاجەتتىلىككە اينالدى دا, قازاق ءتىلى كەرەكسىز بولىپ قالدى. بۇل ورىستانۋدىڭ العى شارتىنداي اسەر ەتتى دەسەك, ارتىق ايتقاندىق ەمەس.
وسىلايشا قازاقتىڭ تىڭ يگەرۋگە قاتىستى قاسىرەتىنە تىلدەن ايىرىلۋ قاسىرەتى جانە قوسىلدى. مۇنى گورباچەۆتىڭ ەل باسىنا كەلۋى ودان سايىن ۋشىقتىرىپ جىبەردى. ول برەجنەۆ زامانىنداعى كادرلاردان ارىلىپ, ءوزىنىڭ جاڭا ساياساتىن, دەموكراتياشىل ساياساتىن جۇرگىزۋگە كەلگەندە وداقتاس رەسپۋبليكالارمەن ساناسىپ جاتپادى. ءسويتىپ, قاس-قاعىم ساتتە رەسپۋبليكانى 20 جىلداي باسقارعان د.قوناەۆتى قىزمەتىنەن الدى. بۇعان نارازى بولعان جاستار «ەڭ بولماسا بۇل قىزمەتكە قازاقستاندىق ورىستار تاعايىندالۋى كەرەك ەدى» دەگەن ۇرانمەن بەيبىت شەرۋگە شىقتى. كەڭەستەر وداعى تۇسىندا مۇنداي دەموكراتيالىق شەرۋ بۇكىل تاريحتا بولماعان. سوندىقتان ونى اسەري كۇشپەن باسىپ جانىشتى. قازاقتاردىڭ قانعا بويالعاندىعى جايلى حابار دۇنيەجۇزىن شارلاپ كەتتى. سولاي بولا تۇرسا دا, ماسكەۋلىك ورتالىق ءبىلىمدى ىقپالدى قازاقتاردى لاۋازىمدى قىزمەتتەردەن ىعىستىرا بەردى. بۇل رەسپۋبليكاعا اتى بەرىلگەن ۇلتتىڭ سانالى توبىن ىزاعا بۋلىقتىردى.
كوپ ۇزاماي جاڭاوزەندە تاعى دا قاندى قاقتىعىس ورىن الدى. بۇل جولى قازاقتار مەن كاۆكازدىقتار اراسىندا بولعان تەكەتىرەس ادىلەتتى دەلىنەتىن كەڭەستەر وداعى تۇسىنىڭ وزىندە ۇلت ساياساتى دۇرىس جۇرگىزىلمەگەنىن دالەلدەي ءتۇستى. ويتكەنى, جوعارى جالاقىلى مۇناي وندىرىسىندە جەرگىلىكتى حالىقتان گورى كاۆكازدىقتاردىڭ باسىم بولۋى شيەلەنىستىڭ تۋىنداۋىنا سەبەپكەر بولدى. مىنە, وسى ەكى وقيعا عانا مەملەكەتكە اتى بەرىلگەن ۇلتتىڭ كەلىمسەكتەرگە قارسى نارازىلىعى بولماي قويمايتىندىعىن, ال ول مەملەكەت ىشىندەگى تىنىشتىقتى بۇزۋشى قىزمەت اتقاراتىنىن الدىن الا دالەلدەپ بەردى. ورايى كەلگەندە ەسكەرتە كەتەيىك, ءدال سول شاقتا قازاقستان ازاماتتارىنىڭ اراسىندا جەرگىلىكتى ۇلتتىڭ ۇلەس سالماعى از بولدى. ەرتەدەگى سوعىس كەزىندە ەۆاكۋاتسيالانىپ كەلىپ, وسىندا تۇراقتاپ قالعاندار, ميلليونداپ اعىلىپ كەلگەن تىڭ يگەرۋشىلەر, قويناۋى باي قازاقستان جەرىنەن اشىلىپ جاتقان قازبا بايلىقتارىن وندىرۋگە كەلۋشىلەر, نە كەرەك, سولاردىڭ ءبارى قوسىلىپ, جاعدايدى جەر يەسى حالىقتىڭ ىزاسىن كەلتىرەتىندەي دەڭگەيگە جەتكىزدى. مۇنى كورىپ-ءبىلىپ وتىرعان ساراپشى ساۋەگەيلەر «قازاقستان ەگەمەندى مەملەكەتىنىڭ بولاشاعى ب ۇلىڭعىر» دەمەگەندە نە دەسىن؟
بىراق «ساۋەگەيلەر» قاتەلەستى. مەنىڭشە, ولار ءوز بولجامدارىندا جاس مەملەكەتتى قۇرۋ تىزگىنىن قولىنا العان نۇرسۇلتان ءابىش ۇلى نازارباەۆتىڭ ءبىلىمى مەن پاراساتىن تەرەڭ بىلمەگەندىكتەن قاتەلەستى. ال نازارباەۆ بولسا, سول كەزدىڭ وزىندە-اق بۋىرقانعان تولقىنعا قارسى شىعا الاتىن ۇلكەن ديپلومات ەكەنىن ءىس جۇزىندە دالەلدەگەن بولاتىن. ماسەلەن, جاڭاوزەندەگى تولقۋدى باسۋ ءۇشىن قالا باسشىلىعىنا سول كەزدە ىسكەرلىگىمەن ايماعىنىڭ قۇرمەتىنە بولەنگەن ر.شارداباەۆتى تاعايىندادى. ول بولسا, وزىنە جۇكتەلگەن مىندەتتى دەر كەزىندە ابىرويمەن ورىنداپ شىقتى. قاراعاندى جۇمىسشىلارىنىڭ تولقۋى باستالعان شاقتا-اق ن.ءا.نازارباەۆ ءبىر كەزدەرى ءوزى جۇمىس ىستەگەن قالاعا بارىپ, قاراعاندىلىقتارمەن جۇزبە-ءجۇز كەزدەستى. بۇل كەزدەسۋدە ەل باستان كەشىپ جاتقان بولمىس اقيقاتىن جۇمىسشىلارعا بۇكپەسىز اشىق ايتىپ, ولاردى شىدامعا شاقىردى. تولقۋ باسىلدى. وسى ەكى شارا نازارباەۆتىڭ كەيىنگى قىزمەتىندە ۇلكەن ساباق بولدى دەسەك, ارتىق ايتپاعاندىق شىعار.
ءيا, وتكەن عاسىردىڭ 90-جىلدارى اسا اۋىر كەزەڭ بولدى. قالاداعى ءوندىرىس وشاقتارى بىرىنەن سوڭ ءبىرى جابىلىپ, جۇمىسشىلار دالادا قالىپ جاتتى. اۋىل شارۋاشىلىعىنا جانار-جاعارماي جەتكىزۋ مۇڭعا اينالدى. جالاقى, جاردەماقى, زەينەتاقى ايلاپ تولەنبەيتىن جاعداي قالىپتاستى. دۇكەن سورەلەرى بوس قالدى. ال باعا بولسا, ساعات ساناپ ءوستى. حالىق قولىنداعى رۋبل «پىشەن اقشا» اتالىپ كەتتى. نە كەرەك, جاس مەملەكەتتى قۇرۋشى كوشباسشى ءوز قىزمەتىندە ءبىر قيىندىقتان سوڭ ەكىنشى قيىندىقپەن كۇرەسۋگە ءماجبۇر بولدى. سونىڭ وزىندە ول قينالعان حالىق الدىنا شىعىپ, باسۋ سوزدەر ايتتى. ن.ءا.نازارباەۆ وسىلايشا كابينەتىندە تىعىلىپ وتىراتىن قورقاق باسشى ەمەس ەكەنىن كورسەتتى. ول شىن حالىقشىل باسشى بولاتىنىن سوزىمەن دە, ىسىمەن دە دالەلدەپ بەردى. ءسويتىپ, العاشقى باسەكەلى جالپىحالىقتىق سايلاۋدىڭ وزىندە ن.ءا.نازارباەۆتىڭ كانديداتۋراسىن قولداۋشىلار باسىم كوپشىلىك بولدى. بۇل وعان قۋات بەردى. نازارباەۆتىڭ ءار كۇنى, ءار ايى, ءار جىلى قيىندىقتارمەن كۇرەستە شىڭدالعان ۇلكەن مەكتەپ ەدى دەسەك, ارتىق ايتقاندىق ەمەس.
بىراق, سولاردىڭ بارىندە ۇلت تاعدىرىن موينىنا العان كوشباسشى جەڭىسكەر بولىپ وتىردى. مەنىڭشە, مۇنىڭ سىرى مىنادا: ول حالقىن, حالقىنىڭ ۇكىلى ۇمىتىندەي ەگەمەندى مەملەكەتىن سۇيگەن, سول ءۇشىن نەگە دە دايىن باسشى بولدى. سونداي-اق, جاۋاپكەرشىلىكتى موينىنا العان تۇلعاعا ۇلكەن جانە جان-جاقتى ءبىلىم كەرەك ەكەنىن دە ءبىلدى. ەرىنبەي وقىدى, ۇيرەندى. مۇنى مەن سول كەزدەرى ن.ءا.نازارباەۆ كومانداسىندا جۇرگەن عالىمداردىڭ ءبىرى رەتىندە جاقسى بىلەمىن. ايتالىق, ول – سوتسياليستىك قوعام مەن كوممۋنيستىك پارتيا تاربيەلەپ, ءوسىرىپ شىعارعان تۇلعا. سولاي بولا تۇرسا دا, نۇرەكەڭ كوپ ويلانىپ جاتپاي-اق قوعامنان دا, پارتيادان دا باس تارتتى. بۇل تاعدىر شەشەر ساتتە جاسالعان دۇرىس تاڭداۋ بولدى. ولاي بولماعان جاعدايدا بەيمالىم قازاقستانعا باتىس, شىعىستىڭ بايلارى ينۆەستيتسيا قۇيماس ەدى. ال ءوزىنىڭ ۇستانىمىنان باس تارتقانىن ءىس جۇزىندە دالەلدەۋ ءۇشىن جەكەشەلەندىرۋدى جانە مەملەكەتتىك قۇرىلىمدى وڭتايلاندىرۋدى اپىل-عۇپىل باستاپ كەتتى. كەيبىرەۋلەر وسىناۋ شەشىمدەردىڭ اسىعىس جۇرگىزىلگەنىنە ءالى سىن ايتادى. ال مەن ول كەزدە تۇڭعىش پرەزيدەنتىمىز ءۇشىن ءار كۇن تۇگىل ءار ساعات قىمبات ەدى دەيمىن.
ءيا, جەكەشەلەندىرۋ كەزىندە ءادىلەتسىزدىكتەر بولعان شىعار. بىراق ول ەڭ باستى ماقساتقا جەتۋدىڭ جالعىز جولى بولعاندىقتان, كەتكەن ولقىلىقتارعا تۇسىنىستىكپەن قاراعان ءجون. كوپ جاعدايدا ءوزىم عالىم رەتىندە سول جەكەشەلەندىرۋ كەزىندە بيلىك تاراپىنان كەتكەن قاتەلىكتەن گورى, حالىق تاراپىنان كەتكەن قاتەلىك باسىم با دەيمىن. ماسەلەن, ن.ءا.نازارباەۆ باستاعان بيلىك اۋىل شارۋاشىلىعىن جەكەشەلەندىرۋگە شەشىم قابىلدادى. كەڭەستەر وداعىنان مۇراعا قالعان مىڭعىرعان مال تۇگەلدەي دەرلىك سول اۋىل شارۋاشىلىعىندا جۇرگەندەرگە ءبولىنىپ بەرىلدى. باسقا جاققا قازاقستان مال ايداتتىرعان جوق. بىراق اراعا كوپ ۋاقىت سالماي-اق, اۋىلداعى اعايىن قولىنا تيگەن مالىنان ايىرىلىپ قالدى. سويعانىن سويىپ, ەتىن جەدى, ال باسىم بولىگىن كەرەكتى-كەرەك ەمەس ۇساق-تۇيەككە ايىرباستاپ جىبەردى. بىراق ادىلدىككە تۋرا قارار بولساق, وسى ورتانىڭ وزىندە ومىرگە ءبىلىمدى قاراعاندار بولماي قويعان جوق. ولار وزىنە تيەسىلى مالىن كوبەيتىپ, بۇل كۇندەرى ىرىلەندىرىلگەن شارۋا قوجالىعى دەگەن كاسىپكەرلىكتى ومىرگە اكەلدى. مىنەكەي, اقيقات وسى.
ال وسىلاي ىستەۋ, تەك قانا وسى جولمەن ءجۇرۋ باستى تالاپ بولعاندىقتان, ن.ءا.نازارباەۆ ودان باس تارتا المايتىن ەدى. ناتيجەسىندە مەملەكەتتىك مەنشىكتىڭ 70 پايىزدايى قىسقا مەرزىم ىشىندە جەكەشەلەندىرىلىپ, مۇنى كورگەن باتىس, شىعىستىڭ كاپيتاليستەرى قازاقستانعا ينۆەستيتسيا اكەلە باستادى. دۇكەن سورەلەرى تاماققا دا, كۇندەلىكتى تۇتىناتىن تۇرمىستىق تاۋارلارعا دا لىق تولدى. ءبىر جاقتا جەر قويناۋىنداعى پايدالى قازبالارعا ينۆەستيتسيا قۇيعان شەتەلدىكتەر العاشقى ەگەمەندى قازاقستان ءونىمىن ەكسپورتتاي باستادى. ودان ەلگە ۆاليۋتالىق كىرىس ءتۇستى. بۇل كەزدە ىرگەدەگى قىتايمەن دە اشىق ەسىك جاعدايىندا الىس-بەرىس, بارىس-كەلىس ورنىققان بولاتىن. بىراق, ءبىر كەدەرگى رەسەي ءرۋبلى بولدى. كۇن ساناپ قۇنسىزدانعان سونىڭ ءوزىن رەسەيدىڭ سول كەزدە بيلىك باسىندا بولعان تۇلعالارى بىزگە بەرۋدەن قاشقاقتادى. ن.ءا.نازارباەۆ ولارمەن ديپلوماتيالىق بايلانىسقا سىزات تۇسىرمەي, ءبىر-اق كۇندە ۇلتتىق ۆاليۋتامىز – تەڭگەنى وندىرىسكە ەنگىزىپ جىبەردى. ءسويتىپ, تەڭگە ۇلتتىق ەكونوميكانى كوتەرۋشى, قوزعاۋشى قۋاتتى كۇشكە اينالىپ شىقتى. مۇنىڭ ءبارىن ەلباسىمىز ىڭ-شىڭسىز, «ءسىز, ءبىز» دەپ ءجۇرىپ دەر كەزىندە اتقاردى.
ءدال وسى تۇستا الەمدىك الپاۋىت – اقش باسشىلىعىمەن سىيلاستىق, تۇسىنىستىك قارىم-قاتىناس ورناتتى. يادرولىق قارۋ-جاراقتان ءوز ەركىمىزبەن باس تارتۋىمىز, ودان بۇرىنىراقتا الەمگە ايگىلى سەمەي يادرولىق سىناق الاڭىن جابۋىمىز ن.ءا.نازارباەۆتىڭ دۇنيەجۇزى الدىنداعى بەدەلىن وسىرە ءتۇستى. ەۋرووداققا بىرىككەن مەملەكەت باسشىلارى تابيعي قورى مول قازاقستانمەن تىعىز بايلانىس ورناتۋعا قۋانا كىرىستى. ءسويتىپ, گەرمانيا, انگليا, فرانتسيا, يتاليا جانە نيدەرلاند سەكىلدى دامىعان مەملەكەتتەر كاسىپكەرلەرى قازاقستانعا تىكەلەي ينۆەستيتسيامەن كەلە باستادى.
ءالى ەسىمدە, سول كەزدەرى ن.ءا.نازارباەۆ وتاندىق ءبىر توپ عالىمدى جيناپ الىپ, ول توپقا تانىمال ەكونوميست ساۋىق تاكەجانوۆ اعامىزدى جەتەكشى ەتىپ تاعايىنداپ, قىتاي جانە وڭتۇستىك-شىعىس ازياداعى قارقىندى دامۋشى مەملەكەتتەردىڭ تاجىريبەسىن زەرتتەپ, زەردەلەۋدى تاپسىردى. مەملەكەتتىك ىسساپارمەن سول جاقتاردا بولىپ قايتتىق. جاي قايتقانىمىز جوق, ولاردىڭ قارقىندى دامۋىن قامتاماسىز ەتكەن باعدارلامالارىن الىپ قايتتىق. ىلە-شالا ونىمەن تانىسىپ شىققان تۇڭعىش پرەزيدەنتىمىز بىزگە قازاقستاننىڭ 2030 جىلعا دەيىنگى دامۋ باعدارلاماسىن جاساۋدى تاپسىردى. جاسادىق تا. العاشقى نۇسقاسىن ابدەن وقىپ, تانىسىپ شىققان پرەزيدەنتىمىز ءبىز ۇسىنعان جوبانىڭ كوپ تۇستارىن سىزىپ, كوپ تۇستارىنا ءوزىنىڭ ۇسىنىستارىن قوسقان ەكەن. ءسويتىپ, باعدارلامانىڭ جاڭا جوباسىن جاسادىق قوي. حالىققا ۇسىنىلعان جوبا – كوپ تۇزەۋدەن وتكەن نۇسقاسى. مىنە, وسى تۇستا مەن ن.ءا.نازارباەۆتىڭ الەمدىك نارىقتىڭ سۇرانىسىن جەتە زەرتتەي العان ءبىلىمدى كوشباسشى ەكەنىنە كوزىم جەتتى. ول بارىنەن بۇرىن كومىرسۋتەكتەرى ءوندىرىسىن ۇلعايتۋعا باسىمدىق بەرۋ كەرەك دەپ شەشتى. ەكىنشى ورىنعا وندىرىستىك مەتالدار ورنالاستى. ءومىر تاجىريبەسىندە باعدارلامانىڭ ءدال وسىلاي قۇرىلۋى دۇرىس ەكەنىنە كۋا بولدىق. مۇناي مەن گاز وندىرىسىنە ينۆەستيتسيا قۇيۋشىلار لەگى مولايا ءتۇستى. بۇل ءبىزدىڭ ەكسپورتتىق الەۋەتىمىزدى ءوسىرىپ, قازىنامىزدى ۆاليۋتامەن تولىقتىردى. جاس مەملەكەتكە كەرەگى دە وسى ەدى.
مەن مۇنىڭ ءبارىن نە ءۇشىن ايتىپ وتىرمىن؟ مۇنى دا تۇسىندىرەتىن كەز كەلگەن سىڭايلى. قازاقستان حالقى اسسامبلەياسى كەزەكتەن تىس پرەزيدەنتتىك سايلاۋ وتكىزۋ قاجەت دەپ ۇسىنىس جاساعاندا ونى رەسپۋبليكا تۇرعىندارىنىڭ, قوعامدىق ۇيىمداردىڭ باسىم كوپشىلىگى قولداپ شىقتى. اقىر اياعىندا ول ۇسىنىس پرەزيدەنت وكىمىمەن زاڭدى كۇشكە يە بولدى. سونان سوڭ پرەزيدەنتتىككە كانديداتتار ۇسىنىلا باستادى. «نۇر وتان» پارتياسى ەلباسى نۇرسۇلتان ءابىش ۇلى نازارباەۆتىڭ باسەكەگە ءتۇسۋىن ۇسىندى. مۇنى پارتيادان بۇرىن قاراپايىم حالىق ايتقان بولاتىن. پارتيا حالىقتىڭ سول ويىن تەك جۇزەگە اسىردى. تۋراسىن ايتقاندا, نۇرسۇلتان ءابىش ۇلى سەكىلدى كەمەل باسشىنىڭ بۇل قىزمەتتە بولۋىن مەن دە قولدادىم. الەمنىڭ قازىرگى بولمىس-ءبىتىمى مەن بولاشاعىنا ءجىتى كوز سالىپ وتىرعان عالىم رەتىندە بىزگە ن.ءا.نازارباەۆتىڭ زور ءبىلىمى مەن بەدەلى بۇعان دەيىنگى قاي كەزەڭنەن دە الداعى ۋاقىتقا اسا قاجەت دەپ ويلايمىن. ويتكەنى, الداعى ۋاقىت بۇكىل الەم ءۇشىن ۇلكەن سىن-سىناق كەزەڭى بولماق. ونىڭ شەت جاعاسى قازىر دە بايقالىپ تۇر. ال ول تاياۋداعى ەكى-ءۇش جىلدا قاۋلاعان ورتتەي جايپايتىن جەرىن مولايتىپ, زاردابىن سالماقتىراق ەتە تۇسەتىن ءبىر الاپات سەكىلدى كورىنەدى. سوندىقتان ەلىن نەبىر سىنداردان امان الىپ شاققان تاجىريبەلى دە بەدەلدى كوشباسشى ءبىزدىڭ الداعى ۋاقىتىمىزعا اسا قاجەت. ءسوزىمدى ناقتى دەرەكتەرمەن جانە دايەكتەرمەن دالەلدەپ بەرەيىن.
كاپيتاليستىك قوعامدا العاشقى داعدارىستان كەيىنگى داعدارىستىڭ كۇردەلىرەك جانە كۇشتىرەك سوققى بولىپ تيەتىنى الەمدىك ەكونوميكا تاريحىن وقىعاندار ءۇشىن ايقىن. ويتكەنى, مۇنىڭ الدىنداعى جازعاندارىمدا ايتىپ كەتكەنىمدەي, كاپيتاليستىك قوعامداعى وندىرگىش كۇشتەر مەن كاپيتالدىڭ اراسىنداعى قارىم-قاتىناس ءبىر-بىرىنەن الشاقتاي تۇسكەندەي. قازىرگى زاماندا اقشاسى بارلار سودان اقشا جاساۋ وڭاي ەكەنىن جاقسى بىلەدى. ال وعان دەيىن اقشا-تاۋار-اقشا تىزبەگى پايدا تابۋدىڭ جالعىز كوزى دەپ باعالاندى. بايقالعانىنداي, تىزبەكتەن تاۋار ءسوزى ءتۇسىپ قالعان. سوندىقتان دا ناتۋرالدى تاۋار وندىرىسشىلەردىڭ وزدەرى اقشاعا ءزارۋ كەزدەرى ءجيى قايتالانادى. ال اقشا يەلەرى ودان بىردەن اقشا جاساۋ جولىندا جانتالاسا جارىسىپ, نە كەرەك, باعانى وسىرە بەرەدى, وسىرە بەرەدى. ءسويتىپ, الەمدىك بازاردا ۇلكەن-ۇلكەن كوبىكتەر پايدا بولادى. ويتكەنى, باعاسى وسكەن تاۋاردى ساتىپ الۋ نەگىزگى تۇتىنۋشىنىڭ مۇمكىندىگىنە كەلمەيدى. اقىر اياعىندا تاۋارلىق ءوندىرىستىڭ توقىراۋى, ىركىلۋى كورىنىس بەرەدى. مىنەكەي, قازىرگى الەمنىڭ باستان كەشىپ جاتقان جاعدايى وسى.
2007 جىلعى تامىز داعدارىسىنان بەرگى ۋاقىت ىشىندە اقش فەدەرالدىق قارجى جۇيەسى اينالىمعا بيۋدجەت قاراجاتىمەن قامتاماسىز ەتىلمەگەن 18 تريلليون دوللارداي مول اقشانى شاشتى. ال اقش مەملەكەتىنىڭ ىشكى بەرەشەگىنىڭ ءوزى 17 تريلليون دوللار. جىلدىق ىشكى جالپى ءونىمى 15 تريلليون دوللارعا جەتپەيتىن مەملەكەتتىڭ جانە الەمدىك ەكونوميكانىڭ نەگىزگى تىرەگى سانالاتىن مەملەكەتتىڭ, ول-ول ما, دۇنيەجۇزىن حالىقارالىق ۆاليۋتامەن قامتاماسىز ەتىپ تۇرعان مەملەكەتتىڭ جاعدايى وسىلاي بولعاندا, بۇل كۇندەرى الەمدىك ەكونوميكا تۇزەلۋگە بەت بۇردى دەۋ مۇمكىن ەمەس. ورايى كەلگەندە ايتا كەتەيىك, قۇنسىزدانعان دوللاردان ەسە قايتارۋ ءۇشىن جاپونيا وزدەرىنىڭ ۇلتتىق ۆاليۋتاسى – يەنانى دا قۇنسىزداندىردى. ەۋرووداق ەۋرونى قۇنسىزداندىرۋ ءۇشىن ناۋرىز ايىنان باستاپ كەلەر جىلدىڭ قىركۇيەك ايىنا دەيىن اي سايىن اينالىمعا 60 ميلليارد ەۋرو شىعارىپ, قوسىندىسىندا 1 تريلليون 140 ميلليارد ەۋرونى ىسكە قوسپاق. بۇل دا بىردە-ءبىر مەملەكەتتىڭ بيۋدجەتىمەن قامتاماسىز ەتىلمەگەن قاراجات. رەسەي ءرۋبلى تابيعي تۇردە قۇنسىزدانعاندىقتان, بۇل مەملەكەت تە اينالىمعا شىعاراتىن ۇلتتىق ۆاليۋتا ماسساسىن وسىرۋگە ءماجبۇر بولادى. ال قارقىندى دامۋشى جانە الەمنىڭ ەكىنشى ەكونوميكاسى سانالاتىن قىتاي ۇلتتىق ۆاليۋتاسى – يۋاندى 2 پايىزعا قۇنسىزداندىرۋعا شەشىم قابىلدادى. ءبىز دە تەڭگەمىزدى قۇنسىزداندىرعانبىز.
قىسقاسى, الەمنىڭ بارلىق مەملەكەتتەرى وسى جولمەن جۇرۋدە. دەمەك, دۇنيەدە اقشا ماسساسى ۇلعايعانىمەن, ناتۋرالدى ءوندىرىس وسپەدى. ويتكەنى, ونى ساتىپ الاتىن نەگىزگى تۇتىنۋشىنىڭ قولىنداعى اقشا ماسساسى ازايعان. مۇنىڭ سەبەبى قىسقارتۋلار ەكەنى ايتپاسا دا تۇسىنىكتى. دەمەك, قازىرگى تاڭدا قۇنسىزدانىپ جاتقان ەۋرو اقش ناتۋرالدى ءوندىرىسىن تەجەيتىن كۇشكە اينالادى. ال ەۋروپادان ينۆەستيتسيالىق قاراجات ماسساسى اتلانت مۇحيتىنىڭ ارعى بەتىنە بارىپ قوناقتايدى. مۇنداعى جالعىز سەبەپ – باعاسى ءوسىپ جاتقان دوللار ارقىلى پايدا تابۋ. وسى ايتىلعانداردان بايقالاتىنى – ءبىز ۇلكەن كوبىكتىڭ جارىلۋىن ەندى كوپ كۇتپەيمىز دەگەن تۇجىرىم. مۇنى الدىن الا سەزىپ وتىرعان اقش بيلىگى جەر بەتىنىڭ تۇكپىر-تۇكپىرىندە قولدان كەلسە جانجال ءورتىن تۇتاتىپ, سول ارقىلى پايدا تابۋعا كوشكەندەي.
قازىرگى جاعدايدى كەيبىرەۋلەر «قىرعي-قاباق» سوعىستىڭ باستالعانى دەيدى. بىراق وسىدان 30 جىل بۇرىنعا دەيىن جالعاسقان كاپيتاليزم مەن سوتسياليستىك لاگەر اراسىنداعى قىرعي-قاباق سوعىستان بۇل داعدارىس تىم قىمباتقا تۇسەتىن سەكىلدى. ويتكەنى, قانشا جەردەن قىرعي-قاباق سوعىس بولدى دەسەك تە, ول قارسىلاس ەكى جاقتىڭ ءبىر-بىرىنە وق اتۋى سەكىلدى كەسەلدى تۋىنداتا الماعان. ال قازىرگى تاڭدا شىعىس ۋكراينادا قانتوگىس قۇربانى 5000 ادامنان استى دەپ تۇرمىز. الدا نە بولاتىنى بەلگىسىز. يراك پەن سيريا جەرلەرىندە دە قاندى قىرعىن تىيىلماي تۇر. سولتۇستىك افريكاداعى قىرعىندى تەكەتىرەس ءدۇمپۋى جالعاسىپ جاتىر. وسىنداي جاعدايدا كوڭىلگە دەمەۋ بولادى دەپ كۇتكەن يراننىڭ يادرولىق جوسپارى جايىنداعى حالىقارالىق كەلىسسوز جۇرگىزۋشىلەر مامىلەگە كەلە الماي, اقش بۇل ەلگە سانكتسياسىن سوزا تۇسەتىنىن مالىمدەدى.
2015 جىلدىڭ بيۋدجەتىندە اقش قاتەردىڭ كۇشتىسى قىتايدان بولاتىنداي, سونىمەن كۇرەسكە اسا مول مولشەردە قاراجات ءبولىپتى. ودان كەيىنگى «جاۋ» – رەسەيمەن كۇرەسكە بولىنگەن قاراجات تا از ەمەس. ءتىپتى, بۇل مەملەكەتتەرمەن كۇرەسكە بولىنگەن قاراجات مولشەرى «يسلام مەملەكەتى» دەپ اتالاتىن جاڭا قۇرىلىممەن, ۋكرايناداعى شيەلەنىسكە جانە سولتۇستىك كورەيامەن كۇرەسكە بولىنەتىن قاراجاتتان الدەقايدا كوپ ەكەنىن الەم ءبىلىپ وتىر. سوندا دوڭگەلەنگەن دۇنيە قايدا بارادى, دەگەن سۇراق الدان شىعادى.
اقش ءوز اسكەرلەرىن اۋعانستاننان اكەتەتىن بولدى. ال بۇل ەلدە بيلىك پەن وعان نارازى توپتىڭ اراسىنداعى قىرعىندى شايقاس ءالى توقتاعان جوق. الەمگە ەسىرتكى تاراتۋدان الدىنا جان سالماعان اۋعانستان ءبىزدىڭ ىرگەلەس كورشىمىز –وزبەكستاننىڭ ارعى بەتىندە. دۇنيەجۇزىندەگى ساياسي احۋال وسىلاي بولىپ تۇر. ءبىز بولساق, رەسەي, قىتاي سەكىلدى ىرگەلەس كورشىلەرىمىزبەن تولىپ جاتقان حالىقارالىق وداقتار بويىنشا ارىپتەسپىز. سونداي-اق, ەۋرووداقپەن جانە اقش-پەن ستراتەگيالىق ارىپتەسپىز. قىسقاسى, ءبىر-بىرىنە قاراما-قارسى ساياسات ۇستانىپ جاتقان مەملەكەتتەرمەن ارىپتەسپىز. ويتكەنى, نەگىزگى ساياساتىمىز – كوپتاراپتى. كوپتاراپتى ساياسات ۇستانساق تا قارسىلاس جاقتاردىڭ ءبىر-بىرىنە لاقتىرعان تاسى بىزگە دە ءتيۋى ابدەن مۇمكىن. ايتالىق, اقش جانە ەۋرووداق رەسەي فەدەراتسياسىنا سانكتسيالار قويىپ ەدى جانە الەمدىك بازارداعى مۇناي باعاسى ءتۇسىپ ەدى رەسەي ءرۋبلى قۇنسىزدانىپ شىعا كەلدى. ال رۋبل قۇنسىزدانعاندا رەسەي تاۋارى ءوتىمدى بولىپ شىعادى. ءبىز – بۇل ەلمەن اشىق ەسىك جاعدايىنداعى بايلانىستى زاڭداستىرعان وداقتاسپىز. سوندا نە ىستەۋ كەرەك؟
باياندالعانداردان كورىنىپ تۇرعانىنداي, الەم ساياسي جانە ەكونوميكالىق ۇلكەن داعدارىس ەسىگىنىڭ الدىندا تۇر. مۇنداي كەزدە جاس مەملەكەتىمىزدى باسقارۋ ءۇشىن تالاي سىننان مۇدىرمەي وتكەن, سونداي-اق, دۇنيەجۇزىنىڭ ساياسي ەليتاسى الدىندا بەدەلى زور نۇرسۇلتان ءابىش ۇلى نازارباەۆ سەكىلدى ءبىلىمدى, كەمەل, كەمەڭگەر باسشىنىڭ پرەزيدەنت تاعىندا وتىرعانى قازاقستانعا, قازاقستان حالقىنا اسا قاجەت. ن.ءا.نازارباەۆتىڭ كورەگەندىگى سوندا, ول ەل تىزگىنىن قولىنا العان كەزدە تالاي قيىندىقتى جەڭە ءبىلدى. داعدارىستاردى كۇنى بۇرىن كورە ءبىلدى. ءسويتىپ, ەلدى قاتەرلى وتكەلدەردەن امان الىپ شىقتى. ءتىپتى, 2008 جىلى ەكىنشى دەڭگەيدەگى بانكتەرىمىزدى دەفولتتىق جاعدايدان قۇتقارا العان ول بۇل كەسەلدى بانك وليگارحتارىنان بۇرىن كورىپ, ۇلتتىق قور ارقىلى دەر كەزىندە كومەككە باردى. مۇنىڭ ءوزى ن.ءا.نازارباەۆتىڭ كورەگەن جانە دۇرىس شەشىمدى جەدەل ىسكە قوساتىن باسشى ەكەنىن دالەلدەپ تۇر ەمەس پە؟
قورىتا ايتقاندا, بۇگىنگى الەم ارقانى كەڭگە سالاتىنداي مۇمكىندىك بەرمەيدى. مەن بايانداعان جاعدايدىڭ ءوزى دوڭگەلەگەن دۇنيەنىڭ قايدا بارا جاتقانىن نۇسقاپ تۇر. دەمەك, مەن بۇل ماقالامدا ن.ءا.نازارباەۆتىڭ ءبىلىمى مەن تاجىريبەسى جانە شەشىمتالدىق قاسيەتى قازاقستان ءۇشىن بۇعان دەيىنگى قاي كەزەڭنەن دە ەندى قاجەتتىرەك دەسەم, ول جوعارىدا ايتىلعان اقيقاتتاردى بىلگەندىكتەن تۋىنداعان وي دەپ تۇسىنگەن ءجون. ءيا, نۇرەكەڭ بىزگە بۇرىنعى قاي كەزدەگىدەن دە بۇگىن جانە ەرتەڭ قاجەتتىرەك. بۇل – ءومىر سۇرانىسى.
ۇستىمىزدەگى جىلعى 26 ساۋىردەگى پرەزيدەنتتىڭ سايلاۋدا قازاقستاندىقتار ءوز قالاۋىن جاسادى. قالاۋ, كوپشىلىك كۇتكەندەي, نۇرسۇلتان ءابىش ۇلىنا تۇسكەنى جاقسى ءمالىم. مەنىڭ وتانداستارىمنىڭ ءبىلىمى مەن اقىلىنا سەنگەنىم اقتالدى. سولاي بولا تۇسا دا, بۇل ماقالا وتانداستارعا الەمدەگى بۇگىنگى جاعدايدى تاعى ءبىر تۇسىندىرە ءتۇسۋ ءۇشىن جازىلدى. ءبىز الدا بولاتىن الاپات قيىندىقتى تەك قانا كەمەل باسشى نۇرسۇلتان ءابىش ۇلى نازارباەۆپەن بىرگە جەڭە الامىز.
ءسوز سوڭىندا ايتارىم, قازاقستان – «ماڭگىلىك ەل» بولۋعا تالپىنعان, «2050» ستراتەگياسىن جۇزەگە اسىرۋ ءۇشىن «نۇرلى جولعا» تۇسكەن مەملەكەت. بۇل سەكىلدى ۇلت تاعدىرىن شەشەر اۋقىمدى باعدارلامالاردىڭ اۆتورى نۇرسۇلتان ءابىش ۇلى ەكەنى بارشاعا بەلگىلى. سوندىقتان وتانداستارىمنىڭ دۇرىس تاڭداۋ جاساپ, ءبىلىمدى اۆتورعا ءوز جوسپارىن جۇزەگە اسىرۋعا مۇمكىندىك بەرگەنى كىم-كىم ءۇشىن دە قۋانارلىق جايت. بىزگە قيىندىقتان قىسىلماي شىعۋ ءۇشىن عانا ەمەس, جاسامپاز قازاقستاندى جاڭعىرتا ءتۇسۋ ءۇشىن دە نۇرسۇلتان ءابىش ۇلى نازارباەۆتىڭ ءبىلىمى مەن تاجىريبەسى جانە الەم الدىنداعى زور بەدەلى اسا قاجەت. بۇگىنگى اقيقات ءبىلىمدى ادامعا وسىلاي دەگىزەدى.
ساعىندىق ساتىبالدين,
اكادەميك.
الماتى.