مەملەكەت باسشىسى ەلىمىز دامۋىنىڭ ستراتەگيالىق باعىتتارىن تاڭداۋ, نەگىزدەۋ, ونى ورىنداۋدىڭ ناقتى تەتىكتەرىن انىقتاۋ باعدارىنان ءبىر جالىققان ەمەس. تىنىمسىز ىزدەنۋدە, ەڭبەكتەنۋدە. وسىدان اينىماعان ەلباسى ءوزىنىڭ سايلاۋالدى باعدارلاماسىندا جاڭا جوبا – ەلدى جەتىلدىرۋدىڭ بەس حالىقتىق رەفورماسىن ۇسىندى. ول ينستيتۋتتىق دامۋدىڭ بەس رەفورماسى دەپ تە اتالادى. ەلباسىنىڭ وسى جاڭارۋ رەفورمالارىنىڭ, يندۋستريالاندىرۋ تۋرالى تىڭ باستامالارى مەن ويلارىنىڭ باستى سەبەبى نەدە؟ شىندىعىندا, قازاقستاننىڭ حح عاسىرداعىداي (ارينە, وندا كسرو قۇرامىندا, تاۋەلدىلىك جاعدايىندا) تاعى دا الەمدىك وركەنيەت كوشىنىڭ سوڭىندا قالۋ قاۋپى بار ما؟ تاۋەلسىزدىككە تونگەن قاتەر كوپ پە؟ قاي سالادا؟ اڭگىمەنىڭ كۇردەلىسى دە, قيىنى دا وسىندا جاتىر.
الەمدىك ۇدەرىستەردى بىلەتىن, سولاردىڭ قايناعان ورتاسىندا جۇرەتىن مەملەكەت قايراتكەرى رەتىندە پرەزيدەنت ن.نازارباەۆ: «وسىنداي كۇردەلى جاعدايدا قازاقستان قايتپەك كەرەك؟ ءوز ەگەمەندىگى مەن تاۋەلسىزدىگىن قالاي نىعايتادى؟ ونىڭ ناقتى جولدارى مەن تەتىكتەرى قانداي؟» – دەگەن سۇراقتارعا ۇنەمى جاۋاپ ىزدەۋدە. ال جاھاندىق كۇردەلى احۋالدا ەلباسى ۇسىنعان جاڭا بەس رەفورما نەگە ينستيتۋتتىق دەپ اتالادى؟ ول نەگە جاڭعىرتۋمەن بايلانىستىرىلعان؟ ساياساتتانۋ مەن الەمەتتانۋ عىلىمدارىندا مەملەكەت, ونىڭ ۇيىمدارى مەن قۇرامداس بولىكتەرى, ادەتتە «ينستيتۋت» كاتەگورياسى ارقىلى سيپاتتالادى دا, ولارداعى ساپالى, تۇبەگەيلى وزگەرىستەر ينستيتۋتتانۋ تۇسىنىگىمەن انىقتالادى. قوعامدىق عىلىمداردا فيزيكا عىلىمىنان الىنعان ينستيتۋتتىق بەلگىسىزدىك (ينستيتۋتسيونالنايا نەوپرەدەلەننوست) دەگەن كۇردەلى تۇسىنىك بار. ونى ەڭسەرۋ ءار ينستيتۋت, بىرلەستىك ءۇشىن ايرىقشا ماڭىزدى. ال ينستيتۋتتىق بەلگىسىزدىك مەملەكەت دەڭگەيىندە ەڭسەرىلمەگەن بولسا, ول – تىم قاۋىپتى ءۇردىس. ينستيتۋتتىق بەلگىسىزدىك – تاپسىرىس, جۇكتەۋدىڭ بولماۋىنان, دامۋ ۆەكتورىن بىلمەۋدەن تۋاتىن قيىن احۋال. امەريكالىق ينستيتۋتسيوناليست عالىم د.نورت بەلگىسىزدىكتى ازايتۋدىڭ جولدارىنىڭ كۇردەلىلىگىن سيپاتتاپ, ول ءۇشىن ەڭ الدىمەن, ءتيىستى ءبىلىم شەڭبەرىندە اقپاراتتى مولايتۋ, قولدا بار ينستيتۋتتىق قۇرىلىم-كاركاستىڭ كولەمىندە – ونەرتاپقىشتىق, يننوۆاتسيا, جاڭا سەنىمدەردى قالىپتاستىرۋ, ينستيتۋتتىق قۇرىلىم-كاركاستى وزگەرتۋ ارقىلى ىنتالاندىرۋ دەپ ەسەپتەيدى.
سوندىقتان, پرەزيدەنت ۇسىنعان ينستيتۋتتىق رەفورمالاردىڭ تۇپكى ماقساتى, ءبىزدىڭ پايىمداۋىمىزشا, مەملەكەتتىڭ قۇرىلىمدىق-فۋنكتسيالىق كاركاسى نەگىزىندەگى ينستيتۋتتىق بەلگىسىزدىكتەر مەن قالىپتاسۋ, كەمەلدەنۋ كەزەڭىندەگى بويىندا ءالى دە بولسا ورىن الىپ وتىرعان «بالالىق اۋرۋلاردى» ەڭسەرىپ, ونىڭ قازىرگى كۇردەلى زاماننىڭ سىن-قاتەرلەرىنە جاۋاپ بەرەتىن دامۋ ۆەكتورىنا شىعارۋ دەپ ەسەپتەيمىز. ال ينستيتۋتتانۋ دەگەن ءۇردىس نەنى بىلدىرەدى؟ الەۋمەتتانۋ تەورياسىندا «ينستيتۋت» دەپ لاتىننىڭ «institutum» – بىرىنشىدەن, مەكەمە, ۇيىم, بىرلەستىك دەگەن ماعىنانى بىلدىرەتىن, ەكىنشىدەن, تۇراقتى ىشكى بەرىك قاتىناستار ارقىلى مىندەتتەرى, ماقساتتارى مەن الەۋمەتتىك جاعدايلارىنىڭ ورتاقتىعى بىرىكتىرەتىن جانە بۇل ماڭىزدى جۇيەقۇراۋشى بەلگىلەردىڭ تۇگەلى دەرلىك زاڭدار مەن ەرەجەلەر ارقىلى تۇبەگەيلى رەتتەلگەن ادامداردىڭ بەلگىلى ءبىر ۇلكەن توبىن, بۇتىندەي قوعامنىڭ جانە ونىڭ كىشى جۇيەلەرىنىڭ (ەكونوميكانىڭ, الەۋمەتتىك سالانىڭ, وتباسىنىڭ جانە ت.ب.) ورنىقتى دامۋىن, فۋنكتسيالىق تولىسۋىن سيپاتتايدى. ال ءسوزدىڭ كەڭ ماعىناسىندا مەملەكەت تە قوعامنىڭ ساياسي جۇيەسىنىڭ ءبىر ينستيتۋتى. ەرەكشەلىگى – ەرەكشە مارتەبەگە يە, باستى ورتالىق ينستيتۋتى.
قازىرگى زامان وسى باستى ينستيتۋت – مەملەكەتتىڭ يىعىنا ءۇستى-ۇستىنە جاڭا سىناقتار ارتۋدا. بۇعان قالىپتاسقان قازاقستان مەملەكەتى دە تۇسۋدە. ەندەشە, ورنىقتى دامۋ ۇردىسىنە تۇراقتى ۇمتىلىپ وتىرعان مەملەكەتىمىزدىڭ ءوز كەمەلدەنۋىنىڭ باستى باعىتتارىن ءار كەزەڭنىڭ, ۋاقىتتىڭ تالابىنا ساي سىندارلى ءجىتى قاراپ, ناقتىلاپ, تولىقتىرىپ وتىرۋى تابيعي دا زاڭدى. پرەزيدەنت ۇزاق مەرزىمدى «قازاقستان-2050» ستراتەگياسىندا انىقتالعان كۇردەلى مىندەتتەردى جۇزەگە اسىرۋدىڭ جاڭا تەتىكتەرىن «ينستيتۋتتىق رەفورما» دەگەن تالاپ-ماقساتپەن انىقتاپ, ولاردىڭ ءمان-مازمۇنىن ناقتى سيپاتتادى. اتالعان رەفورمالاردىڭ وزەگىن قۇرايتىن جوعارىدا ايتىلعان ينستيتۋتتىق دامۋ دەگەنىمىز – اسا كۇردەلى ۇدەرىس. ونىڭ كۇردەلى تالاپ-ماقساتتارى بارىسىندا قوعامدىق ءومىر سالاسىنداعى, بەلگىلى ءبىر قوعامدىق-ساياسي وبەكتىدەگى الەۋمەتتىك-ساياسي قاتىناستار مەن ۇردىستەر قاجەتتى رەتتىلىككە كەلىپ, ول تۇراقتى الەۋمەتتىك-فۋنكتسيالىق قۇرىلىمعا اينالادى. ساپالىق دامۋ جولىنا تۇسەدى. الەمدىك, اسىرەسە, امەريكالىق (سونىڭ ىشىندە گارۆارد ۋنيۆەرسيتەتى وقىمىستىلارى) جاھانتانۋشى عالىمدار قازىرگى زامانعى ۇلتتىق مەملەكەتتەر ءرولىنىڭ, ءتىپتى, مەملەكەت ەگەمەندىگىنىڭ ءوزىنىڭ ماڭىزدى ەمەستىگىن, ولاردىڭ ءوز فۋنكتسيالارىنىڭ ءبىر بولىگىن حالىقارالىق الەۋەتتى ۇيىمدار مەن الپاۋىت ترانسۇلتتىق كومپانيالارعا بەرۋى تۋرالى قانداي دا بولسىن سىرتتاي تۇسىنىكتى, حالىقارالىق احۋالعا نەگىزدەپ, دالەلدى عىلىمي قيسىندار, پاراديگمالار قۇرسا دا ول ءبىزدىڭ ۇلتتىق مۇددەمىزگە ساي كەلمەيتىنىن اشىق ايتۋ پارىز. ءبىزدىڭ جول, قازاق ۇلتىنىڭ تەرەڭ, قاسيەتتى دە اينىماس, ۇزاق مەرزىمدى مۇددەسى – مەملەكەتتىڭ تاۋەلسىزدىگىن نىعايتۋ, ەگەمەندىكتى تۇراقتى ەتۋ. بىزدە باسقا جول, باسقا تاڭداۋ جوق!
وسى رەتتە اعىلشىننىڭ بەلگىلى مەملەكەت قايراتكەرى لورد پالمەرستوننىڭ 1848 جىلى ەل پارلامەنتىنىڭ قاۋىمدار پالاتاسىندا ايتقان: «انگليانىڭ وزگەرمەس وداقتاستارى دا, تۇراقتى جاۋلارى دا جوق. انگليانىڭ تەك ماڭگىلىك مۇددەلەرى عانا بار», – دەگەن تاريحي, ءتالىمدى ءسوزى قازىرگى قازاقستاننىڭ, بيلىك بيىگىندەگى, مەملەكەت, ۇلت مۇددەسىنە بايلانىستى ستراتەگيالىق شەشىمدەر قابىلدايتىن ساياسي تۇلعالاردىڭ قاشاندا جادىندا بولسا دەيمىز. ويتكەنى, سىرتقى مۇددەلەردى ايتپاعاندا, ەلدىڭ ىشكى ومىرىندە مەملەكەت, حالىق مۇددەسىن ساقتاۋ, مەملەكەت, ۇلت مۇددەسىنە قىزمەت ەتۋ ۇلكەن پروبلەماعا اينالدى. بۇل دا, سايىپ كەلگەندە, «ەگەمەن قازاقستاندا» كوتەرىلىپ جۇرگەن قۇندىلىقتاردىڭ قۇلدىراۋى پروبلەماسىنىڭ ءبىر پاراسى, وزەكتى پاراسى ەكەندىگىندە داۋ جوق. تەك الەۋەتتى مەملەكەت, ونىڭ سىندارلى مەملەكەتتىك تەتىگى عانا جوعارىداعى قۇندىلىقتاردى قامتاماسىز ەتەدى. سونىڭ ەڭ ءبىر كۇردەلى باعىتى – مەملەكەتتىڭ باسقارۋشىلىق قابىلەتى مەن دەڭگەيىن كوتەرۋ.
رەفورمالاردى جۇزەگە اسىرۋدىڭ باستى, سىننان وتكەن قۇرالى – الەۋەتتى مەملەكەت. ال ول قانداي مەملەكەت؟ الەۋەتتى مەملەكەتتە, ەڭ الدىمەن, باسقارۋدىڭ تەگەۋرىندى, بەرىك, سىندارلى, ىقشام جۇيەسى بولۋى كەرەك. بۇل – مەملەكەتتىڭ قولىندا جەتكىلىكتى ماتەريالدىق-قارجىلىق, اكىمشىلىك, ۇيىمدىق, ادامي, اقپاراتتىق, كوممۋنيكاتيۆتىك, تەحنيكالىق-تەحنولوگيالىق, تاعى باسقاداي رەسۋرستار بولۋى قاجەتتى شارت دەگەن ءسوز. الەۋەتتى مەملەكەتتىڭ ءوز فۋنكتسيالارىن تولىققاندى جۇزەگە اسىرۋى ءۇشىن ماتەريالدىق-قارجىلىق رەسۋرستاردىڭ دا ماڭىزى ايرىقشا. قاي كەزەڭدە دە, اسىرەسە, قازىرگى نارىقتىق قاتىناستارعا جانە ونىڭ يدەولوگياسىنا سايكەس, مەملەكەت ساياسي بيلىكپەن قوسا, ءوز قولىندا ەكونوميكالىق بيلىكتى شوعىرلاندىرۋى كەرەك, ياعني باي بولۋى كەرەك. ونسىز ساياسي بيلىكتى قولدا ۇستاپ تۇرۋ قيىنعا سوعادى. «ەگەر مەملەكەت جەكە كاسىپورىنداردان جوعارى, ۇستەم تۇرماسا, – دەپ جازدى اعىلشىندىق كورنەكتى فيلوسوف, ماتەماتيك جانە قوعام قايراتكەرى ب.راسسەل, – وندا ول ولاردىڭ قولىنداعى ماريونەتكا بولىپ, ولار (كاسىپورىندار) ناقتى مەملەكەتكە اينالادى». سوندىقتان, مەملەكەت ءىرى مەنشىك يەسى, وندىرىستىك قۇرال-جابدىقتاردىڭ ۇلكەن بولىگىنىڭ قوجاسى بولۋى كەرەك.
الەۋەتتى, قابىلەتتى مەملەكەتتىڭ ماڭىزدى سيپاتتى بەلگىسى – مەملەكەتتىك-اكىمشىلىك قۇرىلىمداردىڭ ىقپالىنىڭ كەڭەيۋى, رەتتەۋشىلىك-باقىلاۋشىلىق فۋنكتسيالارى ماڭىزىنىڭ ارتۋى. بۇل فۋنكتسيالارىنان باس تارتقان مەملەكەت – السىرەۋشى, قابىلەتسىزدىك جولىنا قاراي بەت بۇرعان, كۇيرەۋشى مەملەكەت. ليبەراليزم الدەقاشان جاريالاپ, اسىرە دەموراتياشىلار بۇگىندە دە قورعاپ, دارىپتەپ جۇرگەن «مەملەكەت نەعۇرلىم كىشكەنتاي بولسا, سوعۇرلىم جاقسى» دەگەن قاعيدا-ۇراندى قازىرگى كۇردەلى سىن-قاتەرلەر ۋاقىتىندا مۇلدەم قابىلداۋعا بولمايدى. بۇل, اسىرەسە, قازاقستان سەكىلدى جاس, جاڭا قالىپتاسىپ كەلە جاتقان مەملەكەتتەر ءۇشىن ءتىپتى قاۋىپتى, قاتەرلى ۇران. امەريكالىق بەلگىلى عالىم ف.فۋكۋياما «كۇشتى مەملەكەت: ءححى عاسىرداعى باسقارۋ مەن الەمدىك ءتارتىپ» اتتى ەڭبەگىندە كەيىنگى وتىز جىل بويى الەمدىك ساياساتتىڭ جەتەكشى ءۇردىسى – مەملەكەتتىڭ السىرەۋى بولدى دەپ اتاپ كورسەتە كەلە, ەندىگى تاريحي كەزەڭدە باستى ماسەلە مەملەكەتتىڭ كۇشەيۋى دەيدى. ول جەكە قوعامدار جانە الەمدىك قوعامداستىق ءۇشىن مەملەكەتتىڭ السىرەۋى اپاتقا باستايتىن جول دەپ, بۇگىنگى كەزەڭدەگى ماڭىزدىسى مەملەكەتتى, ونىڭ ۇيىمدارىن نىعايتۋ, قالىپتاستىرۋ ونەرىن يگەرۋ دەپ تۇجىرىمدايدى.
كاسىپقوي مەملەكەتتىك اپپاراتتى قالىپتاستىرۋ پرەزيدەنت ۇسىنعان رەفورمالاردىڭ ىشىندە ءبىرىنشى باسىمدىقتا تۇرۋى – زاڭدىلىق. بۇگىندە رەفورمالاردىڭ دا تاعدىرى مەن ورىندالۋى دەڭگەيى مەملەكەتتىك اپپاراتىڭ ساپاسى مەن ىسكەرلىگىنە تىكەلەي بايلانىستى. ونىڭ قىزمەتىنىڭ قۇرىلىمى, قۇرامى, كادرلاردىڭ جاۋاپكەرشىلىگى دە «قازاقستان-2050» ستراتەگياسى تالاپتارى مەن مۇددەسىنە ساي كەلمەيتىندىگىن مەملەكەت باسشىسى 2014 جىلعى تامىز ايىنىڭ 6-سى كۇنگى ۇكىمەتتىڭ كەڭەيتىلگەن وتىرىسىندا اشىق ايتتى. سودان كەيىن اتقارۋشى بيلىك جۇيەسىندە قانشاما قۇرىلىمدىق وزگەرىستەر جاسالدى. قانشا ادامنىڭ تاعدىرىنا سالماق ءتۇستى. كەزەكتى جۇيكە جۇقارتار قىسقارتۋلار, وزگەرىستەر, اۋىسۋلار, مىندەتتەر مەن فۋنكتسيالاردى, شتاتتاردى, قۇزىرەتتەر مەن وكىلدىكتەردى انىقتاۋ جونىنەن اپپاراتتىق تارتىستار مەن بىتپەيتىن, كادرلاردى ابدەن مەزى قىلعان كۇيكى تىرشىلىكتەر باستالىپ كەتتى. ناقتى ىستەر تاعى دا ەكىنشى كەزەككە ىعىستىرىلدى. كوپ ماسەلە تاعى دا بۇرىنعى تاپتاۋرىن ىزىنە قايتا ءتۇستى.
ءبىز سوندا وسى ۋاقىتقا دەيىن كەزىندە يۋ.ۆ.اندروپوۆ ايتقانداي, «ءوزىمىز ءومىر ءسۇرىپ وتىرعان قوعامنىڭ ءمانىن تۇسىنبەي, تاجىريبە قويۋ جانە قاتەلىكتەر («پۋتەم پروب ي وشيبوك»)» جولىمەن ءجۇرىپ كەلىپپىز. ەگەر تەرەڭىرەك زەردەلەسەك, باسقارۋ ينستيتۋتتارى, اسىرەسە, جوعارى بيلىكتەگى ستراتەگيالىق باعىتتاعى ماسەلەلەرگە جاۋاپ بەرەتىن, مەملەكەتتىك شەشىمدەر قابىلدايتىن باسشى كادرلار 1997 جىلى قابىلدانعان «قازاقستان-2030» ستراتەگياسىنداعى جەتىنشى باسىمدىقتاعى – نەگىزگى مىندەتتەرمەن عانا شەكتەلەتىن كاسىپقوي مەملەكەت قۇرۋ تۋرالى تالاپتارىنا ۇڭىلمەگەن بە دەگەن سۇراق تۋادى. وندا كاسىپقوي مەملەكەت ءۇشىن تايعا تاڭبا باسقانداي انىق تالاپتار قويىلعان ەدى عوي: نەعۇرلىم ماڭىزدى بiرنەشە فۋنكتسيانى عانا ورىنداۋعا جۇمىلعان ىقشام ءارi كاسiپقوي ۇكiمەت; ناقتى جولعا قويىلعان ۆەدومستۆوارالىق ۇيلەستىرۋ; مينيسترلەردiڭ وكiلەتتiكتەرi مەن جاۋاپكەرشiلiكتەرiن, ولاردىڭ ەسەپتiلiگi مەن قىزمەتiنە ستراتەگيالىق باقىلاۋدى ارتتىرۋ; سىبايلاس جەمقورلىققا قارسى باتىل دا ىمىراسىز كۇرەس; كادرلاردى جالداۋ, دايارلاۋ جانە جوعارىلاتۋ جۇيەلەرiن جاقسارتۋ.
«تابىسقا جەتكەن ۇكiمەتتەر, ادەتتە ىقشام كەلەدi ءارi مەملەكەت قانا اتقارا الاتىن ەڭ باستى بiرنەشە فۋنكتسياعا جۇمىلادى. البەتتە, وڭتايلى ۇكiمەتتەر از ساندى باسىمدىقتارعا جانە وسى ماقساتقا جەتۋ جولىنداعى ستراتەگيالاردى iسكە اسىرۋعا ۇمتىلادى». بۇل دا سول «قازاقستان-2030» ستراتەگياسىندا ايتىلعان ماڭىزدى تۇجىرىمدار. بۇدان شىعاتىن قورىتىندى – مەملەكەتتىك باسقارۋدى عىلىم جانە ونەر دەپ قاراۋدا, ونى يگەرۋدە, باسقارۋ قۇرىلىمدارىن ينستيتۋتتىق جەتىلدىرۋ ماسەلەلەرىندە ءبىزدىڭ باسقارۋشى كادرلار ۋاقىت, زامان, قوعام مۇددەلەرىنىڭ سوڭىندا كەلەدى دەگەن قورىتىندىمەن ەرىكسىز كەلىسەسىز. ماسەلەن, بۇگىندە سىبايلاس جەمقورلىق مەملەكەتتىك ورگانداردى جەگىدەي جەپ, كەۋلەپ بارادى. سوندىقتان, مەملەكەت باسشىسى كاسىبي مەملەكەتتىك اپپارات قۇرۋ رەفورماسىن كۇن تارتىبىنە قايتا قويدى. ناقتى ون بەس قادامدى انىقتادى. بۇل – كەزەك كۇتتىرمەس, وتكىر ماسەلە. بۇل جەردە وسى رەفورمانىڭ جۇزەگە اسۋىنىڭ قارقىنى, تەرەڭدىگى, ساپاسى باسقا رەفورمالاردىڭ قارقىنىنا, ساپاسىنا تىكەلەي اسەر ەتەتىنىن تۋرا ايتۋ كەرەك. ويتكەنى, رەفومالاردى جۇزەگە اسىراتىن مەملەكەتتىك اپپارات قوي. ەندەشە, بۇگىنگى مەملەكەتتىك اپپاراتتان ساپالى رەفورما كۇتۋ تاعى دا ۇتىلۋ, كەشىگۋ, ءبىر ورىندا باتباقتاۋ بولماي ما؟
تىعىرىقتان شىعار جول بىرەۋ – جاڭا كاسىبي مەملەكەتتىك اپپاراتتى تەزدەتىپ قۇرۋ. وسىنداعى «مەملەكەتتىك اپپارات قۇرۋ» دەگەن تالاپتىڭ ءمانى مەن ماڭىزىنا ەرەكشە نازار اۋدارۋ مەيلىنشە قاجەت-اق. اڭگىمە بۇل جەردە جەتىلدىرۋ, ءىشىنارا اۋىس-كۇيىس, قۇرىلىمدىق وزگەرىستەر تۋرالى ەمەس. كاسىبي اپپاراتتى جاڭا نەگىزدە قۇرۋ. جاڭا تالاپتار, جاڭا قاعيدالار, كادرلاردىڭ جاڭا كورپۋسى, جاڭا بۋىنى تۋرالى بولىپ وتىر. بۇگىنگى مەملەكەتتىك اپپارات قۇرامىنا قاراساڭ, كورەر كوزگە سىرتتاي جيناقى, ۇتقىر, ءبىلىمدى, 40 پايىزىنا جۋىعىندا ەكى-ءۇش ديپلوم بار, شەت ءتىلىن بىلەتىن, سىپايى, كىشپەيىل كورىنەدى. ال قوعامدىق شىندىق, پىكىر ولاردى كوپ رەتتە ەكىجۇزدى, ءوزىمشىل, جەمقور, جاۋاپسىز, جالعان پاتريوت, كاسىبي بىلىكتىلىگى تومەن, مانساپقا جەكە ىسكەرلىك ساپاسىمەن ەمەس, جەگجاتتىق, تۋىستىق جولمەن, بەلگىلى ءبىر توپتىڭ وكىلى رەتىندە كەلگەن, كەزدەيسوق كادرلار دەپ قابىلدايتىنى ەشكىمگە قۇپيا ەمەس. بۇل – بۇگىنگىنىڭ اششى شىندىعى. اباي دانىشپان سيپاتتاپ, قاۋىپتەنگەندەي, «ءىشى – جىلان, سىرتى – ابىز, ...ساۋداسى – ار مەن يمانى, ەڭبەكپەن ەتتى اۋىرتپاي» داۋلەت جيعىسى كەلەتىن قاتەرلى ۇرپاق تولقىنى كەۋلەپ كەلە مە دەگەن قاۋىپ ۇلعايىپ بارادى. سوندىقتان, مەملەكەت باسشىسى پارلامەنتتىڭ بەسىنشى سەسسياسىن اشارداعى سوزىندە, 2014 جىلعى 1 قىركۇيەك باسقارۋ پروبلەمالارىنا توقتالا كەلە, بىزدە جەدەلدىك پەن يكەمدىلىك جوق, مىندەتتەردى شەشۋدىڭ ەڭ قيىن دا كوپ يىرىمگە تولى سوزىلمالى جۇيەسى قالىپتاسقان, سوڭعى جىلداردىڭ وزىندە وسىنداي «ۇدەرىستەردىڭ» سالدارىنان مينيسترلىكتەر ىشىندەگى قۇجاتتار اينالىمى 3-4 ەسەگە دەيىن ارتىپ, سوڭعى 10 جىلدا مەملەكەتتىك قىزمەتكەرلەردىڭ سانى شامامەن 8,5 مىڭ ادامعا كوبەيگەن, مۇنداي «شەنەۋنىكتىك اپپارات» مەملەكەت قولعا العان ءىس-شارالاردى جۇزەگە اسىرۋعا تەجەۋ بولادى جانە ونىڭ تيىمدىلىگىنە كەرى اسەرىن تيگىزەدى, دەپ اتاپ كورسەتكەنىن تاعى ءبىر ەسكە سالۋدى ءجون دەپ ەسەپتەيمىز. گەرمانيا كانتسلەرى وتتو فون بيسماركتىڭ كەزىندە ايتقان: «ەلدى ءالجۋاز زاڭدارمەن جانە جاقسى شەنەۋنىكتەرمەن باسقارۋعا بولادى. ال شەنەۋنىكتەر ءالجۋاز بولسا, ەڭ تاماشا زاڭدار دا كومەكتەسە المايدى» ءافوريزمى دە, «ءبارىن دە كادرلار شەشەدى!» دەگەن تۇجىرىم دا بۇگىندە تاعىلىمدى, ومىرشەڭ ەستىلەدى.
ەلباسى ن.نازارباەۆ ۇسىنعان رەفورمالاردىڭ ەڭ كۇردەلى, ەڭ قيىن, ەڭ ۇزاق مەرزىمدى, ەلدەگى, اسىرەسە, ينتەللەكتۋالدىق كۇشتەردىڭ بىرلەسكەن قاجىرلى رۋحاني-مادەني ىزدەنىستەرىنىڭ, شىعارماشىلىعىنىڭ باعىتى – جالپىۇلتتىق بىرتەكتىلىك پەن بىرلىك. جالپىۇلتتىق بىرتەكتىلىك – اسا كۇردەلى ساياسي, الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق, رۋحاني-مادەني پروبلەما. ونىڭ مازمۇنى, قۇرىلىمى, قۇرامى, تىكەلەي اكىمشىلىك باسقارۋعا, زاڭدارمەن قاتاڭ رەتتەۋگە كونبەيتىن, ادامنىڭ, ەتنوس وكىلدەرىنىڭ جان-دۇنيەسىنە, دۇنيەتانىمىنا, سانا-سەزىمىنە بايلانىستى رۋحاني كاتەگوريالار. ءسىرا, ادامزاتتىڭ اقىلمانى ك.ماركس: «ەڭ الىنبايتىن قامال – ادامنىڭ باس سۇيەگى», دەپ وسىنداي ماسەلەگە قاتىستى ءدوپ ايتسا كەرەك. جالپىۇلتتىق بىرتەكتىلىكتىڭ ۇيىتقىسى, وزەگى, ءبىزدىڭ پايىمداۋىمىزشا, ازاماتتىق بىرتەكتىلىك بولۋى ءتيىس. ءار ازاماتتىڭ ءوزىنىڭ ەتنوستىق تەگىنە قاراماستان, ەڭ الدىمەن قازاقستان رەسپۋبليكاسى ازاماتى رەتىندە ءتول قۇقىقتارى مەن مىندەتتەرىن اجىراماس بىرلىكتە ءتۇسىنۋى, مەملەكەتتىڭ ساياسي, ەكونوميكالىق, الەۋمەتتىك, رۋحاني-ادامي قۇندىلىقتارىن, مەملەكەتتىك ءتىلدى ءوزىنىڭ جەكە باسىنىڭ قۇندىلىقتارى رەتىندە ەتەنە قابىلداۋى جانە سولارعا تولىق ازاماتتىق سانالىلىقپەن, جاۋاپكەرشىلىكپەن قىزمەت ەتۋى ازاماتتىق بىرتەكتىلىكتىڭ باستى تالاپتارى جانە تۇپكى جەتىستىگى بولۋىنا ۇمتىلۋىمىز قاجەت. قازاقستاندا ءومىر سۇرەتىن بارلىق ەتنوستىق توپتاردىڭ ازاماتتىق بىرتەكتىلىگىنە, بارلىق ەتنوس وكىلدەرىنىڭ تاياۋ ۋاقىتتا «مەن – قازاقستاندىقپىن!», ال كوز جەتەرلىك بولاشاقتا ءوزىنىڭ ەتنوستىق سانا-سەزىمىن ساقتاي وتىرىپ, «مەن – قازاقپىن!» دەپ ايتۋىنا قول جەتكىزۋ ازاماتتىق, جالپىۇلتتىق بىرتەكتىلىكتىڭ ساپالىق كورسەتكىشى بولماق.
جالپىۇلتتىق بىرتەكتىلىكتى نىعايتۋ جولىنداعى اسا كۇردەلى پروبلەما ءارى وعان قول جەتكىزۋدىڭ ماڭىزدى تەتىگى – مەملەكەتتىڭ جان-جاقتى ويلاستىرىلعان ءتىل ساياساتى, ءتىل قۇرىلىسى. تاۋەلسىزدىك جىلدارىندا بۇل سالالاردا قول جەتكىزىلگەن ماسەلەلەر جەتكىلىكتى. ۇستامدى, ورنىقتى ءتىل ساياساتى ەلدەگى قوعامدىق كەلىسىم مەن تاتۋلىقتىڭ باستى نەگىزدەرىنىڭ ءبىرى بولدى. ال جالپىۇلتتىق بىرتەكتىلىككە ۇمتىلۋ, ونى بەكىتۋ ءتىل ساياساتى مەن ءتىل قۇرىلىسى سالاسىندا مۇلدەم سونى, كۇردەلى ماسەلەلەردى كۇن تارتىبىنە قويىپ وتىر. جالپىۇلتتىق بىرتەكتىلىك دەگەنىمىز, ەڭ الدىمەن ءتىل ماسەلەسىندەگى تۇبەگەيلى ماسەلەنى – مەملەكەتتىك ءتىلدىڭ بارلىق دەڭگەيدەگى ءوز مارتەبەسىنە ساي باسىمدىعىن, تولىققاندى قىزمەت جاساۋىن تالاپ ەتەدى. ول ءوز فۋنكتسيالارىن قوعامدىق قاتىناستاردىڭ بارلىق سالالارىندا تولىققاندى, قازىرگى زامانعى عىلىمي-تەحنيكالىق پروگرەسكە, يندۋستريالىق جانە اقپاراتتىق قوعامنىڭ وسكەلەڭ تالاپتارىنا ساي جۇزەگە اسىرۋى كەرەك. مەملەكەتتىك ءتىل عانا جالپىۇلتتىق بىرتەكتىلىككە جەتۋدىڭ ناقتى, ىرگەلى تىلدىك-رۋحاني نەگىزى. ۇلت-مەملەكەت بولىپ قالىپتاسقان, جالپىۇلتتىق, ازاماتتىق بىرتەكتىلىك ماسەلەلەرىندە قازىرگى وركەنيەت ۇردىسىنەن شىققان باتىس ەلدەرىنىڭ تاجىريبەسى وسىنى كورسەتىپ وتىر.
بۇل ماسەلەدە ءارتۇرلى پىكىر-تالاستاردان, جالعان, جاساندى ساقتىق پەن ۇركە قاراۋشىلىقتان, شەكتەن تىس كۇدىكشىلدىك پەن شامشىلدىقتان, ەتنوستىق ەگويزم پسيحولوگياسىنان ارىلاتىن كەز كەلدى. شيرەك عاسىرعا جۋىق ەگەمەندى دامۋىمىز ەلىمىزدىڭ ءتىل ساياساتىنىڭ كەمەلدىگىن دە, دامۋ باعىتىنىڭ دۇرىستىعىن دا دالەلدەپ بەردى. ەندى ۇگىتتەۋ مەن يلاندىرۋدان مەملەكەتتىك ءتىلدىڭ ءورىسىن كەڭەيتىپ, ونى جالپىۇلتتىق بىرلەسۋ, بىرىگۋ مەن توپتاسۋدىڭ اسا ماڭىزدى قۇرالى رەتىندە نىعايتۋدىڭ جالپىمەملەكەتتىك شارالاردى جۇزەگە اسىراتىن ۋاقىت جەتتى. وسى ءىس-شارالاردىڭ وزەكتى دە قاجەتتى باعىتى – الداعى ۋاقىتتا مەملەكەتتىك ءتىلدىڭ ادامداردىڭ, ەتنوستاردىڭ ءوزارا قارىم-قاتىناسىنىڭ اسا ماڭىزدى قۇرالى رەتىندەگى ءرولىن كۇن تارتىبىنە شىعارىپ, وسى رەتتە ونىڭ بويىنداعى قۋاتتى الەۋەتىن ءتيىمدى دە كەشەندى پايدالانۋ.
ينستيتۋتتىق رەفورما – بۇكىلحالىقتىق ءىس. ونى باستى جۇزەگە اسىرۋشى, ءتىرەگى – حالىقتىڭ سانالى ءىس-ارەكەتى. ال مەملەكەتتىك باسقارۋدى جاڭا ساپالىق دەڭگەيگە كوتەرۋ جاڭا مەملەكەتتىك اپپاراتىڭ اسا جاۋاپتى ميسسياسى. سوندىقتان دا پرەزيدەنت: «مەن رەفورمالار جوسپارىن ۇلت جوسپارى دەپ اتادىم, ويتكەنى رەفورمالار قازاقستاننىڭ ءاربىر ازاماتىنىڭ تىكەلەي قاتىسۋىن تالاپ ەتەدى. رەفورمالار – تەك مەملەكەتتىك ماشينانىڭ عانا ەمەس, حالىقتىڭ ءىسى», – دەپ اتاپ كورسەتتى. وسى ەكى كۇش حالىقتىڭ بويىنداعى سارقىلماس كۇش-جىگەر مەن باسقارۋدى عىلىم جانە ونەر رەتىندە مەڭگەرگەن, مەملەكەت پەن ۇلت مۇددەسىنە ادال, بىلىكتى, تازا, ىسكەر, ساپالى جاڭارعان كاسىبي مەملەكەتتىك اپپاراتتىڭ جاسامپازدىق قىزمەتى ەلىمىزدە قازىرگى زامانعى سىن-قاتەرلەرگە توتەپ بەرەر, تاۋەلسىزدىك تىرەگى – الەۋەتتى مەملەكەت قالىپتاستىرۋدىڭ ىرگەلى نەگىزى بولادى دەپ ءۇمىتتەنەيىك. ەل حالقى مۇنداي ۇمىتكە ابدەن لايىق.
ءناۋبات قاليەۆ,
ل.ن.گۋميلەۆ اتىنداعى ەۋرازيا ۇلتتىق ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ پروفەسسورى,
ساياسي عىلىمدار دوكتورى.
استانا.