«ەلىمىزدە مۇناي جانە تابيعي گازدىڭ وراسان قورى تابىلاتىنى كۇمانسىز»

– كەلتىر ماعۇرىپ ۇلى, ماراپات قۇتتى بولسىن! پرەزيدەنت مۇناي-گاز ءوندىرۋ كولەمى تۇراقتى وسۋىنە  گەولوگيالىق بارلاۋدىڭ اسا ماڭىزدى ەكەنىن ايتتى. ءوزىڭىز دە مۇناي-گاز سالاسىنداعى قىزمەتىڭىزدى قاراپايىم گەولوگ بولىپ باستاعان جوقسىز با؟

– تىلەۋىڭىزگە بەك راقمەت! ەتكەن ەڭبەكتىڭ ەلەنگەنى, ءوز ىسىنە كاسىبي شەبەرلىك دەڭگەيىندە ماماندانعان ادامنىڭ مەرەيىن ءوسىرىپ, العا قاراي ۇمتىلدىرادى عوي. كۇنى كەشە عانا پرەزيدەنت جولداۋىندا ەڭبەك ادامىن قولداۋ جانە ىنتالاندىرۋ ماسە­لەسىنە اسا ءمان بەرۋ جونىندە ايتىلىپ, 2025 جىلدى «جۇمىسشىلار جىلى» دەپ اتاۋدى ۇسىندى ەمەس پە؟ مەن 1972 جىلى الماتىداعى قازاق پوليتەحنيكالىق ينستيتۋتىنىڭ مۇ­ناي فاكۋلتەتىن ءبىتىرىپ, تاۋ-كەن ينجەنەر-گەولوگى ماماندىعىن, 1984 جىلى باكۋ قالاسىنداعى ازەربايجان مۇناي جانە حيميا ينستيتۋتىن ءبىتى­رىپ, ونەركاسىپتى ۇيىمداستىرۋشى ما­مان­دىعىن الدىم. ەڭبەك جولىمدى «اتى­راۋمۇنايگازگەولوگيا» وندىرىستىك گەو­لوگيالىق بىرلەستىگىنىڭ كاسپي ماڭى مەن وڭتۇستىك ەمبى تەرەڭ جانە بيىكجال وتە تەرەڭ بۇرعىلاۋ مۇناي بارلاۋ ەكسپەديتسيالارىندا 1972 جىلدان تەحنيك-گەولوگ, گەولوگ, اعا گەولوگ, 1985 جىل­دان گەولوگيا ءبولىمىنىڭ باستىعى بولىپ جالعاستىردىم. 1991–1993 جىلدارى قۇلسارى قالاسىنداعى, قۇرامىندا 958 قىزمەتكەرى مەن جۇمىسشىسى بار وڭتۇستىك ەمبى مۇناي بارلاۋ تەرەڭ بۇرعىلاۋ ەكسپەديتسياسىنىڭ باستىعى بولىپ تاعايىندالىپ, 1991–1994 جىلدارى جىلىوي اۋداندىق حالىق دەپۋتاتتارى كەڭەسىنىڭ دەپۋتاتى بولىپ سايلاندىم. باستىق بولىپ تاعايىندالعان كەزدە وڭتۇستىك ەمبى مۇناي بارلاۋ تەرەڭ بۇرعىلاۋ ەكسپەديتسياسىنىڭ جۇمىستارى جۇرمەي, «گۋرەۆمۇنايگازگەولوگيا» ون­دىرىستىك بىرلەستىگى بويىنشا وندىرىستىك-تەحنيكالىق كورسەتكىشتەرى ەڭ ارتتا قالعان, ەكونوميكالىق جاعدايى وتە تومەنگى كۇيگە تۇسكەن, قارجىلىق جاع­دايى بىرنەشە ميلليون سومعا زيان شەك­كەن, شىن مانىندە تۇرالاپ قالعان كاسىپورىن بولىپ ەدى. ەكونوميكالىق تۇر­عىدان قاراعاندا كەنەۋى كەتىپ, قار­جىلىق جاعدايى ارتتا قالعان ەكسپەدي­تسيانى قالپىنا كەلتىرۋ وسىنىڭ قو­لى­نان كەلەدى-اۋ دەگەن بارلىق بىلىك­تىلىگى مەن قابىلەتى جوعارى ما­مان­دار­دى ىرىكتەپ, ساراپتاعاندا اتى­راۋ­داعى «اتىراۋنەفتەگازگەولوگيا» وندى­رىستىك گەولوگيالىق بىرلەستىكتىڭ باس­شىلارىنىڭ تاڭداۋىنا مەنىڭ كانديدا­تۋرام ىلىكتى. ولاردىڭ ارتقان ءۇمى­تى مەن سەنىمى كەيىن شىنىمەن تولىق اق­تالدى.

1992 جىلى ەكسپەديتسيا بارلىق وندىرىستىك كورسەتكىشتەرى بويىنشا «مان­گىش­لاكنەفتەگازرازۆەدكا» كە-نان كەيىنگى 2-ورىنعا كوتەرىلدى. 1993–1995 جىلدارى مينيسترلەر كابينەتىنىڭ 1993 جىلعى 4 قىركۇيەكتەگى №821 ارنايى قاۋلىسىمەن, سول كەزەڭدە 3 659 جۇمىسشى جانە ينجەنەر-تەحنيكالىق قىزمەتكەر جۇمىس ىستەيتىن, 32 بۇرعىلاۋ بري­­گا­داسىمەن 21 الاڭدا مۇناي جانە گاز كەنىشتەرىن ىزدەستىرىپ بارلاي­تىن «اقبوتا» مەملەكەتتىك حولدينگ كومپانياسىنىڭ پرەزيدەنتى بولىپ تاعايىندالدىم. 1996 جىلى جەكە­­شەلەن­دىرۋ نەگىزىندە قۇرىلعان «اتىراۋ­مۇناي­گازگەولوگيا» اق تۇڭعىش پرەزيدەنتى بولدىم. 1997 جىلى «كاسپي نەفت» اق قۇرۋشىلاردىڭ ءبىرى رەتىندە, ۇجىمنىڭ العاشقى پرەزيدەنتى بولىپ سايلانىپ, ول جەردە 2003 جىلعا دەيىن ابىرويلى قىزمەت اتقاردىم. 2010–2019 جىلدارى ايرانكول مۇناي-گاز كەن ورنىنان مۇناي جانە گاز وندىرەتىن «كاسپي نەفت» اق-دا باس ديرەكتوردىڭ ورىنباسارى بولدىم.

– جەر قويناۋىنان مۇناي-گاز كەن ورىندارىنىڭ شوعىرلارىن بارلاۋ­شى, بۇرعىلاۋشى جانە مۇناي ءوندىرۋشىنىڭ ەڭبەگى قاي كەزدە دە جەڭىل ەمەس قوي. جازدا 40 گرادۋس اپتاپ ىستىقتا, ال قىستا 40 گرادۋس ايازدا مۇنايشىلار جۇمىسىن توقتاتپايدى. بۇل كاسىپتىڭ قىزىعى مەن شىجىعىن دا ايتا وتىرساڭىز؟

– مۇناي-گاز كەن ورىندارىنىڭ شوعىرىن بارلاپ, بۇرعىلاۋ جانە مۇناي ءوندىرۋ ءوندىرىسى تەحنيكا قاۋىپسىزدىگى بو­يىنشا, ادام ومىرىنە اسا قاۋىپتى 1-سانات­تاعى جۇمىستار قاتارىنا جاتادى. سوندىقتان بۇل كاسىپتەردى مەڭگەر­گەن­دەردىڭ ەڭبەگى تۇتاستاي قيىن­دىقتان تۇرادى دەسە دە بولادى. جاڭا مۇناي-گاز كەن ورىندارىن ىزدەستىرىپ, بارلاپ ءجۇرىپ, جاڭا مۇناي-گاز شوعىرلارىن انىقتاپ تاپقاندا قىزىق وقيعالار تۋىنداپ جاتادى. بىراق كاسىبي جاۋاپكەرشىلىك ەسەلەپ ارتا تۇسەدى.

– كانىگى گەولوگ ءارى تانىمال مۇ­نايشى رەتىندە قازاق مۇنايىنىڭ الەۋەتىن قالاي باعالايسىز؟

– ەل اۋماعىنداعى جەر قويناۋىندا قازبا بايلىقتاردىڭ شوعىرلانۋ الەۋەتى جوعارى دەڭگەيدە. سونىڭ ىشىندە مۇناي مەن گاز قازبا بايلىعىنىڭ الەۋەتى وتە جوعارى دەپ نىق سەنىممەن ايتۋعا ابدەن بولادى. ءبىر وكىنىشتىسى, مەملەكەتتىك بيۋدجەت ەسەبىنەن كەن ورىندارىن ىزدەستىرۋ-بارلاۋ جۇمىستارى 1995 جىلدان باستاپ كۇرت ازايدى. كەيىن مۇلدە توقتاتىلدى. بارلاۋ جۇمىستارىن ينۆەستيتسيا تارتۋ جولىمەن جۇرگىزۋ كوزدەلدى. بىراق مۇناي-گاز كەن ورىندارىنا ليتسەنزيا مەن كەلىسىمشارت العان كوپتەگەن ۇلكەن, ورتاشا جانە شاعىن جەر قويناۋىن پايدالانۋشى كومپانيالار ىزدەستىرۋ جانە بارلاۋ سالاسىنا قوماقتى ينۆەس­تيتسيا سالماي كەلەدى. بۇل باعىتتاعى ورەسكەل ولقىلىقتى ءتيىستى قاداعالاۋ جانە باقىلاۋ ورگاندارى تولىقتىرا الماي, ەشقانداي ناقتى شارالار قولدانباي, سىرتتاي باقىلاپ قانا وتىر. سالدارىنان تاۋەلسىزدىكتىڭ 33 جىلىنىڭ ىشىندە جاڭادان نەبارى 5 كەن ورنى تابىلدى.

مەزگىلىندە اتىراۋ, باتىس قازاقستان, اقتوبە, ماڭعىستاۋ جانە وڭتۇستىك قازاقستان وبلىستارى اۋماعىندا مۇناي-گاز كەن ورىندارىن ىزدەستىرۋ جانە بارلاۋ جۇمىستارىمەن اينالىسقان بۇرىنعى «كازنەفتەگازرازۆەدكا» وندىرىستىك گەولوگيالىق بىرلەستىگى (كەيىننەن 1982 جىلدارى «اتىراۋمۇنايگازگەولوگيا», «ورالمۇنايگازگەولوگيا», «اق­توبە­مۇناي­­گازگەولوگيا» جانە «يۋجكازنەف­تە­گازگەولوگيا» بىرلەستىكتەرىنە ءبولىنىپ كەتتى) 1943–1996 جىلدار ارالىعىندا 3  798  767 مەتر تەرەڭدىكتى بۇرعىلاپ, 270-تەن استام الاڭدا بارلاۋ جۇرگىزدى. ىزدەستىرىپ-بارلاۋ ناتيجەسىندە تابىلعان 82 مۇناي-گاز كەن ورنى, مۇناي-گاز ءوندىرۋشى نگدۋ-گە تاپسىرىلدى. اتالعان كەزەڭدە مۇناي-گاز كەن قورىنىڭ بالانستىق-گەولوگيالىق مولشەرى 3 400 000 توننانى قۇرادى. ال وندىرىلەتىن قوردىڭ مولشەرى 1 500 000 توننادان اسىپ جىعىلدى.

مىسال رەتىندە ايتساق, بۇرعىلاۋ بارىسىندا جەر قويناۋىنىڭ تۇزاستى قاباتتا­رىنداعى مۇناي جانە گاز كوزدەرىن بارلاۋ ماقساتىندا «ەمبينسكايا» الاڭىن­داعى №1-پ پارامەترلىك ۇڭعىماسى 6 203 مەتر تەرەڭدىككە دەيىن بۇرعىلانىپ, 1992 جىلدىڭ شىلدە ايىندا جۇرگىزىلگەن سىناق جۇمىستارىنىڭ قورىتىندىسى بويىنشا ۇڭعىنىڭ 5 840-5 850 مەتر ارالىعىنداعى تۇزاستى قاباتىندا, قۇرامىندا قورشاعان ورتاعا زالالدى ن2S (كۇكىرتتى سۋتەگى) گازى جوق, تازا تابيعي گاز قورىنىڭ بار ەكەنى انىق­تالدى. مۇنى «ەمبينسكايا» الاڭىندا جانە ونىمەن شەكتەس جاتقان وزگە دە بىر­نەشە تۇزاستى الاڭدارىندا مول مۇناي قورىنىڭ شوعىرى بار ەكەنىنىڭ ناقتى حابارشىسى بولۋعا تۇراتىن دەرەك كوزى دەۋگە بولادى.

ماتكەن الاڭىنداعى №16 ۇڭعىدان جانە قاراشۇڭعۇل الاڭىنداعى №پ-2 ۇڭعىسىنان دا تۇزاستىنىڭ, قۇرامىندا قورشاعان ورتاعا زالالدى ن2S (كۇكىرتتى سۋتەگى) گازى جوق, تازا مۇناي مەن گاز قورى بار ەكەنى انىقتالدى. وسىنداي مۇناي مەن تابيعي گاز قورلارى قۇمشەتى, وڭتۇستىك-باتىس ۇلكەنتوبە, اققۇدىق, شولقارا, ءۇشمولا, ورتاتاۋ-سارىبۇلاق, بيىكجال تۇزاستى قۇرىلىمدارىندا بۇرعىلانعان ۇڭعىلاردا بار ەكەنى بەلگىلى بولدى.

ۇڭعىلاردا اتقارىلعان بۇرعىلاۋ جانە بارلاۋ جۇمىستارىنا, باسىنان باستاپ اياعىنا دەيىن, بيىكجال اسا تەرەڭ بۇرعىلاۋ مۇناي بارلاۋ ەكسپەديتسياسىندا 1975–1977 جىلدارى جانە وڭتۇستىك ەمبى تەرەڭ بۇرعىلاۋ مۇناي بارلاۋ ەكسپەديتسياسىندا 1977–1985 جىلدارى ۋچاسكەلىك ريتس-ءتىڭ اعا ينجەنەر-گەولوگى بولىپ قىزمەت اتقارىپ ءجۇرىپ, كەيىننەن 1986–1993 جىلدارى كورسەتىلگەن ۇڭعىلار مەن بارلاۋ الاڭدارىندا اتقارىلعان بارلىق ىزدەستىرۋ, بارلاۋ جانە بۇرعىلاۋ جۇمىستارىنا تىكەلەي ارالاسىپ, كوزىمىزبەن كورىپ, قولىمىزبەن ۇستاعاندىقتان, تولىقتاي كۋالىك ەتە الامىز.

ءبىزدىڭ سەنىمدى جانە باتىل پايىمداۋىمىزدا «كۇندەردىڭ كۇنىندە اتالعان تۇز استى بارلاۋ الاڭدارى جانە وسى سياقتى باسقا دا بولاشاعى جوعارى بارلاۋ الاڭدارىندا مۇناي جانە تابيعي گازدىڭ وراسان ۇلكەن كەن ورىندارى اشىلاتىنى كۇمانسىز دەپ ايتا الامىز جانە وعان بولاشاق ۇرپاق كۋا بولادى. ءبىزدىڭ بۇل تۇجىرىمدى پىكىرىمىزدىڭ الداعى 10-20 جىلدىقتا اقيقاتقا اينالارىنا كۇمان جوق. تەك سول جەراستىنىڭ تابيعي قازىناسى – «قارا التىن» بايلىعى ءوز حالقىمىزدىڭ نەسىبەسىنە بۇيىرعاي دەپ ارماندايمىز.

1994–1996 جىلدارى ۇكىمەت تاراپىنان مۇناي مەن گاز قورى بار ەكەنى بەلگىلى بولعان جوعارىدا ايتقان تۇزاستى قۇرىلىمدارىندا گەولوگيالىق ىزدەس­تىرۋ-بارلاۋ جۇمىستارىن جۇر­گىزۋگە ءتيىستى مولشەردە قارجى بولىنبەۋىنە بايلانىستى ىزدەستىرۋ شارالارى جەت­كىلىكتى دەڭگەيدە اتقارىلماي قالدى. ءسويتىپ, 1993-1994 جىلدارى باستاپ بۇرعىلانعان جوبالىق تەرەڭدىگى 5 200, 5 500, 6 200 مەترلىك ىزدەستىرۋ-بارلاۋ ۇڭعىلارىندا تۇزاستى قۇرىلىمدارىنىڭ مۇناي-گاز ءونىمى بولۋى ابدەن مۇمكىن دەگەن قاباتتارى اشىلماستان, ۇڭعى­لار­داعى بۇرعىلاۋ جۇمىستارى جەتكەن تەرەڭدىكتەرىندە (3 500–4 600م) توقتاتىلدى. كەيىن بارلىق ۇڭعىلار جەر قويناۋىن قورعاۋ زاڭىنىڭ تالاپتارىنا ساي تۇگەل جويىلدى.

«اتىراۋمۇنايگازگەولوگيا-بۋرەنيە» جشس مەردىگەر رەتىندە 2007–2010 جىلدارى مەنىڭ تىكەلەي باسقارىپ, جەتەكشىلىك جاساۋىممەن وتاندىق كومپانيالاردىڭ ىشىندە ەڭ العاشقى بولىپ, مەردىگەر كومپانيانىڭ سۇرانىسى بويىنشا كاسپي تەڭىزىنىڭ سۋى تايىز سولتۇستىك-شىعىس قايراڭىنداعى «كومسومولشى شىعاناعى» (زاليۆ كومسومولەتس) اۋما­عىندا ورنالاسقان سولتۇستىك-شىعىس قاراتۇران بارلاۋ قۇرىلىمىندا (تەڭىز­دىڭ سۋىنىڭ تەرەڭدىگى, جەلدىڭ با­عىتى مەن سوعۋ جىلدامدىعىنا بايلانىس­تى, وتە اينىمالى بولىپ, ورتاشا ەسەپپەن 0,75-3,75 مەتر ولشەمدەرىن قۇرايتىن ايماقتا) پبۋ «لوتوس» اتتى ارناۋلى ءجۇزۋ بارجاسىنىڭ ۇستىنە ورنالاسقان مبك-125 بۇرعىلاۋ قون­دىرعىسى ارقىلى R-1 جانە R-7 مۇناي مەن گاز بارلاۋ ۇڭعىلارىن, سايكەسىنشە 1 575 جانە 1 835 مەتر تەرەڭدىكتەرگە ەشبىر مۇلتىكسىز, ساپالى بۇرعىلاپ شىقتى. قۇرىلىمنىڭ 1 100-1 270 مەتر تەرەڭدىكتەگى ورتا يۋرا قاباتىنىڭ گەولوگيالىق تۇزىلىمدەرىندە, مۇناي جانە گازدى كوندەنساتتىڭ بۇر­قاقتى ادىسپەن وندىرۋگە جاتاتىن شو­عىر­لارىن تاۋىپ, ولاردىڭ وندىرىس­­­تىك-كوممەرتسيالىق قورى بار ەكە­­نىن انىقتادى. ۇڭعىلاردان الىنعان مۇ­نايدىڭ ەسەپتەلگەن ورتاشا تاۋلىكتىك ونىمدىلىگى (دەبيتى) 90 توننادان استام ءونىمدى قۇرادى.

2009 جىلى 16 اقپاندا كونتراكتىلىك بالىقشى ۋچاسكەسىندەگى بەرىش الاڭىندا 1 250 مەتر تەرەڭدىككە بۇرعىلانعان №9 ۇڭعىدان مۇناي مەن گازدىڭ بۇرقاقتى ءونىمى الىندى. مۇناي كوزىنىڭ ونىمدىلىگى تاۋلىگىنە شاققاندا 120 توننادان استام بولدى. ءسويتىپ, اتىراۋ قالاسىنان 15 كم قاشىقتىقتا ورنالاسقان جاڭا مۇناي كەن ورىنى تۇڭعىش رەت اشىلىپ, بولاشاقتا ەل ەكونوميكاسىن كوتەرۋگە جۇمىس ىستەيتىن بولدى.

– دەمەك مۇنايشىلىق تا قازاق ءۇشىن مالشىلىق, ديقانشىلىق سەكىلدى اتا كاسىپكە اينالا الا ما؟

– مۇناي-گاز كەن ورىندارىن وندىرەتىن ايماقتاردا مۇنايشىلىق 1899 جىلدان بەرى قاراي, بىرتە-بىرتە قازاق ءۇشىن اتا كاسىپ بولىپ كەتتى عوي. وتباسىلارىندا مۇنايشىلىقپەن اينالىسقان 6-7 بۋىن وكىلدەرى بار اۋلەتتەر كوپتەپ كەزدە­سەدى. اتاپ ايتقاندا, وتەباەۆتار, بالعىم­باەۆتار, وزبەكقاليەۆتار, تاسقىنباەۆتار, قۋاندىقوۆتار, حيسمەتوۆ­تەر, ايماعامبەتوۆتەر, شناشەۆ­­تار, كەمەلوۆتار جانە باسقا دا كوپ­­تەگەن اۋلەت مىسال بولا الادى. مۇناي-گاز ءوندىرىسى بار جەردە مۇناي­شى­لىق قازاق بالاسىنا اتا كاسىپ بولىپ قالا بەرمەك-اۋ, ءسىرا. ءتىپتى ءبىزدىڭ شانەنوۆتەر اۋلەتى مۇناي-گاز ءوندىرىسىنىڭ سالاسىندا ءتورتىنشى بۋىنعا جەتتى.

– سۇحباتىڭىزعا راحمەت.

اڭگىمەلەسكەن –

اباي ايماعامبەت,

«Egemen Qazaqstan»