سوڭعى كەزدەرى ەنەرگيا تاپشىلىعى تۋرالى ماسەلە ءجيى قوزعالىپ ءجۇر. جىلدان-جىلعا حالىق سانىنىڭ كوبەيۋى, جاڭا كاسىپورىنداردىڭ اشىلۋى, جالپى ەكونوميكانىڭ ءوسۋى ەلەكتر ەنەرگياسىنىڭ تۇتىنۋ كولەمىن ايتارلىقتاي ارتتىردى.
ەنەرگەتيكا مينيسترلىگىنىڭ دەرەگى بويىنشا, بىلتىر ەلەكتر ەنەرگياسىن تۇتىنۋ كولەمى 115 ملرد كۆتساع (2022 جىلى 112,9 ملرد كۆتساع) بولعان. سونىمەن قاتار بيىل جىل باسىندا ەنەرگيا ستانسالارىنىڭ جالپى قولدا بار قۋاتى – 20,4 گۆت, جۇمىس قۋاتى 15,4 گۆت-تى كورسەتكەن. 2030 جىلى ەلەكتر قۋاتىنا قاجەتتىلىك – 28,2 گۆت, 2050 جىلعا قاراي 32-36 گۆت-تى قۇرايدى دەگەن بولجام بار. سۇرانىستى قاناعاتتاندىرۋ ءۇشىن توزىعى جەتكەن ەلەكتر ستانسالارىنىڭ جۇمىسىن توقتاتىپ, قايتا جاڭعىرتۋعا توك تاراتاتىن جاڭا قوندىرعىلار قاجەت.
ەنەرگيا ءوندىرۋ نىساندارىنىڭ قازىرگى كۇيى
بۇگىندە ەلىمىزدە 220 ەلەكتر ستانساسى جۇمىس ىستەيدى. ونىڭ ىشىندە جالپى قۋاتى 2,8 گۆت بولاتىن 144 جاڭارتىلاتىن ەنەرگيا كوزدەرى (جەك) بار. ەلەكتر ءوندىرۋ جۇيەسىندەگى نەگىزگى قيىندىق ەنەرگيا ءوندىرۋ نىساندارىنىڭ ىستەن شىعۋى بولىپ وتىر. وتكەن عاسىردىڭ ەكىنشى جارتىسىندا سالىنعان جىلۋ ەلەكتر ورتالىقتارى بۇگىندە كۇردەلى جوندەۋدى تالاپ ەتەدى. ال جوندەۋ كورمەگەن نىساندار ءىرى اپاتتاردى تۋدىرىپ جاتىر. ولاردى كۇردەلى جوندەۋدەن وتكىزۋ ءۇشىن ەڭ الدىمەن ۇزاق ۋاقىت قاجەت, ودان كەيىن جوندەۋ بارىسىندا ەنەرگيا نىساندارىن كەزەكپەن توقتاتىپ قويۋعا تۋرا كەلەدى.
بىلتىر ەلىمىزدە 9 ەنەرگوبلوك, 46 قازاندىق جانە 46 ەلەكتر ستانساسىنىڭ تۋربينالارى كۇردەلى جوندەۋدەن وتكەن. جالپى, ءوندىرۋشى جابدىق ورتا ەسەپپەن 65%-عا, ەلەكتر جەلىلەرى 83%-عا, جىلۋ جەلىلەرى 80%-عا توزعان. اپاتتىڭ ارتۋى 17%-دى قۇراسا, ونى جوندەۋدىڭ ۇزاقتىعى 44%-عا ۇلعايعان. ەلەكتر ەنەرگياسىنىڭ يمپورتى ەسەبىنەن ەلەكتر ستانسالارىنا تولىق كولەمدە جوندەۋ جۇرگىزىلگەنىمەن, قاۋىپتىلىك ءالى دە جوعارى دەڭگەيدە. ءبىر جىل بۇرىن 150-500 مۆت شاماسىندا ەلدەگى قۋاتى جوعارى بلوكتار مەن كورپۋستار 234 مارتە اپاتتى تۇردە وشىرىلگەن. ەلەكتر ستانسالارىندا ورىن العان جوسپاردان تىس جانە اپاتتىق جوندەۋلەر سالدارىنان جىلۋ بەرۋ ناۋقانىندا قۋات 15,1 گۆت-قا ارەڭ جەتكەن. ەنەرگيا جۇيەسىندە 3,5 گۆت-قا دەيىن تاپشىلىق بايقالدى.
سونىمەن قاتار كومىردەن باس تارتۋدى بىلدىرەتىن كومىرتەك بەيتاراپتىعى ماسەلەسى وزەكتى بولعانىمەن, وندىرىلەتىن ەنەرگيانىڭ 60%-ى كومىر ارقىلى جۇزەگە اسىرىلىپ وتىر. ال جاڭارتىلاتىن ەنەرگيا كوزدەرى بەلسەندى دامىپ جاتىر دەلىنگەنىمەن, كليماتقا تاۋەلدىلىگى ونىڭ پايدالانۋ كولەمىن شەكتەيتىنىن اتاپ وتكەن ءجون.
ەنەرگيا تاپشىلىعىن اەس شەشە الا ما؟
تۇتىنۋ كولەمىنىڭ شامادان تىس ارتۋى ەلەكتر ەنەرگياسىن ءوندىرۋدىڭ جاڭا نەگىزگى كوزىن ەنگىزۋدى كەرەك ەتەدى.
«ەكونوميكامىزدى دامىتامىز دەسەك, وندىرىسكە تۇراقتى قۋات كوزى قاجەت. ايتىلىپ وتىرعان جەل مەن كۇن – تۇراقسىز ەنەرگيا كوزى. تۇراقتى ەنەرگيا كوزى دەپ گيدرو, كومىر جانە اتوم ەلەكتر ستانسالارىن ايتا الامىز. قازىر ادامدار تۇرمىستىق جاعدايدا تەحنيكالىق قۇرالداردى ءجيى قولدانادى. ال ولاردىڭ بارىنە جوعارى كەرنەۋلى ەنەرگيا قاجەت. ونى وتەۋ ءۇشىن تۇراقتى ءارى كەرنەۋلىگى جوعارى ەنەرگيا كوزى كەرەك. بۇنى تەك اتاپ وتكەن ەلەكتر ستانسالارى بەرە الادى. ەلىمىز كومىر ەلەكتر ستانسالارىن دامىتا المايدى. ويتكەنى بۇلارعا ينۆەستيتسيا تارتۋ جاعى قاراستىرىلماعىن ءارى ۇلكەن سالىق سالىنادى. وزگە ەلدەر اتالعان جوباعا ينۆەستيتسيا قۇيمايدى, سەبەبى كومىر ەنەرگەتيكاسىن دامىتۋ قىمباتقا تۇسەدى. ءارى ەكولوگيالىق زيانى دا باسىم. ەل ەكونوميكاسىن جاقسارتامىز دەسەك, اتوم ەلەكتر ستانساسىن سالۋ كەرەك. وعان 3+ رەاكتورلارىن قولدانۋ قاراستىرىلىپ جاتىر. قاۋىپسىزدىگى جوعارى, تەكسەرىستەن وتكەن. بىزدە ۋران قورى جەتكىلىكتى بولىپ تۇرعاندا اتوم ەنەرگەتيكاسىن نەگە قولدانباسقا؟ سونىمەن قاتار اتوم جاعارمايىن دايىندايتىن ارنايى زاۋىتىمىز دا بار. اتوم ەنەرگەتيكاسىنىڭ ۇنەمدىلىگى سونشا, ۋراننىڭ ءبىر تۇيىرشىگى شامامەن 2 ملن توننا كومىرگە ساي كەلەدى», دەيدى «قىزىلوردا ەلەكتر تاراتۋ توراپتارى كومپانياسى» اق باسقارما توراعاسى باتىرجان قاراكوزوۆ.
ساراپشىلار يادرولىق ەنەرگيا الەمدەگى ەڭ سەنىمدى تازا ەنەرگيا كوزىنە جاتاتىنىن ايتادى. ءبىر عانا اەس جىل سايىن ورتا ەسەپپەن 20 ملن تونناعا دەيىن كومىرقىشقىل قالدىعىنىڭ الدىن السا, 1 كگ ۋران 100 توننا كومىر نەمەسە 60 توننا مۇنايعا تەڭ ەنەرگيا شىعارادى. بۇل ەنەرگياعا تاپشىلىقتى جويىپ قانا قويماي, ونى كورشى ەلدەرگە ەكسپورتتاۋعا دا مۇمكىندىك بەرەدى.
اەس قۇرىلىسى قاشان باستالادى؟
ەنەرگەتيك جاقىپ حايرۋشەۆتىڭ ايتۋىنشا, سوڭعى جىلدارى ەلىمىزدە ءجيى ورىن العان جىلۋ ەلەكتر ستانسالارى مەن جىلۋ جەلىلەرىندەگى ينفراقۇرىلىمدىق اپاتتار ەكونوميكالىق قاۋىپسىزدىك ءۇشىن قانشالىقتى قاتەرلى ەكەنىن كورسەتتى.
«كەز كەلگەن مەملەكەت قورشاعان ورتاعا ەڭ از زيان كەلتىرە وتىرىپ, قولجەتىمدى باعامەن جەتكىلىكتى كولەمدە ەلەكتر ەنەرگياسىنا, جىلۋ مەن سۋعا ىشكى سۇرانىستى قاناعاتتاندىرۋى ءتيىس. ەنەرگەتيكالىق قاۋىپسىزدىككە ءارتۇرلى ادىسپەن جانە ەڭ الدىمەن ەنەرگيا كوزدەرىن ءارتاراپتاندىرۋ شارالارىن قابىلداۋ ارقىلى قولجەتكىزىلەدى. جاسىراتىنى جوق, ەكونوميكامىزدىڭ 70%-ى دەرلىك تەك كومىرمەن جۇمىس ىستەيدى, سوندىقتان ەنەرگيا قۇرىلىمىن ءارتاراپتاندىرۋ ارقىلى عانا ءبىز ەنەرگيا كوزىنە تاۋەلدىلىكتى ازايتامىز. بۇل ورايدا كوپتەگەن دامىعان جانە دامۋشى مەملەكەتتەر اتوم ەنەرگەتيكاسىن پايدالانادى», دەيدى ساراپشى.
2035 جىلى پايدالانۋعا بەرىلۋى مۇمكىن دەلىنىپ وتىرعان اەس قۇرىلىسىن كىم جۇرگىزەتىنى بەلگىسىز. 2025 جىلعا قاراي تەحنيكالىق-ەكونوميكالىق نەگىزدەمە ازىرلەنىپ, مەملەكەتتىك ساراپتاما جۇرگىزىلەدى. 2025-2028 جىلدارى اەس سالۋ تۋرالى ۇكىمەت قاۋلى قابىلداۋى قاجەت. 2028 جىلى جوبالىق-سمەتالىق قۇجاتتاما ازىرلەنىپ, ساراپتاما تاعايىندالادى. 2034 جىلى قۇرىلىس-مونتاجداۋ جۇمىستارى اياقتالۋعا ءتيىس.
جالپى, بۇل مەگاجوبانى ىسكە اسىرۋعا جەرگىلىكتى كومپانيالار دا ەداۋىر ۇلەس قوسپاق. اەس سالۋ كەزىندە ءوندىرىستى وقشاۋلاۋ 20-30%-دى قۇراپ, جوعارى تەحنولوگيالار ىسكە قوسىلسا, ۇلتتىق ەكونوميكا دامىپ, قوسىمشا نارىق پايدا بولادى. بۇل جۇمىس ورنىنىڭ ارتۋىنا ىقپال ەتەدى دەگەن ءسوز. دەگەنمەن ايتا كەتەيىك, اەس قۇرىلىسىنىڭ باستالۋى تەك جالپىحالىقتىق رەفەرەندۋمدا وڭ شەشىم تاپقاننان كەيىن عانا قولعا الىنادى.