قارقارا تورىندەگى قىمىزمۇرىندىق

تابيعاتىنىڭ سۇلۋلىعى تالايدى تامسانتقان ايگىلى قار­­قارا جايلاۋىندا بيىل ەكىن­شى رەت الماتى وبلىسى اكىمدىگىنىڭ ۇيىم­داستىرۋىمەن ۇلتتىق سالت-ءداستۇرى­مىز­دى دارىپتەگەن قىمىز­مۇرىندىق مەيرامى ۇيىمداس­تىرىلىپ, «جولان جۇيرىگى» اتتى رەسپۋبليكالىق الامان بايگە ءوتتى.

جازدىڭ جاڭبىرلى كۇندەرىنە قارا­ماي مىڭ الۋان ءشوبى مەن كوز سۇي­سىن­تەر گ ۇلى جايقالعان جايلاۋعا قاز­داي تىزىلگەن اقشاڭقان ۇيلەر ەرەكشە ءسان بەرىپ, تويدىڭ كوركىن كىرگىزدى. كەرە­گە تاۋلى كەگەن اۋدانىنىڭ بارلىق اۋىل­دىق وكرۋگتەرى قۇرعان اتاۋلى ەتنواۋىلداردا قازاقى ءداستۇرىمىز, ۇلتتىق قۇندىلىقتارىمىز ۇلىقتالىپ, تويدىڭ ءمان-مازمۇنىن ارتتىرا ءتۇستى. بۇل يگى شارادان قوناەۆ قالاسى مەن جامبىل, ۇيعىر, قاراساي, بالقاش,

ەڭبەكشىقازاق, رايىمبەك, تالعار اۋداندارى دا قالىس قالماي, ءتول ونەرىمىزدى اسپەتتەدى. اق قالپاقتى اقساقالدار مەن زەرلى كيمەشەك كيگەن اجەلەر جايلاۋدىڭ سانىنە اينالدى. ءدۇبىرلى تويعا ولار وزدەرىنىڭ تارتۋ-تارالعىسىمەن كەلىپ, حالىق اندەرىن شىرقاپ, كۇمبىرلەتە كۇي تارتىپ, كوپتىڭ قىزىعۋشىلىعىن تۋدىردى. «باتامەنەن ەل كوگەرەر, جاڭبىرمەنەن جەر كوگەرەر» دەمەكشى, اۋداندىق ارداگەرلەر كەڭەسى «باتاگويلەر» بايگەسىن ۇيىمداستىردى. قارا ءسوزدىڭ قۋاتىن ارتتىرىپ, قايماعىن قالقىعان بۇل بايگەدە اقسامايلى اتالارىمىز اق باتاسىن جاڭبىرشا جاۋدىردى. بيە ساۋىپ, بال قىمىز اشىتۋدىڭ شەبەرى اتانعان قارقارالىق انالارىمىز كۇبىسىن مايلاپ, موسىسىن سايلاپ, قىمىزمۇرىندىق رامىزدەرىن كورسەتتى. سالتاناتتى ءىس-شارانىڭ باستالۋىندا ۇلتىمىزدىڭ ۇلى مۇراسىن بەينەلەيتىن, ءان-جىرمەن كومكەرىلگەن 50 ادامدىق كوش-كەرۋەن ءوتتى.

«قىمىزمۇرىندىق – اتادان جەتكەن ءداستۇر. بيە بايلاماس بۇرىن, جەلىباۋ قۇرىپ, قازىعىنا اق تامىزىپ, جاس ق ۇلىنعا قايىستان ورىلگەن نوقتا كيگىزىپ, ساۋرىپىن مايلاپ, بايلايدى. العاشقى ساۋىلعان بيە ءسۇتىن ارشامەن ىستاپ, مايلانعان كۇبىگە قۇيىپ پىسەدى. وسى ساتتە ء«تولىمىز كوبەيىپ, اق مول بولسىن, ىرىس-ىنتىماق ورناسىن» دەگەن تىلەكپەن اۋىل-ايماقتى جيىپ, قىمىزمۇرىندىق جاسايدى», دەيدى كەگەن اۋداندىق انالار كەڭەسىنىڭ توراعاسى باقىتگۇل كونەەۆا.

اۋدانداعى 12 اۋىلدىق وكرۋگتىڭ اجەلەر ءانسامبلى «نان ونىمدەرى», ء«سۇت ونىمدەرى», «سىيتاباق», «قۇراق كورپە», «كەستە تىگۋ», «شي توقىپ, كيىز باسۋ», ء«ورىم ءورۋ» سىندى قولونەردىڭ سان تۇرى­نەن شەبەرلىكتەرىن پاش ەتتى. وتباسى ينستي­تۋتىنىڭ جۇمىسىن ناسيحاتتاپ, ۇرپاققا اتا-بابامىزدىڭ سالت-ءداستۇرىن ۇيرەتۋدى ماقسات ەتكەن اۋداندىق انالار كەڭەسىنىڭ 137 مۇشەسى وسى ءىس-شارانىڭ جوعارى دەڭگەيدە وتۋىنە اتسالىسىپ, باسى-قاسىنان تابىلدى.

سونىڭ ءبىرى ۇزىنبۇلاق اۋلىنان كەلگەن قايشا بوكەيقىزى كيىز باسۋ ونەرىنە ءوزىنىڭ كەلىندەرى مەن نەمەرەلەرىن باۋلىپ جۇرگەنىن ايتادى. قولونەر شەبەرى اتانعان اپاسىنىڭ جانىنان ءبىر ەلى ۇزاماي, ءار قيمىلىن باعىپ, ۇيرەنىپ قالۋعا تىرىسقان نەمەرەسى مەدينا بويالعان ءجۇندى شيگە وراۋدا ەپتىلىگىمەن ەرەكشەلەندى.

اتاكاسىپتى اكەسىنەن مەڭگەرگەن 16 جاس­تاعى دياس ەسپەرگەن ۇلى دا قايىستان جۇگەن, قامشى, قۇيىسقان سىندى ات ابزەلدەرىن ءورۋدىڭ سان ءتۇرلى ءتاسىلى بارىن بىلەدى. «جىلقىنى العاش قولعا ۇيرەتكەن بابالارىمىزدىڭ اماناتىن ۇرپاقتان-ۇرپاققا جەتكىزۋ – پارىزىمىز», دەيدى جاس ءورىمشى.

قىمىزمۇرىندىقتىڭ ماقساتى – اتاكاسىپتى, ۇلتتىق سالت-ءداستۇردى دارىپتەي وتىرىپ, تاريحتى تانۋ, ونى ۇرپاق ساناسىنا ءسىڭىرۋ بولعاندىقتان اتالعان ءىس-شاراعا كەگەن اۋداندىق ولكەتانۋ مۋزەيىنىڭ جىلجىمالى كورمەسى قاتىسىپ, ونداعى جادىگەرلەر كوپشىلىك نازارىن اۋداردى. سونداي-اق كەگەن بالالار ونەر مەكتەبىنىڭ تالانتتى وقۋشىلارى دا بەلسەنە قاتىسىپ, سۋرەت سالۋ, كەستە تىگىپ, شاشاق توقۋداعى شەبەرلىكتەرىن كورسەتتى.

قىمىزمۇرىندىق قوناقتارى الدىمەن وبلىستا جەتەكشى ورىنعا يە اۋىلشارۋاشىلىق سالاسىنىڭ وزىق تەحنو­لوگيالار كورمەسىمەن, ودان كەيىن ۇلتتىق قولونەر بۇيىمدارىنىڭ كورمە­سىمەن تانىستى.

«بارشا جۇرتتىڭ باسىن قوسىپ, ىنتى­ماق پەن بىرلىككە ۇندەيتىن قىمىزمۇ­رىندىقتىڭ ءداستۇرلى تۇردە كەگەن اۋدا­نىندا ءوتۋىنىڭ وزىندىك سەبەپتەرى بار. بۇل جەردىڭ توپىراعى قۇنارلى, ءشوبى شۇيگىن, جۇرتى جايساڭ, قىمىزى كەرەمەت. وسىنداي جوبانى جۇزەگە اسىرۋ ارقىلى پرەزيدەنت قاسىم-جومارت توقاەۆتىڭ ۇلتتىق قۇرىلتايداعى «حالقىمىزدىڭ اتا-بابادان ميراس بولعان مول مۇراسى بار. ونى زامان تالابىنا ساي جاڭعىرتىپ, جەر جۇزىنە ناسيحاتتاۋ كەرەك», دەگەن تاپسىرماسىن ورىنداپ جاتىرمىز», دەدى قىمىزمۇرىندىقتىڭ اشىلۋ سالتاناتىندا ءسوز العان الماتى وبلىسى اكىمىنىڭ ءبىرىنشى ورىنباسارى نۇرلان ءابدىراحىم.

«سونىمەن قاتار بۇل ءىس-شارانى وس­كە­­­لەڭ ۇرپاقتى, شەتەلدىك تۋريس­تەر­­دى تارتاتىن فەستيۆال فورما­تىن­­دا ۇيىم­داستىرۋىمىز مەملە­كەت باسشىسى­نىڭ ء«بىز ءداستۇرلى قۇندىلىق­تارىمىزدى قا­زىرگى مادەني ۇردىستەرمەن ۇيلەستىرۋىمىز كەرەك» دەگەن ۇستانىمىنا ساي كەلەدى. سوندىقتان قىمىز مەرەكەسى – بەرەكەلى بىرلىكتىڭ, تاتۋ تىرلىكتىڭ, مولشىلىق پەن قوناقجايلىلىقتىڭ كورىنىسى, ماڭىزدى فولكلورلىق-ەتنوگرافيالىق مەرەكە», دەپ اتاپ ءوتتى.

ادام اعزاسىنا اسا پايدالى قىمىز اشىتۋمەن اۋدان جۇرتشىلىعىنىڭ دەنى اينالىسادى. جاھاندانۋ ءۇردىسى حالقىمىزدى ۇلتتىق سۋسىننان الىستاتپاي, قايتا جاقىنداتا ءتۇستى. بۇگىندە قىمىزعا دەگەن سۇرانىس ارتقان.

الماتى وبلىسىندا بۇگىنگى تاڭدا جىلقى سانى 5,8 پايىزعا ءوسىپ, 268 مىڭ باسقا جەتكەن. ساۋىلاتىن بيە سانى مىڭ­نان اسادى. قىمىز باپتاۋمەن 85 شا­رۋاشىلىق اينالىسىپ, تاۋلىگىنە 6 تون­نادان استام دايىن ءونىم ازىرلەيدى. ءوز ونىمدەرىن 15 ءىرى شارۋاشىلىق نارىققا شىعارىپ, تۇراقتى تۇردە ساۋدالايدى. اتاپ ايتساق, جامبىل اۋدانىنان «كۇرتى», «اڭسار», «ايزەرە», «كەبەكباەۆ» شارۋاشىلىقتارى, بالقاش اۋدانىنان «ادالباي», «ەلنۇر», «بەكباۋىر», ىلە اۋدانىنان سادىرباەۆا ماريامحان, تاحي­روۆ بولاتتىڭ شارۋاشىلىقتارى, كەگەن اۋدانىنان «رۋسلان» مەن «سامات», قاراساي اۋدا­نىنان «دارمەن», ەڭبەك­شىقا­زاق اۋدانىنان «ناۋرىزباي» سىندى شارۋاشىلىقتار تاباندى جۇمىس ىستەپ كەلەدى. دەسە دە, وڭىردە قىمىز ءوندىرىسىن دامىتۋ اسا وزەكتى ماسەلەگە اينالىپ وتىرعانى اتالدى.

ەل نازارىن اۋدارعان قىمىز­مۇرىن­دىققا قىرعىزستاننىڭ ىستىقكول وبلىسى ءتۇپ اۋدانىنىڭ اكىمى قانىبەك ابيەۆ ارنايى كەلىپ قاتىستى. ول ءوز سوزىندە باۋىرلاس ەكى ەل اراسىنداعى ەجەلدەن كەلە جاتقان دوستىق قارىم-قاتىناستىڭ ماڭىزى ارتىپ, ونىڭ ودان ءارى دە نىعايا تۇسەتىنىنە تىلەكتەستىگىن ءبىلدىردى.

«قارقارا جايلاۋى – اقىندار مەن باتىرلارىمىزدىڭ تابانىنىڭ تابى قالعان, تالاي ايتىس وتكەن, قازاقتىڭ جىرى جىرلانعان كيەلى ءوڭىر. قىمىزمۇرىندىق – اتام زاماننان كەلە جاتقان ءداستۇرلى توي. ەل-جۇرتتىڭ اماندىق-ساۋلىق سۇراسىپ, قۇشاق جايا قاۋىشىپ, جۇيرىگىن جۇگىرتىپ, بالۋانىن بەلدەستىرىپ, ءدام-تۇزىن الدىنا توسىپ, باتالى تىلەك ايتىلىپ جاتقان ۇلى مەرەكە. كەشەلى بەرى جەل قارقارا, قۇر قارقارانىڭ تورىنە شىعىپ, اسپان تىرەگەن قاراعايىن ارالاپ, اۋاسىن جۇتىپ, تابيعاتىن تاماشالادىم. ەكى ساعاتتا ۇيقىمىز قاندى. بۇل دا – تابيعاتتىڭ قۇدىرەتى. سوندىقتان ءدۇبىرلى تويعا التى الاشتىڭ اياعى جەتكەنى كەلىپ, قىمىزمۇرىندىقتىڭ قۋانىشى مەن بەرەكەسىنە كۋا بولدى. وسىنى كورىپ وسكەن ۇرپاق كەلەشەكتە ۇلتتىق ءداستۇرىمىزدى جالعاستىراتىن بولادى. ەل-جۇرتتىڭ اماندىعىن, تىنىشتىعىن تىلەگەن اتالى باتا عاسىردان-عاسىرعا جالعاسسا دەگەن تىلەگىم بار», دەيدى ءدۇبىرلى تويدا اۋەلەتە ءان شىرقاعان قازاقستاننىڭ حالىق ءارتىسى رامازان ستامعازيەۆ.

جاسىل كىلەمدەي قۇلپىرعان جايلاۋدا وتكەن توي-دۋماندا التىباقان قۇرىلىپ, ساۋىق-سايران ۇيىمداستىرىلدى. ونەر جۇلدىزدارى كونتسەرتتىك باعدارلاما ۇسىندى. الماتى وبلىسى دەنەشىنىقتى­رۋ جانە سپورت باسقارماسىنىڭ ۇيىتقى بولۋىمەن قازاق كۇرەسىنەن جاسوسپىرىمدەر مەن تۇيە پالۋاندار اراسىندا, سونداي-اق قوشقار كوتەرۋدەن باسەكەلى جارىس ءوتىپ, جەڭىمپازدار ماراپاتتالدى.

ءدۇيىم جۇرتتىڭ دەلەبەسىن قوزدىرعان قىمىزمۇرىندىقتىڭ اياسىندا مەملەكەت­تىك قىزمەت قايراتكەرى جولان وماروۆتى ەسكە الۋعا ارنالعان «جولان جۇيرىگى» بايگەسى ءوتتى. قۇنان بايگە, توپ بايگە جانە الامان بايگەگە ەلىمىزدىڭ تۇكپىر-تۇكپىرىنەن, سونداي-اق كورشىلەس قىر­عىز ەلىنىڭ شاباندوزدارى قاتىسىپ, قىمىز­مۇرىندىقتىڭ كورىگىن قىزدىردى. ايقايعا قيقۋ قوسقان ارقالى حالىق اۋزىمەن قۇس تىستەگەن تۇلپارلاردىڭ شابىسىن تاماشالادى. قۇنان بايگەدە 1-ورىندى جامبىل وبلىسىنىڭ قورداي اۋدانىنان كەلگەن «گراف» جۇيرىگى يەلەنسە, توپ بايگەدە «تاسقىن» اتتى جەتىسۋ وبلىسى اقسۋ اۋدانىنىڭ تۇلپارى توپ جاردى. ال 35 شاقىرىمدىق الامان بايگەدە جەتىسۋ وبلىسى ەسكەلدى اۋدانى جالعىزاعاش اۋلى­نان كەلگەن «جۇمىرتۇياق» الدىنا قارا سالماي, 1 بولىپ مارە سىزىعىن قيدى. جارىستىڭ 1-ورىن يەگەرلەرىنە اۆتوكولىك سىيعا بەرىلدى.

«ۇلتتىق سالت-ءداستۇرىمىز سالتانات قۇر­عان بۇگىنگى مەرەكەلىك شاراعا شەتەل­دىك قوناقتار دا كەلدى. ولار – ءۇندىستان, پاكىستان, اۋعانستان, قىتاي جانە كورشى­لەس قىرعىز ەلىنىڭ ءتۇپ اۋدانىنان ارنايى كەلگەن دەلەگاتسيا مۇشەلەرى. وسىعان قاراپ, قىمىزمۇرىندىقتىڭ اۋقىمى كەڭەيىپ كەلە جاتقانىن كورۋگە بولادى. اۋدانىمىزدا «اۋىل اماناتى» مەملەكەتتىك باعدارلاماسى اياسىندا مال وسىرۋشىلەردىڭ قاتارى كوبەيىپ, جايلاۋ ءتوسى ءتورت ت ۇلىككە تولۋدا. جالپى, وبلىستا قىمىزدى ەڭ كوپ وندىرەتىن – ءبىزدىڭ اۋداننىڭ تۇرعىندارى. كەلەشەكتە وسى كاسىپتى جەتىلدىرۋ كوزدەلىپ وتىر. ايتۋلى مەرەكەگە ۇلكەن-كىشى تۇگەل اتسالىستى. بۇل اۋدان جۇرتشىلىعىنىڭ جۇدىرىقتاي جۇمىلعان ىنتىماق-بىرلىگىن بىلدىرەدى. كوپتىڭ كوزايىمىنا اينالعان ءدۇبىرلى دۋمانعا شامامەن 5 مىڭنان ارتىق قوناق كەلدى», دەيدى كەگەن اۋدانىنىڭ اكىمى نۇرباقىت تەڭىزباەۆ.

الماتى وبلىسى

سۋرەتتە: قارقارا جايلاۋىندا وتكەن قىمىزمۇرىندىق.