ءبىر اۋلەتتەن شىققان ءۇش ساردار

ناعاشىسىنا تارتقان

بىراق ءبىزدىڭ بۇگىنگى كەيىپ­كەرلەرىمىز ولاي ەمەس. تايپاقتىڭ تۇك­پى­رىندەگى اۋىلدا تۋىپ-وسكەن اعايىندى امانگەلدىۇلدارىن قيىن دا قىزىقتى ماماندىققا قى­زىق­تىرعان, الىپ كەلگەن كادىم­گى كىتاپ بولىپتى. امانگەلدى قارا­­عوي­شيەۆ كەڭشاردا قارا­پايىم جۇرگىزۋشى بولىپ قىزمەت ەتكە­نى­مەن, ۇيىنە كوپ كىتاپ جيناپتى. ال اناسى ساۋلە – اۋىل­دا 3 مىڭ بالا­نىڭ كىندىگىن كەس­كەن ايتۋلى اكۋ­شەر ەدى. بار بايلىعى – بالالارى جانە جەكە كىتاپحاناسى بولعان شا­ڭى­راقتا رۋحاني قۇندىلىق, ادام­گەر­شى­لىك قاعيدالارى ۇستەم تۇراتىن.

– اسىرەسە ءبىزدىڭ, بالالاردىڭ جاقسى كورىپ وقيتىن ەكى كىتا­بىمىز بار ەدى. ونىڭ ءبىرى – «تىنىشتىق كۇزەتىندە» دەپ اتالاتىن, ەكىنشىسى «سارقاباندا بولعان وقيعا» ەدى. ىشىندە نەشە ءتۇرلى قىلمىستىق وقيعا جا­زىل­­­­­­­عان شىتىرمان شىعارمانى ءىنىم ەرتاي ەكەۋمىز قولىمىزدان تاس­­تاماي وقىدىق. ەرتاي سول كەز­دىڭ وزىندە «ميليتسيا بولام» دەيتىن. بۇل 70-جىلداردىڭ ورتاسى», دەپ ەسكە الادى نۇرسۇلتان امانگەلدى ۇلى.

اۋلەت بالالارىنىڭ ىشكى ىستەر سالاسىنا قىزىعۋشىلىعىنا تاعى ءبىر سەبەپ تۋعان ناعاشىلارى – مالىك پەن ەسقارا قۋاندىقوۆ ەكەۋى دە ماسكەۋ اكادەمياسىن بىتىر­گەن وفيتسەر كادر بولعان ەكەن. ەكەۋى دە پولكوۆنيك شەنىنە جەت­كەن. مالىك اعاي جىمپيتى اۋدا­نىندا ىشكى ىستەر ءبولىمىن باس­قارعان. «ناعاشىلارىمىزدىڭ سا­رىالا تۇيمەلى اسكەري فورما­سىن كورىپ وستىك, بولاشاق ماماندىعىمىزعا بۇل دا اسەر ەتكەن سياقتى», دەيدى ەرتاي قاراعويشيەۆ.

نۇرسۇلتان

وتباسىنىڭ ۇلكەن ۇلى نۇر­سۇلتاننىڭ ىشكى ىستەر سالاسىنا كەلۋى وڭاي بولماپتى.

– ميليتسيا بولۋدى جاس كە­زىم­نەن ارمانداعانىم راس. مەك­تەپ بىتىرگەلى جۇرگەندە ۇستا­زىمىز ءلايلا اپاي ۆولگو­گراد تەرگەۋ مەكتەبىندە وقىپ جۇرگەن باۋىرجان ساتىبالديەۆ دەگەن­ كۋرسانتپەن كەزدەسۋ ۇيىم­داس­تىردى. وتە قىزىقتى كەش بولدى. بۇرىن­نان قىزى­عۋ­شى­لىعىم بار, جانىپ كەتتىم. بىر­نەشە سۇراق قويدىم. قاتتى قۇل­شى­­نىس بولدى. بىراق ول كەزدە زاڭگەرلىك وقۋ قول جەتپەس­تەي كورىنەتىن. مەكتەپ بىتىرگەن سوڭ كەشىكپەي اسكەر قاتارىنا الىندىم. اسكەردەن كەلگەن سوڭ قازمۋ-دىڭ زاڭ فاكۋلتەتىنە بارۋعا باتىلىم جەتپەدى. ءسويتىپ, تالدىقورعانداعى زاڭ تەحنيكۋمىنا تاپسىردىم. بىراق ءبىر ورىنعا 15 ادامنان كەلىپ تۇر ەكەن. قۇجات قابىلداپ وتىرعان ادام: «سىزگە ەش ءۇمىت جوق-اۋ» دەدى. سودان پۇشايمان بولىپ اۋىلعا قايتتىم, – دەپ ەسكە الادى نۇرسۇلتان امانگەلدى ۇلى. بۇل 1984 جىل بولاتىن.

كەيىن ورال پەداگوگيكالىق ينستيتۋتىنىڭ قازاق ءتىلى مەن ادەبيەتى فاكۋلتەتىن بىتىرگەن نۇرسۇلتان ءبىراز جىل كومسومول جۇمىسىندا ءجۇردى. تاۋەل­­سىزدىكتىڭ العاشقى جىلدارى تاي­پاق اۋدان­دىق جاستار ءىسى جانە سپورت ءبولىمىن باسقاردى.

– 1995 جىلى جەلتوقسان ايىندا تايپاق اۋدانىندا وقىس وقيعا بولدى. بانك عيماراتىندا ءۇش ادام قازا تاپتى. اۋداندىق پوليتسيا ءبولىمىنىڭ باسشىلارى اۋىس­تى, جەكە قۇرام ىشىندە مورالدىق جاعدايدى ساۋىقتىرىپ, ءتارتىپ ورناتۋ قاجەتتىگى كۇن تارتىبىندە تۇردى. سول كەزدە مەنى ىشكى ىستەر سالاسىنا قىزمەتكە شاقىردى, – دەيدى نۇرسۇلتان امانگەلدى ۇلى.

1996 جىلى تايپاق اۋداندىق ىشكى ىستەر ءبولىمى باستىعىنىڭ جەكە قۇراممەن جۇمىس بويىنشا ورىنباسارى بولىپ قىزمەتكە كىرىسكەن نۇرسۇلتانعا العاشىندا وڭاي بولعان جوق. 32 جاسقا كەلگەن, جاسىنان ءتۇرلى ۇيىمدى باسقارىپ, جۇمىستا شىڭدالعان جىگىت, ەڭ الدىمەن, قاتاڭ ءتارتىپتى قولعا الدى. اراق ىشپەيتىن, تەمە­كى تارتپايتىن سپورتشى ازامات جاڭا قىزمەتىنە جان-تانى­مەن كىرىستى. جۇمىس ىستەي ءجۇ­رىپ ىشكى ىستەر مينيسترلىگىنىڭ قوستانايداعى زاڭ ينستيتۋتىن وقىپ الدى.

– قىزمەت بارىسىندا تالاي-تالاي وقيعا بولدى. 2000 جىلى تومپاق دەگەن اۋىلدا بولعان 4 ادام­نىڭ ءولىمى تەك تايپاق اۋدا­­نىن عانا ەمەس, وبلىستى ءدۇر سىلكىنتتى, – دەيدى نۇرسۇلتان امانگەلدى ۇلى.

...2000 جىلدىڭ ناۋرىز ايى بولاتىن. پوليتسياعا تومپاق اۋلىنان: «ەلەكتر باعاناسى­نىڭ بويىنان ولگەن ادام تابىلدى, توققا سوعىلعان سياقتى. اۋىل شەتىندەگى ۇيدەن ەشكىم شىقپاي جاتىر, قارت ەرتە تۇراتىن ەدى» دەگەن حابار كەلدى. جانىنا ساراپشى 1-2 سەرجانت, تەرگەۋ توبىن الىپ نۇرسۇلتان امانگەلدى ۇلى وقيعا ورنىنا جەدەل جەتتى. «بارىپ قاراساق, توققا سوعىلعان بەلگى جوق, ۇرىپ-سوققان, قىلعىندىرعان, زورلىقپەن ولتىرىلگەنى بەلگىلى بولدى. سوسىن حابارلاعان كىسىنى شاقىرتتىم. «تانيسىڭ با؟» «تانيمىن. وسى اۋىلداعى پالەن دەگەن قارتتىڭ بالاسى. ءۇيى اۋىل شەتىندە, 300 مەتردەي جەردە بولەك تۇرعان ءۇي». ولىكتى سالىپ الىپ, ۇيگە باردىق. تۇندە شامالى قار جاۋعان ەدى, ءۇيدىڭ جانىنا كەلگەن موتوتسيكلدىڭ ءىزى بار ەكەن. ايعايلاپ ەدىم, ەشكىم شىقپادى. ەسىكتى يتەرىپ, ىشكە كىردىم, الاشا تاپ-تازا. پيستولەتىمدى وقتاپ الىپ, سەرجانتتى ەسىك الدىنا قالدىرىپ, ىشكى ۇيگە كىردىم. ورتاڭعى بولمەدە ەكى كىسى جاتىر ەكەن, كورپە جابۋلى. كورپەنى تارتىپ ەدىم, قارتتى كوردىم, قان-قان, قىلعىندىرىپ ولتىرگەن. كورپەنىڭ اراسىنان پىشاق ءتۇستى. ەكىنشى كورپەنىڭ استىندا كەمپىرى جاتىر ەكەن. ونى دا قىلعىندىرعان. ۇلكەن جاعىنا كىرسەم, جينالماعان توسەك ۇستىندە كەلىنى ەتپەتىنەن جاتىر ەكەن. ونى تەرەزەنىڭ تيۋلىمەن قىلعىندىرىپتى. اناسىنىڭ جانىندا كىشكەنە بالا جاتىر, قيمىلداپ قالدى, «بالا ءتىرى ەكەن!» دەپ ايعايلاپ جىبەردىم, جالما-جان ءسابيدى كورپەگە وراپ, الىپ شىقتىم. ەسىكتى جاۋىپ, ەشكىم كىرمەۋىن بۇيىرىپ, بىردەن وبلىستىق باسقارماعا حابار بەردىك», دەپ ەسكە الدى نۇرسۇلتان امانگەلدى ۇلى.

ءتورت ادامنىڭ ءولىمى – اسا اۋىر قىلمىس سانالاتىن. تايپاق پوليتسيا بولىمىنە «وقيعا ورنىنا ەشكىم جاقىنداماسىن, بۇل ىسپەن ورالدان باراتىن تەرگەۋ توبى اينالىسادى» دەگەن حابار كەلدى. وبلىستان نۇرلان قارابەكوۆ باس­تا­عان ماماندار, كريميناليستەر كەلىپ ىسكە كىرىستى. تەرگەۋ ءىسى وتە كۇردەلى ءجۇرىپتى. اۋىر قىلمىس 21 كۇننەن كەيىن اشىلعان...

پوليتسيا پودپولكوۆنيگى نۇر­سۇلتان امانگەلدى ۇلى بۇدان كەيىن دە تالاي-تالاي وقيعانىڭ ورتاسىندا ءجۇردى. 2000 جىلى جارتى جىلداي قاراتوبە اۋداندىق پوليتسيا ءبولىمى باستىعىنىڭ ورىنباسارى قىزمەتىندە بولعانى بار. ودان كەيىن ورال قالالىق پوليتسيا باسقارماسىندا زەينەت جاسىنا جەتكەنشە ءتۇرلى قىزمەت اتقاردى. قالالىق پوليتسيا باس­قارماسىندا باستىقتىڭ تاربيە جانە كادر ءىسى جونىندەگى ورىنباسارى بولدى. وسى قىزمەتىندە ءجۇرىپ تە تالاي جەتىستىككە جەتتى. مىسالى, 2000 جىلى پرەزيدەنتتىك كوپسايىستا نىساناعا تيگىزۋدەن ۇزدىك شىقتى. تالاي رەت وبلىستىڭ نامىسىن قورعاپ, رەسپۋبليكالىق جارىستارعا دا بارىپ ءجۇردى.

نۇرسۇلتان امانگەلدى ۇلى قازىر ورال قالاسىندا تۇرادى, 2010 جىل­دىڭ سوڭىنان بەرى زەينەت دەمالىسىندا.

ەرتاي

ەرتاي امانكەلدى ۇلىنىڭ جاس كەزىندە-اق جازۋشى كەمەل توقاەۆتىڭ دەتەكتيۆ شى­عار­مالارىن ءسۇيىپ وقي­تى­نىن جو­عا­رىدا ايتقانبىز. «اسى­رەسە «سار­قاباندا بولعان وقي­عا» شىعار­ماسىنان تەر­گەۋ­شى, انىق­تاۋشى سياقتى مامان­دىق­تاردىڭ نە ەكە­­نىن ءبىلىپ, قىلمىستىڭ قالاي اشىلاتىنىن, قيىندىعىن العاش ءتۇسىندىم» دەيدى كەيىپكەرىمىز.

ەرتاي دا 10-سىنىپتى بىتىرگەن كەزدە ميليتسيا ماماندىعىن تاڭ­­داعان. بىراق ول كەزدە ورال قا­­لا­­سىندا زاڭگەرلىك, قۇقىق قور­عاۋ باعىتىندا وقۋ ورنى جوق ەدى. مەك­­تەپتى جاقسى بىتىرگەنىمەن, قارا­­­پايىم جۇرگىزۋشىنىڭ بالاسى الىسقا كەتە الماپتى. 1984 جىلى ورالدىڭ پەداگوگيكالىق ينس­­تيتۋتىنا, گەوگرافيا-بيولو­گيا فاكۋلتەتىنە وقۋعا ءتۇستى. 1985 جىلى ءبىرىنشى كۋرستان سوڭ اس­كەر­گە كەتتى. قيىر شىعىستا ­بو­رى­­شىن وتەپ كەلگەن سوڭ وقۋىن جال­­عاستىرىپ, 1991 جىلى ءبىتىر­دى. ەڭبەك جولىن سايقۇدىق اۋلىن­دا مەكتەپ مۇعالىمى بولىپ باس­تا­دى.

– 1997 جىلى اۋىلدا توقىراۋ باستالدى عوي. اسىرەسە ۇرلىق كو­بەيدى. اۋىل اكىمى جەڭىس وسپا­نوۆ دەگەن ازامات بولاتىن. ءبىزدىڭ اۋىل اۋدان ورتالىعىنان 150 شاقىرىم شالعاي ەلدى مەكەن ەدى. اۋىلعا ۋچاسكەلىك پوليتسيا كەلمەيدى. كەلسە دە تۇراقتى تۇرۋىنا ءۇي جوق. باسقا جاقتىڭ ازاماتتارى 1-2 اي عانا تۇرىپ, كەتىپ قالاتىن. اۋىل اكىمى مەنى «ميليتسياعا كىرىپ, اۋىلعا ۋچاس­كەلىك ينسپەكتور بول» دەپ ۇگىت­تەي باستادى. «ەلدى قورعايىق, قىلمىس كوبەيىپ كەتتى» دەپ نامىسىمدى جانىدى. ءسويتىپ, 1997 جىلى اقپان ايىنىڭ 22-سىندە ءوز ەركىممەن ارىز جازىپ, ميليتسيا قاتارىنا كىردىم, – دەيدى ەرتاي قاراعويشيەۆ.

وسىلايشا, ەرتاي امان­گەل­دى­ ۇلى دا قاراپايىم ۋچاسكەلىك پو­ليتسيا قىزمەتىندە ەڭبەك جولىن باستادى. ول كەزدە كۇن سا­يىن ۇرلىق بولىپ جاتاتىن. ۇرى-قارىنىڭ باسىنعانى سونداي, مالدى قورادان الىپ كەتەتىن. اۋىلدىڭ جايىن جاقسى بىلەتىن ەرتاي بىردەن ىسكە كىرىستى. كوپ كەشىكپەي كورشى قىرىققۇدىق ­اۋلىنان 18 باس مال ايداعان ۇرى­لار قولعا ءتۇستى. ەلدى قان قاقساتىپ جۇرگەن اعايىندى جىگىتتەر ەكەن. ءتۇن ىشىندە اتقا ءمىنىپ, قوراداعى مالدى تۇگەل ايداپ كەتىپ جۇرگەن قاراقشىلاردىڭ ۇرلىق مالدى ساتۋ جۇيەسى دە جولعا قويىلعان كورىنەدى. سايقۇدىق جىمپيتى ­اۋدانىمەن شەكتەسەدى, ار جاعىنان اقتوبە وبلىسىنان مال الۋشىلار كەلەدى. كۇندىز مالدى ساي-سالاعا جا­سىرىپ, تۇندە «كاماز»-دارعا تيەپ, اقتوبە وبلىسىنا تيەپ اسىرىپ وتىرعان.

«اعايىندى ۇرىلار قولعا تۇس­كەن سوڭ ءبىراز ۋاقىتقا دەيىن اۋىل­دا مال ۇرلىعى سۋ سەپكەندەي باسىلدى», دەپ ەسكە الادى ەرتاي امانگەلدى ۇلى.

1998 جىلى قىركۇيەك ايىندا ورال قالالىق پوليتسيا بولىمىنە اۋىسقان ەرتاي قاراعويشيەۆ انىق­تاۋشى, اعا انىقتاۋشى بولىپ قىزمەت ەتتى. 2012 جىلى بقو ىشكى ىستەر دەپارتامەنتىنىڭ انىقتاۋ بولىمىندە باستىقتىڭ ورىن­باسارى بولدى. 2015 جىلى جانى­بەك اۋداندىق پوليتسيا ءبولى­مىنىڭ باسشىسى بولىپ تاعا­يىن­دالىپ, 2017 جىلدىڭ سوڭىنا دەيىن ابىرويمەن ەڭبەك ەتتى. بۇگىندە پوليتسيا پودپولكوۆنيگى ە.قاراعويشيەۆ جاسىنا بايلانىستى زەينەتكە شىققانىمەن, جوعا­رى وقۋ ورنىندا ساباق بەرىپ, ءبىلىمى مەن تاجىريبەسىن كەيىنگى جاستارعا ۇيرەتىپ ءجۇر.

قۋات

امانگەلدى اۋلەتىنىڭ كەنجەسى قۋات قاراعويشيەۆ – الدىڭعى ەكى اعاسىنىڭ داڭقتى جولىن لايىقتى جالعاستىرىپ كەلە جاتقان ءىزبا­سار. العاشقى بۋح­گالتەرلىك مامان­دىعىن تۇتى­نۋ­شىلار كووپەرا­تسياسى ينس­تيتۋتىندا العان قۋات تا كەيىن قوستاناي زاڭ ينستيتۋتىن ءبىتىردى. پوليتسياداعى قىزمەتىن 1996 جىلى باتىس قازاقستان وبلىستىق ىشكى ىستەر دەپارتامەنتى­نىڭ قارجىلاي قامتاماسىز ەتۋ باس­قارماسىنا قاراستى باقىلاۋ-رەۆيزيا بولىمىندە اعا رەۆيزور بولىپ باستادى. كەيىن اعا رەۆيزور بولدى. 1998 جىلى بقو ءىىد-نىڭ 9-باسقارماسى – جالعان اقشا جاساۋشىلارمەن جانە كونتراباندامەن كۇرەس ءبولىمىنىڭ جەدەل ۋاكىلى بولىپ قىزمەت ەتتى. كەيىننەن قايتادان دەپارتامەنتتىڭ ەسەپ-قيساپ, قارجى سالاسىنا ءبىرجولا اۋىستى. 2010 جىلدىڭ اقپان ايىنان بەرى بقو پوليتسيا دەپارتامەنتىنىڭ قارجى باسقارماسىن باسقارىپ كەلەدى. 2013 جىلدان بەرى پوليتسيا پولكوۆنيگى.

– قۋات امانگەلدى ۇلى – ىشكى ىستەر ورگاندارىنىڭ ۇزدىگى توس­بەلگىسىنىڭ يەگەرى. ۇزاق جىلعى قاجىرلى قىزمەتى ءۇشىن كوپتە­گەن مەملەكەتتىك ماراپاتقا يە بولدى. 2021 جىلى «قازاقستان رەس­پۋبليكاسىنىڭ تاۋەلسىزدى­­گىنە 30 جىل» مەرەيتويلىق مەدا­لىن وڭىرىنە تاقتى. 2015 جىلى ءوزىنىڭ اتقارىپ وتىرعان قىز­مەتىنە لايىق­تىعى جونىندە جانە بۇدان دا جوعارى لاۋازىمداردى اتقارۋعا ۇسىنۋ ءۇشىن كادر رەزەرۆىنە تىركەۋگە الىنعان, – دەيدى بقو ىشكى ىستەر دەپارتامەنتى ءباسپاسوز ورتا­لىعىنىڭ قىزمەتكەرى اسىلاي عۇباشەۆا.

مىنە, ءبىر اۋلەتتەن شىققان ءۇش سارداردىڭ ەڭبەك جولى وسىنداي. ءاۋ باستا ادەبي كىتاپتان باستالعان اۋەستىك جاس ۇلانداردى ماماندىق تاڭداۋعا, وتان تىنىشتىعىن كۇزەتۋ جولىنا الىپ كەلىپتى. ادەبيەتتىڭ اسەرى, شىعارمانىڭ كۇشى دەگەن وسى. مۇمكىن ءبىزدىڭ كەيىپكەرلەرىمىزدىڭ ونەگەلى ءومىر جولى وسى جولداردى وقىپ وتىر­عان جاس بۋىنعا اسەر ەتەر. ولاي بولسا, ءبىزدىڭ دە ەڭبەگىمىز تەككە كەتپەگەنى. باتىس قازاقستان وبلىسى

سۋرەتتە: نۇرسۇلتان, قۋات, ەرتاي اكەسى امانگەلدى جانە اناسى ساۋلەمەن بىرگە