رەفەرەندۋمدا شەشىلەتىن ماڭىزدى ماسەلە

رەفەرەندۋم وتكىزۋ ءۇشىن حالىق اراسىندا جاريا تالقىلاۋ وتكىزۋ قاجەتتىگى ايتپاسا دا تۇسى­نىكتى. ويتكەنى جاپونيانىڭ ناگاساكي, حيروسيما, كەيىنگى فۋ­كۋ­سي­ماداعى, ۋكراينانىڭ چەر­نوبىلدەگى اپاتىنىڭ, مۇ­نىڭ بەر جاعىندا سەمەيدەگى 40 جىل­دان اسا جارىلىس وشاعىنا اينال­عان اتوم پوليگونىنىڭ زار­داپ­تارىن ەل ءالى ۇمىتا قوي­عان جوق. سوندىقتان حالىققا اتوم­نىڭ وڭ-تەرىسىن ءتۇسىندىرۋ ماق­ساتىندا جاريا تالقىلاۋلار ۇيىم­داس­تىرۋ وتە ورىندى. وسىن­داي تالقىلاۋدىڭ ءبىرى جاقىندا جەزقازعان قالاسىندا ءوتتى.

ءبىر قاراعاندا, جەزقازعان رادياتسيا اۋماعىنان الىستاۋ جاتقان ولكە سانالۋى مۇمكىن. بىراق كەزىندە بايقوڭىردان ۇش­قان زىمىرانداردىڭ سىنىق­تارى ۇلىتاۋ دالاسىنا دا از زالالىن تيگىزگەن جوق. سالدارى­نان تۋىنداعان وڭىردەگى ەكولوگيا­لىق ماسەلەلەردى شەشۋ ماقسا­تىن­دا 90-جىلداردىڭ باس كەزىندە قۇرىلعان « ۇلىتاۋ» قوزعالىسى­نىڭ حالىقتىڭ كەڭ قولداۋىنا يە بولۋى دا بەكەر ەمەس ەدى. قازىردىڭ وزىندە ارا-تۇرا توبەسىنەن گەپتيل «توگىلىپ» تۇراتىن ايماق­تىڭ حالقى اتومعا قاتتى الاڭ­داۋ­شىلىقپەن قارايتىنى بەلگىلى.

ارينە, بۇگىن مەن ەرتەڭگى تىر­لىكتى ساراپتاپ, ەلدىڭ ءوسىپ-ور­كەندەۋى, دامۋى ءۇشىن وتكەن جىلداردىڭ كولەڭكەلى تۇستارىن دا ەسكەرۋ قاجەت. دەگەنمەن ءومىردىڭ العا جىلجىعانىن, عىلىمنىڭ دامىعانىن, تەحنولوگيانىڭ جەتىستىكتەرىن دە بىلگەن ابزال. وسىنى قاراپايىم حالىققا جان-جاقتى ءتۇسىندىرۋ – ءتيىستى ورىنداردىڭ, سالا ماماندارىنىڭ مىندەتى.

جەزقازعانداعى جاريا تال­قىلاۋعا ەنەرگەتيكا مي­نيستر­­­لىگىنىڭ وكىلدەرى, «قازاق­س­تان اتوم ەلەكتر ستانسالارى» جشس, يادرو­لىق فيزيكا ينستيتۋتى مەن ء«ۇلبى مەتاللۋرگيالىق زاۋىتى» اق ماماندارى ارنايى قاتىسىپ, كوپتىڭ كوكەيىندە جۇرگەن «اتوم ستانساسىن سالۋ قانشالىقتى ءتيىمدى؟», «ستانسا سالاتىن ارنايى مامان­دار بار ما؟», «قاي ەل سالادى؟» دەگەن باستى سۇراقتار جان-جاقتى تالقىعا سالىندى.

«بۇكىل الەم قازىرگى كەزدە كومىرتەگىسىز ەنەرگەتيكاعا كوشۋ باعىتىن ۇستانىپ كەلەدى». وسى­لاي دەگەن ەنەرگەتيكا مينيستر­لىگى اتوم ەنەرگەتيكاسى جانە ونەر­كاسىبى دەپارتامەنتى ديرەك­تورىنىڭ ورىنباسارى گ.مۇر­سالوۆا كەلەشەكتىڭ اتوم ەنەرگەتيكاسىمەن بايلانىستى ەكەنىن اتاپ ءوتتى.

«ەلىمىزدە جاڭا ەنەرگەتيكالىق قۋاتتاردى ىسكە قوسۋدىڭ قاجەت­تىلىگى الدەقاشان ءپىسىپ-جەتىلگەن. جىل سايىن ەلەكتر ەنەرگياسىن تۇتىنۋ 3 پايىزعا ءوسىپ وتىرسا, قازىر جۇمىس ىستەپ تۇرعان ستان­سا­لاردىڭ 70 پايىزعا جۋىعى توزعان. وسىنىڭ بارلىعىن ەسكەرسەك, ەرتەڭ مۇلدەم قاراڭعىلىق قۇشاعىندا قالىپ قويمايمىز با؟ ارينە, مۇندايدا «سول توزىعى جەتكەن ستانسالاردى جوندەسىن» دەيتىن قارسى ءۋاج ايتىلاتىنى دا انىق. ەل ۇكىمەتى دە وسىنداي باعىتقا كوشۋدى ماقسات ەتىپ وتىر. ارينە, الەمدىك كوش-كەرۋەننەن قالىس قالۋ وركەنيەتكە ۇمتىلعان ەلگە جاراسپايدى», دەدى گ.مۇرسالوۆا.

ال اەس سالۋعا ەلىمىزدە قا­جەت­­تى شيكىزات, ونىڭ جۇمىسىن جۇرگى­زەتىن ماماندار بار ما؟ جاريا تالقىلاۋ كەزىندە بۇل سۇراقتار­دىڭ دا جان-جاقتى جاۋابى بەرىل­دى. «ەگەر اتوم ستانساسىنا ەڭ قا­جەتتى ۋران وتىنى دەسەك, ەلىمىزدە وندىرىلگەن ۋران وتى­نىن كورشىلەس قىتاي ەلى پايدالانىپ جاتىر. ويتكەنى وتە ساپالى. سول ءونىمدى ءوزىمىزدىڭ اەس-كە پايدالانۋعا دا بولادى», دەيدى ماماندار.

وكىنىشكە قاراي, ماماندار تۋرالى ءسوز ەتكەندە كوپشىلىگىمىز وزىمىزدە نە بار, نە جوعىن بىلە قويمايتىنىمىز راس. ايتپەسە, «ەرتەڭ سول اەس-تە كىم جۇمىس ىستەيدى؟» دەيتىن سۇراق تۋىنداماس ەدى. «ەلىمىزدەگى اتوم ەنەرگەتيكاسىن 100 پايىز وتاندىق ماماندارمەن قامتۋ ەش قيىندىق تۋدىرمايدى». مۇنى تالقىلاۋ كەزىندە يادرولىق فيزيكا ينستيتۋتىنىڭ جەتەكشى عىلىمي قىزمەتكەرى د.جانسەيىتوۆ تە راستاپ وتىر. ونىڭ ايتۋىنشا, يادرولىق فيزيكا ماماندارى ەلىمىزدەگى ءتورت ىرگەلى وقۋ ورداسىندا – ءال-فارابي اتىنداعى قازاق ۇلتتىق ۋنيۆەرسيتەتى, ل.ن.گۋميلەۆ اتىن­داعى ەۋرازيا ۇلتتىق ۋنيۆەر­سيتەتى, س.امانجولوۆ اتىنداعى شىعىس قازاقستان ۋنيۆەرسيتەتى جانە د.سەرىكباەۆ اتىنداعى شىعىس قازاقستان تەحنيكالىق ۋنيۆەرسيتەتتەرىندە دايارلانادى.

«ەرەكشە اتاپ وتەرلىگى, اتالعان جوعارى وقۋ ورىندارى يادرولىق فيزيكا, اتوم ەنەرگەتيكاسىنا بايلانىستى دۇنيەجۇزىندەگى 30-دان اسا ەلدىڭ وقۋ ورنىمەن تىعىز بايلانىس ورناتقان. ولاردىڭ اراسىندا اقش, ەۋروپا, رەسەي, تۇركيا, ت.ب. جوعارى وقۋ ورىندارى بار. دەمەك بۇل سالادا مامان تاپشىلىعى تۋىندامايدى. نەگىزى اەس-تە يادرولىق فيزيكا ماماندارى عانا جۇمىس ىستەيدى دەگەن تۇسىنىكتىڭ ءوزى دۇرىس ەمەس. بۇل – تۇبىرىمەن قاتە. ءارى كەتكەندە اەس-تەگى مامانداردىڭ 20%-ى عانا سولار, ال قالعاندارى قاراپايىم ەلەكتريكتەر, ەنەرگەتيكتەر تاعى باسقا ماماندار», دەيدى د.جانسەيىتوۆ.

«قازاقستان اتوم ەلەكتر ستانسالارى» جشس باس ديرەك­تورى ت.جانتيكين: «اەس دە­گەنىمىز – سايىپ كەلگەندە ەنەر­گيا وندىرەتىن ورىن. قازىرگى ستان­سالاردان اەس-ءتىڭ ەرەكشە­لىگى اتومنىڭ مۇمكىندىگىن پايدالانا­تىندىعىندا عانا», دەيدى.

ءسوز باسىندا عىلىمنىڭ دامى­عانى, تەحنولوگيالىق جاڭارۋ­لار تۋرالى ايتىپ وتتىك. ويت­كەنى حالىق اەس-ءتىڭ قاۋىپسىزدىگى­نە الاڭ­دايدى. وسى ورايدا, جاريا تال­قىلاۋ كەزىندە ماماندار «وسى­دان جارتى عاسىر بۇرىن شىعارى­ل­عان ۇشاق پەن قازىرگى ۇشاقتى سالىستىرۋعا بولا ما؟ ۇشۋعا قايسىسى قاۋىپسىز؟» دەگەن سۇراق­تىڭ جاۋابى قازىرگى اەس قاۋىپ­سىزدىگى جونىندەگى الاڭداۋ­شىلىقتى سەيىلتۋگە ءتيىس ەكەنىن العا تارتتى.

اەس-ءتى قاي ەل سالعانى دۇرىس؟ ازىرگە ناقتى شەشىم قابىلدانعان جوق. «قازاقستاندا اەس سالۋعا نيەتتى» دەگەن حابار شىققالى الەمنىڭ ءار قيىرىنان 13 ۇسىنىس تۇسكەن ەكەن. سولاردىڭ اراسىنان تاڭداۋ تورتەۋىنە ءتۇسىپ وتىر. بۇل ۇسىنىستار فرانتسيا, رەسەي, قىتاي, كورەي ەلدەرىنەن كەلىپ تۇسكەن. بىراق بۇل دا سوڭعى شەشىم ەمەس. ناقتى شەشىم ۇسىنىستاردى سارالاۋ كەزىندە انىقتالادى.

«رەفەرەندۋم كەزىندە حالىق جەلدىرمە سوزدەن گورى, ارنايى مامانداردىڭ سالماقتى پىكىرىنە قۇلاق تۇرگەنى ابزال. سونداي-اق ينۆەستيتسيا قاي ەلدەن كەلسە, اەس-كە سول ەلدىڭ بيلىگى ورناي قالمايدى. اەس – ءبىزدىڭ ەلدىڭ مەنشىگى, ينۆەستور قارجىسىن قۇيادى, بەلگىلى كەلىسىمشارتقا وتىرادى. بار بولعانى سول عانا. حالقىمىز «اەس-ءتى قاي ەل سالسا, سول ەلدىڭ ماماندارى باسىپ الادى» دەگەن تۇسىنىكتەن ارىلۋى كەرەك. اەس تەك ەنەرگيا ءوندىرىپ قويمايدى. ايتالىق, كەزىندە اقتاۋ قالاسىندا اتوم ەلەكتر ستانساسى جۇمىس ىستەدى. قۋاتتىلىعى 350 مۆت جىلدام نەيتروندى رەاكتورى بار وسى ستانسا حالىققا تازا تۇششى سۋ بەرىپ تە تۇردى. ەلىمىزدە يزوتوپتار, سونىڭ ىشىندە يادرولىق مەديتسينا ءوندىرىسى دە دامىپ كەلەدى. دەمەك اەس مۇمكىندىگىن ەنەرگەتيكادان باسقا دا سالالارعا پايدالانۋعا بولادى», دەيدى جيىنعا قاتىسقان ماماندار.

اتوم ەلەكتر ستانساسى الداعى كوپتەگەن جىلدى كوزدەپ, ەسكەرىپ بارىپ سالىناتىنى انىق. تاۋەل­سىزدىكتىڭ ءتۇر-ءتۇرى بار. سونىڭ ءبىرى – ەنەرگەتيكالىق تاۋەلسىزدىك. ال سوعان قالاي قول جەتكىزۋگە بولادى؟ اەس-ءتىڭ كەرەكتىگى, مىنە, وسىندا. بۇل – مامانداردىڭ ءسوزى. كوپ جىل بويى ماگاتە-ءنىڭ, ياعني اتوم ەنەرگياسى جونىندەگى حالىق­ارالىق اگەنتتىك باس ديرەك­تورى­نىڭ كەڭەسشىسى بولعان ازامات, عالىم تيمۋر جانتيكين سەكىلدى الەمدىك دەڭگەيدەگى بىلىكتى ماماندارى بار ەلدىڭ ەنەرگەتيكا سالاسىنداعى سونى جاڭالىقتاردى پايدالانۋعا ۇمتىلۋى زاڭدىلىق ەكەنى ءسوزسىز.

جەزقازعان