ايتقالي ابىلاەۆ ءىسى

الاش قوزعالىسى – تۇتاس ءبىر ءداۋىردى قامتىعان كەڭ ماعىنالى ۇعىم. بىرىنشىدەن, ول «باۋىرلاستىق», «تەڭ­دىك», «ازاتتىق» يدەيالارىن ۇستانعان قازاق قوعامىنداعى ەڭ ىقپالدى ساياسي بىرلەستىك بولدى. ەكىنشىدەن, الاش اۆتونومياسى – ءوزىنىڭ باسقارۋ اۋماعى, مەملەكەت قۇراۋشى تۇر­عىلىقتى حالقى, بىرنەشە مىڭداعان اسكەرى مەن حالىقتىق ميليتسياسى بار, ساياسي ءھام الەۋ­مەتتىك-ەكونوميكالىق باعدارى ايقىن دەموكراتيالىق ۇلگىدەگى مەملەكەتتىك قۇرىلىم. ۇشىن­شىدەن, ەجەلدەن ۇلى دا­لانى مەكەن ەتكەن تۇتاس ءبىر ۇلت­تى ءبىر تۋدىڭ استىنا بىرىگۋگە, تۇ­تا­سۋعا ۇندەيتىن قاسيەتتى «الاش» ۇعىمىنا سىيىپ, سول ارقىلى سيپاتتالىپ تۇرعان قازاق مەم­لەكەتتىلىگى – الاشوردا ۇكىمەتى.

حح عاسىردىڭ باسىندا ۇلت­تىق ساناعا, قازاق قوعامىنىڭ بىر­لىگىنە, حالىق رۋحىنا سىن بول­عان قيلى كەزەڭدە تاريح ساح­نا­سىنا قازاقتىڭ ءبىلىمدار, وزىق ويلى, ۇلتجاندى, ءبىرتۋار پەر­زەنتتەرى شىقتى, ولار: ءاليحان بو­كەيحان, احمەت بايتۇرسىن ۇلى, مۇستافا شوقاي, مىرجاقىپ دۋ­لات ۇلى, جۇسىپبەك ايماۋىت ۇلى, جاھانشا دوسمۇحامەد ۇلى, حا­لەل دوسمۇحامەد ۇلى, تاعى دا باسقا ۇلتىن سۇيگەن زيا­لى­لار. الاشورداشىلاردىڭ باس­تى ماق­ساتى – احمەت بايتۇر­سىن­­­ ۇلىنىڭ سوزىمەن ايتقاندا «باس­­قادان كەم بولماس ءۇشىن ءبىز ءبىلىمدى ءھام كۇشتى بولۋىمىز كە­رەك. ءبىلىمدى بولۋعا وقۋ كەرەك. كۇشتى بولۋعا بىرلىك كەرەك. وسى كەرەكتەردىڭ جولىندا جۇمىس ىستەۋ كەرەك», بولدى.

ەلدەگى ساياسي جاعدايدىڭ كۇر­دەلىلىگىنە بايلانىستى بىرلىكتى نىعايتۋ ءۇشىن 1918 جىلى 11 قىر­كۇيەكتە ءاليحان بوكەيحاننىڭ باسشىلىعىمەن الاشوردانىڭ باتىس ءبولىمى قۇرىلدى. ونىڭ جەتەكشىسى بولىپ جاھانشا دوس­مۇحامەد ۇلى تاعايىندالدى. باتىس قازاقستان وبلىسى پوليتسيا دەپارتامەنتىڭ ارحيۆىندە وسى باتىس بولىمىنە قاتىستى ءبىراز ماتەريال ساقتالعان ەكەن. سولار­دىڭ ىشىنەن ساياسي-قۋعىن سۇرگىن قۇربانى بولىپ, ارادا قانشا ۋاقىت وتسە دە, ءالى كۇنگە اقتال­ماعان بىرقاتار ازاماتتار جونىندەگى مالىمەتتەردى وقىرمان نازارىنا ۇسىنامىز.

ءارحيۆتىڭ 1-قورى, №پ-193 ىسىندە سوعىس جىلدارى نەمىستەرگە تۇتقىنعا ءتۇسىپ, «تۇركىستان لە­گيو­نىندا» جۇمىس ىستەگەن, اقتال­ماعان وتەپ جۇماعاليەۆ تۋرا­لى دەرەكتەر جيناقتالعان. ءو.جۇ­ماعاليەۆ 1900 جىلى باتىس قا­زاقستان وبلىسىنىڭ قاراتوبە اۋدانىنا قاراستى حانكول اۋلىندا دۇنيەگە كەلگەن, شارۋا-كەدەي, شالا ساۋات­تى, بۇرىن سوت­تالماعان, قازاق, ۇيلەنگەن. باتىس قازاقستان وبلىسى شىڭعىرلاۋ اۋدانى لۋبەنكا اۋ­لىنا قاراستى «كراسنايا زۆەز­دا» ۇجىمشارىندا قاتارداعى كول­حوزشى قىزمەتىن اتقارادى. اكەسى جۇماعالي جارىلعاسوۆ, 1862 جىلى تۋعان, قاراتوبە اۋدا­نىن­داعى حانكول اۋلىنىڭ تۇر­عىنى, رەۆوليۋتسياعا دەيىن بولىس اعامانى (ستارشيناسى) قىزمەتىن اتقارعان, كۋلاكتاردى جويۋ كەزىن­دە قۋدالاۋعا ۇشىراعان, 1932 جىلى قايتىس بولعان. شەشەسى ۇر­لەن جارىلعاسوۆا 1933 جىلى ولگەن. كەيىن كوپ ۋاقىت وتپەي ءىنىسى حايرۋش جۇماعاليەۆ تە دۇنيەدەن وزادى. اكەسىن كەڭەس وكىمەتى قۋدالاپ, ارتىنان قالماعان سوڭ, وتەپ شىڭعىرلاۋ اۋدانىنا كو­شىپ كەتكەن.

وسى ءىستىڭ ىشىندە ءو.جۇماعا­ليەۆتىڭ اكەسى جاعىنان تۋىسى بيجان ابىلقاسوۆ تۋرالى دەرەك بار. بيجان شامامەن 1870 جىلى تۋعان, قازان رەۆوليۋتسياسىنا دەيىن جوعارى وقۋ ورىندارىندا ءبىلىم العان, قازاقتاردى موبيليزاتسيا­لاۋ كەزىندە پاتشا ارمياسىنىڭ قاتارىندا قىزمەت ەتكەن. اسكەردە قازاق مىڭدىعىن باسقارعان. ءبىر­از ۋاقىتتان كەيىن ەلىنە ورالىپ, جىمپيتىدا ۋەز­دىك باسقارۋشىسى قىزمەتىن اتقار­عان. 1917 جىلدان باستاپ «الاش» پارتياسىنىڭ قۇرامىنا كىرىپ, ءبىراز ۋاقىت بەلسەندى جۇمىس ىستە­گەن. كەيىن كەڭەس وكىمەتىنىڭ بيلىگى ورناعان كەزدە قۋدالاۋعا ۇشىراپ, تۇرعىلىقتى جەرىنەن قونىس اۋدارىلعان. بىراق 1937 جىلى ونى كازتالوۆ اۋدانىنان نكۆد جەندەتتەرى تۇتقىنداپ اكەتەدى, ودان ءارى قارايعى تاعدى­رى بەلگىسىز. ال ونىڭ وتباسى قارا­تو­بە اۋدانىنا قايتا كوشىپ كەلىپ, كاگانوۆيچ اۋىلسوۆەتىندە تۇرعان (№پ-193 ءىس, 28-29-بب.).

ءارحيۆتىڭ №2192 ىسىندە ەسىم­دەرى اتالاتىن مۇحامەد-راحيم قاراباەۆ (1888 ج.ت.), ميرو­مي دجۋماگازيەۆيچ قاراباەۆ (1847), برە­ديحين اندرەي فەدوروۆيچ (1866), برەديحين ستەپان فەدوروۆيچ (1888), برە­ديحين ميحايل پاۆلوۆيچ (1900) دەگەن ازاماتتار دا كۇنى بۇگىنگە دەيىن اقتالماعان.

№پ-1220 ىستە قازاقتىڭ ال­عاشقى ۇلتتىق اسكەري كادرلا­رىنىڭ ءبىرى ايتقالي سارىباي ۇلى ابىلاەۆ تۋرالى مول ماعلۇمات ساقتالعان. ا.ابىلاەۆ 1898 جىلى ورال گۋبەرنياسى جىمپيتى ۋەزى تاي­پاق بولىسىنىڭ №5 اۋلىندا تۋعان. بۇرىنعى الاشوردا وفي­تسەرى, حورۋنجي, كاۆالەريست. كەڭەس اسكەرىن اتقانى ءۇشىن اقتال­ماعان.

اقپان توڭكەرىسى قارساڭىندا ورال قالاسىنداعى قولونەر ۋچي­لي­ششەسىن بىتىرگەن. 1918 جىلى جازدا IV قازاق ورال وبلىستىق سەزى­نىڭ قارارىمەن گيمنازيالاردا, رەالدىق ۋچيليششەدە, مۇعالىمدەر مەكتەبىندە, ۋەزدىك ورىس-قازاق ۋچيليششەلەرىندە, بولىستىق ورىس-قازاق مەكتەپتەرىندە ورىس ازا­ماتتىق ءبىلىمىن العان قازاق جاس­تارىنان اسكەري كوماندالىق قۇ­رام ازىرلەۋ ماقساتىندا بۇرىن­عى ورىس ارمياسى ۇلگىسىمەن جىم­پيتىدا اشىلعان قازاقتىڭ تۇڭعىش ۇلتتىق اسكەري مەكتەبىن, التى ايلىق «ويىل ءۋالاياتى» يۋن­كەرلىك مەكتەبىن بىتىرگەن العاشقى تۇلەكتەردىڭ ءبىرى.

الاش حالىق ميليتسياسىن جاساقتاۋ, وسى قاجەتكە اۋىل-بولىس­تاردان سالىق جيناۋ ىسىمەن شۇعىلدانعان ايرىقشا جۇزدىكتى باسقاردى. عابباس جەتپىسوۆ تور­اعالىق ەتكەن بولشەۆيزممەن كۇرەس جونىندەگى كوميسسيا جانىنداعى ايداۋىل (كونۆوي) كومانداسىنىڭ كومانديرى بولدى. ورال قالاسى ماڭىنداعى قارا­­وبا (تەرەكتى), شىڭعىرلاۋ بولىستارىنداعى بولشەۆيكتەرگە نيەتتەس قونىس اۋدارۋشىلار پوسەلكەلەرىندە تەرگەۋ-تەكسەرۋ جۇمىستارىنا قاتىستى.

1918 جىلى تايپاق اۋدا­نىن­دا الاشوردا ارمياسى قاتا­رى­نا الىنادى. سول جىلى جەل­توق­ساندا جىمپيتى الاش گار­ني­زونىنىڭ باس كوتەرۋىنەن سوڭ, جىم­پيتى گارنيزونىنىڭ باس­تىعى بولىپ تاعايىندالدى. كەيىن­نەن جىمپيتى قالاسىنداعى پراپورششيكتەر مەكتەبىنە وقۋعا تۇسەدى, ونىڭ ەكىنشى بىتىرۋ­شى­لەرىمەن بىرگە وقۋىن اياقتايدى. پراپورششيكتەر مەكتەبىن بىتىرگەن سوڭ, 1919 جىلى 2 اقپاندا جىم­پيتى گارنيزونىنىڭ شتابىنا كومەندانت بولىپ تاعايىندالادى. وسى قىزمەتىن 1919 جىلدىڭ قارا­شاسىنا دەيىن اتقارعان. ال 1919 جىلدىڭ 27 جەلتوقسانىندا قىزىل ارميا قاتارىنا وتەدى. قىزىل اسكەر قاتارىنان 1921 جىلدىڭ قىر­كۇيەگىندە بوساتىلادى. وسى­دان سوڭ جىمپيتى قالا­سىندا ميلي­تسيونەر بولىپ, 1924 جىلعا دەيىن قىزمەت اتقار­عان. كەيىننەن ءتۇرلى مەكەمە­دە جۇمىس ىستەگەن. 1920 جىلدىڭ ورتا شەنىندە ورال گۋبەرنيالىق اۋىلشارۋاشىلىق نەسيە مەكەمەسىندە قىزمەت ىستەدى. 30-جىلدارى تۇركىستاندا ءتۇرلى قىزمەتتە بولدى. 1936 جىلى 31 قاڭ­­تاردا ا.ابىلاەۆتى تۇتقىن­داۋ جونىندە بۇيرىق شىعادى. ونى 1936 جىلدىڭ 10 اقپانىندا تۇت­قىنداپ, ورال قالاسىنا جەتكىزەدى.

بۇل ماتەريال ايتقالي سابىر­­باي ۇلى ابىلاەۆتىڭ №1220 ىسىندە تولىق كورسەتىلەدى. ءىس 2 تومنان تۇرادى. تۇتقىنداۋ كەزىندە ا.ابى­لاەۆ الماتى قالا­سىنىڭ كوم­سومول كوشەسىندە №129 «ا» ۇيىندە تۇرعان. تۇت­قىن­دالعانعا دەيىن تۇركسىب تەمىر­جولىنىڭ ورسك بولىمىندە باس بۋحگالتەردىڭ ورىنباسارى بولىپ جۇمىس ىستەگەن. ۇيلەنگەن. ءتىنتۋ كەزىندە الىنعان قۇجاتتارى: پاسپورت №240432, تەمىرجولشى جەكە كۋالىگى ۇلگى №075, كاسىپ­وداق بيلەتى №042051, قارا تەرى پورتفەل, ءارتۇرلى جازبا, دەن­ساۋلىعى تۋرالى ارىزىنىڭ قۇجاتتارى.

ا.ابىلاەۆتىڭ ايەلىنىڭ اتى – سانبار. ايەلى مەملەكەتتىك ك­ىتاپحانا تەحنيكۋمىندا وقى­عان. ءبىر ۇلى جانە قىزى بار. ا.ابىلاەۆتىڭ اكە-شەشەسى اقپان رەۆو­ليۋتسياسىنا دەيىن قايتىس بولعان.

ايتقالي سابىرباي ۇلى ابى­لاەۆ رسفسر جوعارعى سوتىنىڭ جانە قازاق بولىمدىك كوللەگيالىق سوتىنىڭ ۇكىمىمەن 1936 جىلى 23–26 ماۋسىمىندا «1918–1919 جىلدارى كونتررەۆوليۋتسيالىق ۇكىمەتتىڭ يۋنكەرلەر جانە پراپورششيكتەر مەكتەبىندە وقىپ, سوۆەت ۇكىمەتىنە قارسى بەلسەندى قىزمەت ىستەگەنى ءۇشىن جانە قىزىل ارميا اسكەرلەرىن اتقانى ءۇشىن» ايىپتالدى.

1936 جىلى 10 ماۋسىمدا رسفسر جوعارى سوتىنىڭ ۇكىمى­مەن ا.ابىلاەۆ رسفسر قىل­مىستىق كودەكسىنىڭ 13-بابىنا سايكەس 8 جىلعا باس بوستاندى­عى­نان ايىرىلادى جانە 5 جىلعا دەيىن بارلىق اكىمشىلىك قۇقىق­تارىنان ايىرعانى تۋرالى ۇكىم شىعارىلدى. وسى كۇنگە دەيىن ا.ابىلاەۆ – ساياسي قۋعىن-سۇرگىن قۇربانى رەتىندە اقتالماعان الاش قايراتكەرلەرىنىڭ ءبىرى. ونىڭ تەمىرجولشى جەكە كۋالىگى مەن فوتوسۋرەتى №012200 تەرگەۋ ىسىنەن تابىلدى.

ءىس قۇجاتتارى اراسىندا ا.ابى­­لاەۆتىڭ ءوز قولىمەن جاز­عان قىسقاشا ومىردەرەگىنىڭ كو­شىرمەسى بار. سول ارقىلى انىق­تالعانداي, ول 1898 جىلى 15 قىركۇيەكتە تۋعان, ءۇش جاسىندا اتا-اناسىنان جەتىم قالىپ, اتاسى سابىربايدىڭ قولىندا تاربيەلەنگەن. ايتقاليدى اتاسى وقىتقان. اۋەلى اۋىلدان ءبىر سىنىپتىق مەكتەپتى ءتامامداپ, ءۇش جىلداي ورال قالاسىنداعى ارالاس مەكتەپتىڭ باستاۋىش سىنىبىندا وقىعان. ورال قىرعىز قولونەر ۋچيليششەسىنە 1912 جىلى قابىلدانىپ, ونى 1915 جىلى مامىر ايىندا ءبىتىرىپ شىعادى. وسى وقىعان جىلدارىندا ول جاز ايلارىندا ءارتۇرلى جالدامالى جۇمىس ىستەگەن. سونىڭ ىشىندە ورال قالاسىنىڭ بايلارى وۆچيننيكوۆ پەن مالتسەۆتىڭ شارۋاشىلىعىندا ەڭبەك ەتكەن. سول جۇمىسىنا 18–20 رۋبلدەي قاراجات تاۋىپ, كيىم-كەشەك العان.

1915 جىلى مامىر ايىندا وقۋىن بىتىرگەن سوڭ, اۋ­­لىنا كە­لىپ, جاز ايىندا سۇ­لەي­مەن كۇسىپ­­قاليەۆتىڭ شارۋاشى­لى­­عىندا جۇمىس ىستەگەن, بىراق ەڭ­بەكاقىسىن الا الماعان.

1915 جىلدىڭ قاراشا ايىندا تايپاقتاعى دارىگەرلىك پۋنكتكە جۇمىسشى بولىپ ورنالاسقان. وسى جۇمىستى 1916 جىلدىڭ تامىزىنا دەيىن اتقارعان. كەيىن 1916 جىلى گۋرەۆ ەلدى مەكەنىندە دوسسور مۇناي بىرلەستىگىنە جۇمىسشى بو­لىپ ورنالاسقان. بەس ايدان سوڭ, كەڭسە قىزمەتىنە اۋىسقان. وسى جۇمىستا 1918 جىلدىڭ 27 شىل­دەسىنە دەيىن ىستەگەن. سودان سوڭ الاشوردا ۇكىمەتىنىڭ موبيليزاتسياسىنا ىلىگىپ, پراپورششيكتەر مەكتەبىنە وقۋعا الىنعان. بۇل دەرەكتەر ايتقالي سابىرباي ۇلى ابىلاەۆتىڭ ءوز قولىمەن جازعان ءومىربايانىنان الىندى.

ا.ابىلاەۆتىڭ جەكە ءىسىن قا­راي وتىرىپ انىقتاعانىمىز, ول باتىس الاشوردا ۇكىمەتىنىڭ قۇرامىندا قىزمەت ىستەگەن, سول ءۇشىن تۇتقىندالىپ, اتۋ جازاسىنا كەسىلگەن. سونىمەن قاتار جەتى قىزىل اسكەردى اتتى دەگەن ايىپ تاعىلىپ, كۇنى بۇگىنگە دەيىن وفيتسەر, الاشورداشى, كونتررەۆوليۋتسيونەر رەتىندە اقتالماعان.

1998 جىلى 16 ساۋىردە باس پروكۋرور ا.ابىلاەۆتىڭ قۇقىعىن قالپىنا كەلتىرۋ «1993 جىلدىڭ 14 ساۋىرىندە شىققان قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ سايا­سي قۋعىن-سۇرگىن قۇرباندارىن اق­تاۋ تۋرالى» زاڭىنا سايكەسپەيتىنىن مالىمدەدى. وسىلاي­شا, الاش قايراتكەرى ايتقالي ابىلاەۆ ءالى كۇنگە دەيىن اقتالماعانى – ءبارىمىز ءۇشىن سىن. ال­دا تۇرعان مىندەت – اقتال­ماعان الاش قايراتكەرلەرىن تولىق اقتاۋ.

دامەتكەن سۇلەيمەنوۆا,

تاريح عىلىمدارىنىڭ كانديداتى