كۇن سايىن ەمەس, ءتىپتى ساعات سايىن دا ەمەس, ءسات سايىن جەر شارىنىڭ تۇرعىندارى تاستايتىن تۇرمىستىق قالدىقتاردىڭ ناقتى ەسەبى جوق ەكەنى بەلگىلى. ەسەسىنە وسى ماسەلەنى تۇپكىلىكتى زەرتتەپ جۇرگەن ماماندار الەم مۇحيتتارىندا 170 تريلليونداي پلاستيك بولشەكتەرى قالقىپ جۇرگەنىن مالىمدەگەن ەدى. ماسەلەن, دۇنيەجۇزىندە 1950-جىلدان بەرى جىلدىق پلاستيك ءوندىرىسى 0 دەڭگەيىندە بولسا, 2017 جىلى بۇل كورسەتكىش 335 ميلليون تونناعا دەيىن كوتەرىلگەن.
سوندىقتان ساراپشىلار قوقىستاردى سۇرىپتاپ, كادەگە جاراتۋعا بالا كەزدەن داعدىلاندىرۋ قاجەتتىگىن ايتىپ ءجۇر. ەگەر ناقتى ارەكەت تۋرالى باياندايتىن بولساق, الماتى قالاسى تەرەكتى شاعىن اۋدانىنداعى «ايشا» بالاباقشاسىنىڭ الاڭىندا «قالدىق زاتتارعا ەكىنشى ءومىر سىيلاۋ» تاقىرىبىندا سەمينار-پراكتيكۋم ءوتىپ, قوعام بەلسەندىلەرى مەن اتا-اتانالارعا قوسا, «اتامەكەن» الماتى قالاسىنىڭ كاسىپكەرلەر پالاتاسىنىڭ وكىلدەرى دە قاتىستى.
مىسالى, بۇۇ-نىڭ قورشاعان ورتانى قورعاۋ باعدارلاماسىنىڭ مالىمەتتەرىنە سايكەس, الەمدە جىل سايىن 400 ملن توننا پلاستيك ءوندىرىلىپ, شامامەن ونىڭ 79%-ى پوليگوندارعا نەمەسە قورشاعان ورتاعا تۇسەدى. وكىنىشكە قاراي, ونىڭ بار بولعانى تەك 9%-ى قايتا وڭدەلەدى.
«وسىنداي جاعداي جالعاسا بەرسە, 2050 جىلعا قاراي الەمدەگى پلاستيك قالدىقتار مەن قوقىستىڭ كولەمى 12 ملرد تونناعا جەتەدى. دەمەك ادامزات قالدىقتاردى سۇرىپتاپ جيناپ, قايتا وڭدەۋدى قولعا الماسا, پلانەتاعا وراسان زور زالال كەلتىرىلەدى», دەيدى «ايشا» جەكەمەنشىك بالاباقشالار جەلىسىنىڭ قۇرىلتايشىسى ۇلدار ەدىلوۆا.
ال ميكروپلاستيك ماسەلەسىنە توقتالاتىن بولساق – ول تاماققا, سۋعا جانە اۋاعا ەنەتىن ديامەترى 5 مم-گە دەيىنگى ۇساق بولشەكتەر. بولجام بويىنشا, پلانەتاداعى ءاربىر ادام جىلىنا 50 مىڭنان استام پلاستيكالىق بولشەكتەردى تۇتىنادى, ەگەر ينگالياتسيانى ەسكەرسەك, ول ايتارلىقتاي كوپ. لاقتىرىلعان نەمەسە ورتەنگەن ءبىر رەتتىك پلاستيك ادام دەنساۋلىعى مەن بيوالۋانتۇرلىلىككە زيان كەلتىرەدى, تاۋ شىڭدارىنان تەڭىز تۇبىنە دەيىنگى بارلىق ەكوجۇيەنى لاستاپ جاتىر.
سوندىقتان سەميناردى ۇيىمداستىرۋشىلار كۇندەلىكتى تۇرمىستا اسا ءمان بەرە بەرمەيتىن قاتتى تۇرمىستىق قالدىقتاردى ۇتىمدى كادەگە جاراتۋ جانە ولاردى قايتا وڭدەۋدى ارىپتەستەرىنە جانە بالالارعا ءتۇسىندىرۋدىڭ ماڭىزدى ەكەنىن جەتكىزگىسى كەلەدى. مامانداردىڭ ايتۋىنشا, بالالارعا ەكولوگيالىق تاربيە بەرۋدە اتا-انانىڭ ءرولى وراسان.
وسكەلەڭ ۇرپاققا ونەگە تانىتۋدى كوزدەيتىن سەمينار-پراكتيكۋمدا بالدىرعاندارعا «جىبەك جولى» – ۇلتتىق تاربيە» كورىنىسى قويىلدى. كورىنىس بارىسىندا بالاباقشا ماماندارى بالالارمەن بىرگە ۇجىمدىق جۇمىس جۇرگىزىپ, قالدىق ماتەريالداردان جۇمىرتقا لاتوگى, اجەت قاعازى, كارتونداردان كولەمدى تۇيە ءمۇسىنى, جانۋارلار مۇسىندەرى جاسالدى. پاپيە-ماشە ءادىسى قولدانىلدى. وسى ۇدەرىستە بالالاردىڭ ەڭبەك ەتۋگە تالپىنىسى, قۇلشىنىسى سەزىلدى.
«قوقىستى سۇرىپتاۋ سياقتى داعدى تاربيە ەكولوگيالىق ماسەلەلەرمەن تىعىز بايلانىستى ەكەنى بەلگىلى. سانالى جانە دەنى ساۋ ۇرپاقتى تاربيەلەۋ ءۇشىن بالانى پلانەتامىزعا قامقورلىق جاساۋعا ۇيرەتۋ ماڭىزدى. وسى باعىتتا بالاباقشالارداعى وسىنداي پراكتيكۋمدار وتە ءتيىمدى ءتالىم دەپ سانايمىن», دەدى الاتاۋ اۋداندىق ءبىلىم ءبولىمىنىڭ باس مامانى مانشۇك زەيىتوۆا.
كەزدەسۋدە الماتى قالاسى كاسىپكەرلەر پالاتاسىنىڭ ساراپشىسى جانار يبراگيموۆا: «بالا تاربيەشىنىڭ قاسىندا ءجۇرىپ جوقتان باردى جاساۋدى ۇيرەنەدى, قوقىسقا تاستالاتىن بۇيىمداردى كادەگە جاراتىپ, قالدىقسىز ءونىم دايىنداۋعا بولاتىنىن, ونى جارمەڭكەگە شىعارىپ ساتىپ جاتقان جاعدايدا كىرىس پەن شىعىستى ەسەپتەۋدى, كاسىپتى دوڭگەلەتۋدى زەردەلەيدى. قارجىلىق ساۋاتتىلىق تا بالاباقشادان باستالادى», دەيدى.
قوقىستى دۇرىس بولەكتەپ, كادەگە جاراتۋ باعىتىنداعى كاسىپورىنداردىڭ دا ءرولى ماڭىزدى. مىسالى, «Kazakhstan Waste Recycling» جشس اي سايىن شامامەن 4 مىڭ توننا ماكۋلاتۋرا جيناپ, سۇرىپتايدى. وسىلايشا 85 مىڭعا جۋىق اعاش نەمەسە 10 شارشى شاقىرىم ورماندى كەسۋدەن ساقتايدى.
سونىمەن قاتار بالاقايلار ء«بىر ۋىس ماقتا» ەرتەگىسى, «مەن ەكىلىك الىپ قالدىم» قويىلىمىن قويدى. ايتپاقشى, قۋىرشاق تەاترىنىڭ رەكۆيزيتتەرى مەن قۋىرشاقتاردىڭ ءوزى دە ش ۇلىقتان, ەسكى ويىنشىقتاردان جاسالعان.
وسىلايشا, بالاباقشاداعى ادەمى باستاما سوڭى تاربيەشىلەر مەن اتا-انالارعا قالدىقتاردان پايدالى ويىنشىق جاساۋدى ۇيرەتەتىن شەبەرلىك دارىسىنە ۇلاستى.
الماتى