ۇرپاقتار تەورياسى: Z بۋىننىڭ زەيىنى

ۇرپاقتار تەورياسىن العاش رەت عىلىمدا ماجار الەۋمەت­تا­نۋشىسى كارل ماننگەيم 1928 جىلى جارىق كورگەن ەسسەسىندە تۇجىرىمداعان. مانگەيمنىڭ پىكىرىنشە, ادامداردىڭ جاستىق شاعى وتكەن الەۋمەتتىك-تاريحي ورتا قوعامعا جانە كەلەسى ۇرپاق قالىپتاستىرۋ­عا ايتارلىقتاي اسەر ەتەدى.

سونداي-اق ۇرپاقتاردى جىك­­­تەۋ تەورياسىن عالىمدار – ۋيليام شتراۋس پەن نيل حاۋدىڭ ەڭبەكتەرىنەن تابۋعا بولادى. ولاردىڭ ەڭبەگىن اكادەميا­لىق ورتادا ءبىر تاراپ «باتىل ءارى ەرەك­شە تۇجىرىم» دەپ قابىلدا­سا, ەكىنشىلەرى ەمپيريكالىق مالى­مەتى از ءارى ۇرپاقتار اراسىندا­­عى ەرەكشەلىك تۋرالى اسىرا سىل­تەۋ بار دەپ سىنعا العان. اۆتورلار ۇرپاق تۋرالى زەرتتەۋلەرىندە اقش تاريحىنا, اتاپ ايتقاندا XX عاسىرداعى وقيعالارعا تالداۋ جاسايدى. سارالاي كەلە, بەلگىلى ءبىر ۋاقىت ارالىعىندا ءومىر سۇ­رەتىن جانە بەلگىلى ءبىر تاريحي كە­زەڭدى كورگەن ادامداردىڭ ورتاق قۇندىلىقتارى قالىپتاسادى دەپ تۇجىرىمدايدى. وسىنداي توپتارعا «الەۋمەتتىك ۇرپاق» دەگەن اتاۋ بەرىلەدى. عالىمداردىڭ ايتۋىنشا, مۇنداي وقيعالار الەۋمەتتىك ۇرپاق وكىلدەرىنىڭ مادەنيەتكە, وتباسىنا جانە باسقا دا نەگىزگى باعدارلارعا قاتىستى كوزقاراسىن قالىپتاستىرادى.

وسى تۇستا ەلىمىزدەگى Z ۇر­پا­عى مەن ميللەنيالداردى قا­لاي انىقتاۋعا بولادى دەگەن زاڭ­دى سۇراق تۋىندايدى. ۋ.شتراۋس پەن ن.حاۋ ەڭبەكتەرى وتكەن عاسىردا جازىلعانىن ەسكەرسەك, ۇرپاق­تى جىكتەۋدىڭ ەڭ وڭتايلى ءادىسى رەتىن­دە امەريكالىق «Pew» زەرتتەۋ ورتالىعىنىڭ ءتاسىلىن قاراستىرۋ­عا بولادى. ولار بۋىندار ارا­سىنداعى شەكارانى بەلگىلەۋ نۇك­تەسىن شارتتى دەپ سانايدى ءارى ساياسي, ەكونوميكالىق جانە الەۋ­مەتتىك فاكتورلارعا نازار اۋدا­رۋعا تىرىسادى. سوعان سايكەس, قو­عامدا بولعان ەلەۋلى وقيعالار بىر­دەي جاستاعى ازاماتتاردىڭ بو­يىندا ۇقساس مىنەز-ق ۇلىق ۇلگى­لەرى مەن قۇندىلىقتار جۇ­يە­سىن قالىپتاستىرادى دەپ تۇجى­رىمدايدى.

«Pew» زەرتتەۋشىلەرىنىڭ پا­يىم­داۋىنشا, ميللەنيالدار – اقش تاريحىنداعى ناسىلدىك جانە ەت­نوستىق تۇرعىدان اسا ەرەكشە­لەنە­تىن ۇرپاق. الايدا كەلەسى ۇرپاق – Z بۋىنى ودان دا الۋان ءتۇرلى.

اقش-تاعى Z ۇرپاعىنىڭ باس­تاپقى كەزەڭىن انىقتايتىن باستى فاكتور – تەحنولوگيالاردىڭ قار­قىندى قولدانىسقا ەنۋىنىڭ اسەرىنەن پايدا بولعان الەۋمەتتىك, ساياسي, ەكونوميكالىق ۇردىستەر. 2007 جىلى العاشقى «iPhone» نارىققا شىققان كەزدە باتىستىق Z ۇرپاعىنىڭ ەڭ ۇلكەنى 10 جاس­تا بولعان. ولاردىڭ ءجاسوسپىرىم شاقتا عالامدىق جەلىگە قوسىلاتىن قۇرىلعىلارى ۇيالى تەلەفون, Wi-Fi جانە جوعارى وتكىزۋ قابىلەتى بار بايلانىس قۇرالى ەدى.

قازاقستان 90-جىلداردىڭ با­سىنداعى ەكونوميكالىق كول­لاپس­تان كەيىن بىرتىندەپ ەكونوميكالىق ءوسۋ دەڭگەيىن كورسەتتى. ەلدىڭ ساياسي جۇيەسى تۇراقتى. ەلىمىزدەگى ءارتۇرلى ساناتتاعى جانە كولەمدەگى وقيعالاردىڭ ازدىعى جاستار اراسىنداعى شەكارا جاساۋدى قيىنداتادى.

اقش-تا تەحنولوگيالىق «بۋم» مەن الەۋمەتتىك جەلىلەر ءداۋى­رىنىڭ باستالۋى وتكەن عاسىر­دىڭ سوڭعى جاعىنا تيەسىلى بول­عا­نىمەن, ەلىمىزدە شامامەن XXI عاسىردىڭ العاشقى ون­جىلدىعىنا تۇسپا-تۇس كەلەدى. دەمەك, ەل تۇرعىندارىنىڭ جاڭا تەحنولوگيالاردى مەڭگەرۋى, ين­تەرنەتتىڭ تارالۋى, ءومىر ساپا­سىنىڭ جاقسارۋى وسى كەزەڭگە ءتان. سون­دىقتان ءدال وسى ۋاقىت ارا­لىعىن ميللەنيالداردان كەيىنگى Z ۇرپاعىنىڭ نەمەسە Google بۋىنىنىڭ باستالۋى دەپ ساناۋعا نەگىز بار.

ۇرپاقتاردى قالىپتاستىرۋ­شى كلاستەرلەر تاريحي وقيعالار­عا تىكەلەي بايلانىستى. الدا­عى بولاتىن ەكونوميكالىق, ساياسي, الەۋمەتتىك تۇرعىدان ماڭىزدى وقيعالاردى جانە ول وسكەلەڭ ۇرپاقتىڭ مىنەز-ق ۇلىق مودەلى مەن قۇندىلىقتار جۇيەسىنە قا­لاي اسەر ەتەتىندىگىن بولجاۋ قيىنعا تۇسەدى. دەگەنمەن, بو­لىپ جاتقان ۇردىستەر نەگىزىندە بەلگىلى ءبىر تۇجىرىمدامالار جاساي الامىز. مىسالى, 2023 جىلى قازاقستان قوعامدىق دامۋ ينس­تيتۋتى وتكىزگەن «داستۇرلەردى جاڭ­عىرتۋ: قوعامداعى جاڭا مى­نەز-ق ۇلىق نورمالارى» زەرتتە­ۋىن­دە تۇرعىندارعا بىرقاتار ادەت-عۇرىپ پەن داستۇرگە قاتىس­تى سۇراق قويىلادى. 2400 رەسپو­ندەنت قاتىسقان زەرتتەۋ ناتيجەلە­رىنە سايكەس, ۇلداردىڭ ءبىرى اتا-اناسىمەن بىرگە تۇرۋى كەرەك جانە تۇڭعىش نەمەرەنىڭ ەسىمىن اتا-اجەسى قويادى دەگەن سالتتاردى قولداۋ­دىڭ ەڭ تومەن دەڭگەيى جاستار اراسىن­دا تىركەلدى. تاعى ءبىر ماڭىزدى فاكت, سالتتاردى قولداۋ اۋىل حالقى­نىڭ اراسىندا جوعارىراق ەكەندىگى انىقتالدى.

وسى مىسال كورسەتكەندەي, ۇر­پاقتاردى جىكتەپ, زەرتتەۋ تەك ەلدىڭ ساياسي ومىرىنە, ەكونوميكاسىنا, ءبىلىم بەرۋ جۇيەسى, ەڭبەك نارى­عى ءۇشىن ماڭىزدى ەمەس, مادەني تۇرعىدان دا وزەكتى. ەگەر Z ۇرپا­عىنىڭ العاشقى وكىلدەرى شاما­مەن 2005 جىلى دۇنيەگە كەلدى دەپ ەسەپتەسەك, قازىرگى جاسى 19-دا. دەمەك, ولار – قوعامنىڭ ءتۇر­لى سالاسىنا ارالاسىپ جۇرگەن ماڭىزدى الەۋمەتتىك بەلسەندى ازا­ماتتار توبى. بۇل بۋىنعا ءتان تەندەتسيالار الداعى 8-10 جىل­دا بولاتىن نەگىزگى ۇردىستەردى اتاۋعا بولادى. Google نەمەسە Z بۋىنىنان كەيىنگى ۇرپاق اتال­عان تاجىريبەلەردى ءارى قاراي دامى­تادى. سونداي-اق بۇل ءۇردىستىڭ جاڭا مىنەز-ق ۇلىق ۇلگىلەرى مەن قۇندى­لىقتارعا اسەر ەتەتىنى ءسوزسىز. ءار ۇرپاقتىڭ ەرەكشەلىگىن انىقتاپ, ءتۇسىنۋدىڭ ماڭىزى دا وسىندا.

تەمىرلان تولەۋ,

قازاقستان قوعامدىق دامۋ ينستيتۋتىنىڭ ساراپشىسى