اۋعانستاندا شىڭدالعان ازامات

سوناۋ 80-جىلداردىڭ باسىندا كسرو-نىڭ اسكەري وقۋ ورىندارى باعدارلاماسىنا وزگەرىس ەنگىزىپ, اۋعانستانداعى سوعىسقا وفيتسەرلەر دايارلاۋعا كوشتى. سونىڭ ءبىرى – گوركي (قازىرگى نيجني نوۆگورود) قالاسىنداعى جوعارى اسكەري ينجەنەرلىك-كوماندالىق ۋچيليششە. وسى وقۋ ورنىندا كامالبەك بەكتەلەۋوۆ تە ءبىلىم العان.

مۇندا سول كەزدە سوعىس ءجۇرىپ جاتقان اۋعانستانداعى 40-ارميا ءۇشىن كانىگى كاسىبي كومانديرلەر دايارلانعانى قۇپيا ەمەس. كامالبەك نۇري ۇلىنىڭ ايتۋىنشا, ۋچيليششە كۋرسانتتارى تىكۇشاقتان باسقا اسكەري تەحنيكانىڭ بارلىق ءتۇرىن يگەرىپ, قارۋ-جاراقتىڭ 70 تۇرىنەن وق اتۋعا ماشىقتانعان. تاجىريبەلىك وقۋ-جاتتىعۋ ساباقتارى كاۆكازدىڭ ەڭ بيىك تاۋلى ايماعىندا وتكەن. ءتورت جىل بويى كۋرسانتتارعا اۋعان سوعىسىنىڭ ارداگەرلەرى ساباق بەردى.

«باستاپقىدا بۇل وقۋ ورنىنىڭ اۋعان­ستان­داعى سوعىس ءۇشىن وفيتسەرلەر دايارلايتىنىن بىلگەن جوقپىن. مۇندا وقۋعا تۇسكەن بوزبالا العاشقى 3 اي بويىنا «جاس جاۋىنگەر كۋرسى» دەگەن ارنايى ءدارىس تىڭدايدى. ءۇش ايدان سوڭ الدىڭدا تاڭداۋ تۇرادى – نە اۋعانستانعا باراسىڭ, نە تىلدا قالاسىڭ. مەن ينتەرناتسيونالدىق بورىشىمدى وتەۋگە بەل بۋدىم. ءسويتىپ, ينجەنەر-ساپەر ماماندىعى بويىنشا اسكەري كاسىپتى مەڭگەرۋگە كىرىستىم», دەيدى ك.بەكتەلەۋوۆ.

بۇل ۋچيليششەگە كامالبەك نۇري ۇلى 1980 جىلى وقۋعا تۇسكەن. ونىڭ كىندىك قانى اتىراۋ وبلىسىنىڭ قۇرمانعازى اۋدانىنداعى نۇرجاۋ اۋىلىندا تامعان. وسىنداعى ۆ.لەنين اتىنداعى ورتا مەك­تەپتى بىتىرگەن. بالا كەزىنەن اسكەري مامان بولۋدى ارمانداعان ول گوركيدەگى اسكەري ۋچيليششەنى ۇزدىك ءبىتىرىپ شىقتى. نەگىزىنەن, بەس جىل ءبىلىم الۋعا ءتيىس ەدى. الايدا اسكەري وقۋ ورداسىندا ءتورت جىل وقىعان. ءتارتىپ سولاي بولعان. ەسەسىنە قىسقا مەرزىم ىشىندە كانىگى كاسىبي وفيتسەر اتاندى.

لەيتەنانت شەنىن العان جاس وفيتسەر الدىمەن سمولەنسك وبلىسىنىڭ گاگارين قالاسىنداعى اسكەري بولىمدە ۆزۆود كومانديرى بولدى. كوپ ۇزاماي سولتۇستىك كاۆكاز اسكەري وكرۋگىنە قاراستى كاپۋستين يار سىناق پوليگونى­نا جىبەرىلدى. استراحان وبلىسىنىڭ اۋماعىندا ورنالاسقان اسكەري بولىمدە روتا كومانديرى بوپ تاعايىندالعان جاس جىگىتتىڭ قازاق توپىراعىنا دا تابانى ءتيدى. اتىراۋ ايماعىنىڭ ازعىر, تايسويعان, جامانسور اسكەري سىناق الاڭدارىندا بولىپ, ءارتۇرلى اسكەري زىمىراندى جانە اسكەري بروندى تەحنيكانى سىناقتان وتكىزۋ جاتتىعۋلارىنا قاتىستى. ال 1984 جىلدىڭ جەلتوقسانىندا لەيتەنانت كامالبەك بەكتەلەۋوۆ ارىپتەستەرىمەن بىرگە اۋعانستانعا اتتاندى.

كەڭەس ارمياسىنىڭ 139-گۆارديا­لىق ينجەنەرلىك-ساپەرلىك باتالونى 56-جەكە گۆارديالىق دەسانتتىق شابۋىلداۋ بريگاداسىنىڭ قۇرامىندا بولىپ, پاكتيا پروۆينتسياسىنىڭ گاردەز قالاسىنا كەلىپ تۇراقتادى. بۇل باتالوننىڭ الدىندا گاردەز, كابۋل, حوست قالالارى ارالىعىنداعى كەڭەس اسكەرلەرى تەحنيكاسىنىڭ, جۇك تاسىمالىنىڭ قوزعالىس قاۋىپسىزدىگىن قامتاماسىز ەتۋ ءۇشىن تاس جولدار مەن ونىڭ ماڭىن مينادان تازارتۋ مىندەتى تۇردى. اسكەري ۋچيليششەدە ءتورت جىل بويىنا العان تەوريالىق ءبىلىمى مەن مەڭگەرگەن وقۋ-جاتتىعۋ تاجىريبەسىنىڭ سىنالار شاعى كەلدى. كۇنىنە 90-100 شاقىرىم جول ءجۇرىپ, ايماقتى مينادان تازارتادى. جولاي كوشتى تەكسەرىپ, قارۋ-جاراق, ەسىرتكى تاسىمالىنا دا توسقاۋىل قويادى.

اۋعان جەرىنە اياق باسقان ساتتەن ءۇش كۇن وتكەندە كامالبەكتىڭ اسكەري قۇراماسى «زاۆەسا» اتتى اسكەري وپەراتسياسىنا قاتىستى. العاشقى اسكەري تاپسىرمانى ورىنداۋعا اتتانىپ بارا جاتقان روتانىڭ 72 ساربازى ۇلكەن سىناق كۇتىپ تۇرعانىن, ارينە بىلگەن جوق. بار بىلەتىنى – تراسسا توڭىرەگىندە 17 مىڭعا تارتا مودجاحەدتىڭ بوي تاسالاعانى. سونىڭ 600-گە جۋىعى گاردەز باعىتىنداعى اسكەري قۇرامالاردى اڭدىپ جۇرگەن-ءدى. مىنە, سول 600 مودجاحەد ءدال لەيتەنانت بەكتەلەۋوۆتىڭ روتاسىنا شابۋىلدار دەپ كىم ويلاعان؟

سول كۇنى كامالبەكتىڭ روتاسى توس­قاۋىل­عا قالعان-دى. ينجەنەر-ساپەر, دەسانتشىلار مەن ساربازداردان قۇرالعان از عانا توپتىڭ مىقتاپ بەكىنىپ, از-كەم تىنىستاعانى ءساتى ەدى. ءدال وسى ساتتە مودجاحەدتەر تۇتقيىلدان لاپ قويدى. باتالوننىڭ 70-گە جۋىق جاۋىنگەرىنىڭ كوزىن جويىپ جىبەرمەك. جاس جاۋىنگەرلەر مينا قويىلعان الاڭعا تاپ كەلدى. مودجاحەدتەرمەن ۇرىسا ءجۇرىپ, ءبىر مەزگىلدە جولدى ارشۋعا بۇيرىق بەرگەن روتا ساردارى 16 ساپەرىنەن ايىرىلدى. كەسكىلەسكەن ۇرىس ۇستىندە روتا كومانديرىنىڭ ءوزى دە قازا تاپتى. روتانى باسقارۋدى قولىنا العان لەيتەنانت كامالبەك بەكتەلەۋوۆ قورشاۋدى بۇزىپ-جارىپ, قالعان اسكەردى الىپ شىعۋدى ويلادى. بىراق قارسى جاق باس كوتەرتپەي, ورىمدەي جاس ورەندەردىڭ بىرىنەن سوڭ ءبىرىن باۋداي ءتۇسىرىپ جاتتى. سوعان قاراماستان, قارشا بوراعان وقتىڭ استىندا ولىمگە باس تىككەن ساربازدار الاڭدى مينادان تازارتتى. جول اشىلىپ, امان قالعان التى ادام كەرى شەگىندى. توسقاۋىلعا بولعان 72 جاۋىنگەردىڭ 66-سى كوز جۇمدى. وسىدان-اق ك.بەكتەلەۋوۆ باسقارعان بولىمشە ءۇشىن العاشقى شايقاستىڭ قانشالىقتى اۋىر بولعانىن اڭعارۋ قيىن ەمەس. كەيىن روتا قۇرامى مەملەكەتتىك ناگراداعا ۇسىنىلدى. لەيتەنانت كامالبەك بەكتەلەۋوۆ 1985 جىلدىڭ اقپانىندا «قىزىل جۇلدىز» وردەنىمەن ماراپاتتالدى.

ەكىنشى ۇلكەن جاۋىنگەرلىك تاپسىرمانى ورىنداعاننان كەيىن ول «جاۋىنگەرلىك ەرلىگى ءۇشىن» مەدالىمەن ماراپاتتالدى. ال 1987 جىلى اۋعانستانان امان ورالعان كامالبەك بەكتەلەۋوۆ اسكەري قىزمەتىن ماسكەۋ قالاسىندا جالعاستىردى. بۇل كەزدە اعا لەيتەنانت شەنىن العان ول كەڭەستەر وداعى قارۋلى كۇشتەرىنىڭ باس شتابىن اۆتوكولىكپەن قامتاماسىز ەتەتىن باتالون كومانديرىنىڭ ورىنباسارى بولدى. التى ايدان كەيىن كاپيتان شەنى بەرىلدى. باس شتابتا قىزمەت ەتە ءجۇرىپ, 1991 جىلدىڭ تامىزىندا مەملەكەتتىك توڭكەرىستىڭ كۋاسى بولدى. سول ساتتە «توتەنشە وكىمەت» كامالبەك قىزمەت ەتىپ جۇرگەن ديۆيزيا كومانديرى زاحار بوندارەنكوعا الاڭعا اسكەر شىعارۋ جونىندە بۇيرىق بەرەدى. بىراق ديۆيزيا كومانديرى بۇيرىقتى ورىنداۋدان باس تارتادى. سول سەبەپتەن, ول وزگە وفيتسەرلەرمەن بىرگە قاماۋعا الىندى. كامالبەك بەكتەلەۋوۆ تە ارىپتەستەرىمەن بىرگە ماسكەۋدەگى لۋبيانكا تۇرمەسىندە جەتى كۇن جاتتى. كەيىن ءبارى بوساتىلىپ, ديۆيزياعا ورالدى. سول كەزدە ول ەكىنشى رەت «جاۋىنگەرلىك ەرلىگى ءۇشىن» مەدالىنە يە بولدى.

وداق ىدىراعان سوڭ كامالبەك بەك­تە­لەۋوۆ گۆارديا مايورى شەنىندە وتستاۆكاعا شىعىپ, ەلگە كەلدى. اۋعان سوعىسىندا يە بولعان ناگراداسىنا قوسا «جاۋىنگەر-ينتەرناتسيوناليست», «اۋعان حالقىنىڭ اتىنان العىس», «ۇرىس ارەكەتتەرىنىڭ ارداگەرى», «كسرو قارۋلى كۇشتەرىندەگى 10 جىل ءمىنسىز قىزمەتى ءۇشىن», باۋىرجان مومىش ۇلىنىڭ «باتىر شاپاعاتى» سەكىلدى مەدالدارمەن ماراپاتتالدى.

ەربول قوشاقانوۆ

اتىراۋ وبلىسى,

جىلىوي اۋدانى