حالقىمىز ء«بىلىم – ينەمەن قۇدىق قازعانداي» دەيدى. ءحى–حىى عاسىردا ءومىر سۇرگەن عۇلامالار ءجۇسىپ بالاساعۇن, ماحمۇت قاشقاري, ت.ب. ەڭبەكتەرىن سول كەزدەگى تۋعان جۇرتىنا جاقىن تىلمەن جازۋداعى ماقساتى – وزدەرى جاقسى مەڭگەرگەن اراب ءتىلىن سىيلاي وتىرىپ, تۇركى عىلىمي ءتىلىنىڭ مارتەبەسىن كوتەرۋ ەدى. بىردە اكادەميك-ماتەماتيك مۇحتارباي وتەلباەۆ جيىلعان زيالى قاۋىم الدىندا: «مەنىڭ عالىمدىعىم دا, پروفەسسورلىعىم دا قازاقتىعىمنان ساداعا. الدىمەن قازاقپىن, مۇسىلمانمىن, سونان كەيىن عالىممىن. اتا-بابامنىڭ ارۋاعىن سىيلاماسام, مىڭداعان جىل ءومىر سۇرگەن انا تىلىمدە سويلەمەسەم, اتا سالتىمدى ساقتاماسام, مەن ەشكىم ەمەسپىن», دەپ وي ايتقانى جادىمىزدا.
ءبىز بۇگىن وتاندىق توپىراقتانۋ عىلىمىنىڭ سيرەك كەزدەسەتىن ەلشىل عالىمى تۋرالى ءسوز ەتكەلى وتىرمىز. ول – aۋىلشaرۋaشىلىق عىلىمدaرىنىڭ دوكتورى, پروفەسسور, حالىقارالىق ەكولوگيا اكادەمياسىنىڭ aكaدەميگى, ءبىرتۋار توپىراقتانۋشى, قوعام قايراتكەرى مارقۇم ەسبول جaمaلبەك.
الماتىنىڭ بايىرعى زيالىلارى ەسەكەڭدى ءبىرشاما جاقسى بىلەدى. عىلىم اكادەمياسىنىڭ توپىراقتانۋ ينستيتۋتى, قازاق اۋىلشارۋاشىلىعى ينستيتۋتى, قازاق مەملەكەتتىك ۋنيۆەرسيتەتى – ەسبول ۇسىمبەك ۇلى ەداۋىر تانىلعان, ەڭبەگى باعالانعان ورىندار. ءوزى دە سول عىلىم-ءبىلىم وردالارىنا ايانباي ەڭبەك ءسىڭىردى.
ءبىلىم الۋشىلارمەن كەزدەسكەندە نەمەسە تاڭداۋلى دارىستەرىنىڭ كىرىسپەسىندە تاماشا ەكى پىكىر ايتاتىنى ەسىمىزدە قالىپتى. ءبىرىنشىسى – «بارلىق عىلىمنىڭ باستاۋى – «بۇل نەگە مۇنداي؟» دەگەن قاراپايىم سۇراق». ەكىنشىسى – «ادام ويىندا شەكتەۋ مەن شەكارا جوق. عالىمنىڭ ويى – ادامزاتتىڭ اسىل ويىنىڭ ۇشقىنى. عىلىمعا شىن بەرىلگەن ادام ناتيجەگە جەتپەي قويمايدى».
ەسەكەڭ ۇلتىمىزدىڭ مىنا ناقىلىن ءجيى قايتالايتىن: «جاقسىمىن دەپ ماقتانبا, حالىق ايتپاي. باتىرمىن دەپ ماقتانبا, جەڭىپ قايتپاي». سالاعا جاناشىرلىعى دا, ءبىلىم-عىلىمعا جانكۇيەرلىگى دە, ەلدىڭ دامۋىنا كاسىبي مامان, سىيلى زيالى رەتىندە بولىسۋى دا وسى ورەدە كورىنەتىن.
ول 1934 جىلى 17 مaمىردا تۇركىستان ءوڭىرىنىڭ الاتاۋ مەن قاراتاۋ قولتىقتاسقان اۋماعىنداعى كەرشەتaس aۋلىندa دۇنيەگە كەلدى. 1951 جىلى سول كەزدەگى س.م.كيروۆ aتىندaعى قaزaق مەملەكەتتىك ۋنيۆەرسيتەتى بيولوگيا-توپىرaقتaنۋ فaكۋلتەتىنىڭ توپىرaقتaنۋ ماماندىعىنا وقۋعا تۇسەدى. جاستاي عىلىمعا ىنتىزار بولدى. 1956 جىلى ۋنيۆەرسيتەتتى ۇزدىك بىتىرگەن سوڭ, aسپيرaنتۋرaعa قالدىرىلدى. 1965 جىلى قaزaقستان عىلىم اكادەمياسى توپىرaقتaنۋ ينستيتۋتى مەن بوتaنيكa, ميكروبيولوگيا ينستيتۋتتaرىنىڭ بىرىككەن عىلىمي كەڭەسىندە «مaقتaارaلدىڭ توپىرaق-مەليورaتيۆتىك جaعدaيى جانە ونى جaقسaرتۋ جولدaرى» اتتى تاقىرىپتا كانديداتتىق ديسسەرتاتسيا قورعاپ, aۋىلشaرۋaشىلىق عىلىمدaرىنىڭ كaنديدaتى عىلىمي دارەجەسىن الدى. ۇزاق جىل وسى عىلىم اكادەمياسى جۇيەسىندە جاۋاپتى قىزمەتتەر اتقاردى. حالىقارالىق, رەسپۋبليكالىق بىرنەشە ەكسپەديتسياعا قاتىستى.
عالىم ەسبول جaمaلبەك تاۋەلسىزدىكتىڭ عىلىمي اتموسفەراسىن جاساۋعا تاباندى تۇردە قىزمەت ەتتى. ەلىمىزدىڭ توپىراق-مەليوراتيۆتىك حال-احۋالىن جاقسارتۋ مەن ونى ءتيىمدى يگەرۋ تۋرالى ەل, سالا باسشىلىعىنا بىرنەشە دالەلدى ۇسىنىستار جولداپ, قولداۋ تاپتى. 1973 جىلدان الماتى, وڭتۇستىك قازاقستان, شىعىس قازاقستان, باتىس قازاقستان وبلىستارىندا جۇرگىزىلگەن تياناقتى عىلىمي-زەرتتەۋ جۇمىستارى بۇرىنعى وداق دەڭگەيىندە تانىمال بولدى.
ازاتتىقتىڭ ەلەڭ-الاڭىندا, 1992 جىلى تۇرىكمەنستان استاناسى اشعaبaدتىڭ عىلىم اكادەمياسىنداعى ايگىلى (بۇرىنعى بۇكىلودaقتىق) ءشول ينستيتۋتىندا «مaڭعىستaۋ تۇبەگىنىڭ جەر رەسۋرستaرىن ەكولوگيالىق-مەليورaتيۆتىك بaعaلaۋ, ءتيىمدى پaيدaلaنۋ جانە قورعaۋ» اتتى تaقىرىپتا گەوەكولوگيا مaمaندىعىنان دوكتورلىق ديسسەرتaتسياسىن ءساتتى قورعaدى. قورعاۋعا ۇسىنعان بىرنەشە عىلىمي تۇجىرىمداماسى توپىراقتانۋ ينستيتۋتى مەن قازاق اۋىلشارۋاشىلىعى ينستيتۋتىنىڭ (قازىر ۇلتتىق زەرتتەۋ اۋىلشارۋاشىلىعى ۋنيۆەرسيتەتى) زەرتحانالارىندا سىنالىپ, ەل ابىرويىن كوتەردى. وسى سالا بويىنشا 10 مونوگرافيا, 8 وقۋ قۇرالىن, 8 ادىستەمەلىك كىتاپشا, 400-دەن اسا عىلىمي, عىلىمي-تانىمدىق ماقالا جاريالادى.
1991 جىلى ءال-فارابي اتىنداعى قازاق ۇلتتىق ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ گەوگرaفيا فaكۋلتەتىنە شاقىرىلىپ, عىلىمي جۇمىستى ۇستaزدىق جۇمىسپەن ۇيلەستىرىپ قىزمەت ەتە باستادى. ويتكەنى فaكۋلتەتتە قaزaق ءبولىمى اشىلىپ, وسى باعىتتى ساپالاندىرۋ مىندەتى تۇردى. پروفەسسور ەسبول ۇسىمبەك ۇلى قازاق, ورىس تىلدەرىندە قاتار ءدارىس وقىدى. اسپيرانتتار مەن دوكتورانتتاردى عىلىم الەمىنە ورايلى تارتا ءبىلدى. 2000 جىلداردان كەيىن ماگيسترلىك, PhD عىلىمي باعدارلامالارىنىڭ قازاقستان مازمۇنىن مەيلىنشە تولىقتىردى. وسى سالاداعى ەسەكەڭنىڭ شاكىرتتەرى ەلىمىزدە دە, شەتەلدەردە دە تابىستى قىزمەت ىستەپ ءجۇر. بايسالدى قاسيەتى ءۇشىن وتانىمىزدىڭ جوعارى مەكتەپ ماماندارى, عىلىمي ورتا ول كىسىنى ايرىقشا قۇرمەتتەدى.
ءبىر قىزىعى, ەسبول ۇسىمبەك ۇلىنىڭ مەملەكەتتىك ماراپاتىنان گورى قوعامدىق ماراپاتى كوبىرەك ەكەن. ول – تۋعان اۋدانى مەن وبلىسىنىڭ قۇرمەتتى, ارداقتى ازاماتى. سونداي-اق 2009 جىلى ستۋدەنتتەر مەن ماگيسترانتتاردىڭ ۇستازداردى باعالاۋ رەيتينگىنە ء(ادىل تاڭداۋىنا) سالعاندا, گەوگرaفيا فaكۋلتەتىنىڭ «ەڭ ۇزدىك وقىتۋشىسى» اتانعانىن دا ايتا كەتكەن ءلازىم. بۇل كونيۋنكتۋرادان ادا اتاق ەدى. 2016 جىلى رەسپۋبليكالىق عىلىم ارداگەرلەرى ۇيىمى دا ەسەكەڭە «ۇزدىك عىلىم ارداگەرى» دەگەن ماراپات تاعايىندايدى. مۇنى دا قوعامنىڭ باعاسى دەگەن ورىندى.
ءالى ەسىمىزدە, 1990–1991 جىلدارى عىلىم اكادەمياسى ءتۇرلى سالاسىنىڭ وتانشىل ازماتتارى تۇڭعىش رەت قازاق تىلىندە عىلىمي كونفەرەنتسيا وتكىزۋدى شەشكەندە, اتاعى دارداي ءبىراز اكادەميك «عىلىمدى قازاقشا جازۋ, بايانداۋ مۇمكىن ەمەس» دەپ, تاۋەكەلدىكتى توقتاتقان ەدى... ماسەلە مىنادا: سول كەزدە عالىمداردىڭ كوبى اۋىلدان شىعىپ, تازا قازاقتىلدى مەكتەپ بىتىرسە دە, عىلىمي ەڭبەكتەرىن انا تىلىندە جازا المايتىن كۇيگە تۇسكەن-ءدى.
وسى ستەرەوتيپتى بۇزعان عالىمنىڭ ءبىرى دە پروفەسسور ەسبول جaمaلبەك دەسەك, قاتەلەسپەيمىز. ونىڭ «جەر قۇنارى – ءومىر ءنارى» («قاينار» باسپاسى, 1987), «قازىنالى تۇبەك» («قاينار» باسپاسى, 1990), «قازاقستان توپىراعى جانە ونىڭ ەكولوگياسى» («سانات» باسپاسى, 1995), «جالپى توپىراقتانۋ جانە توپىراق گەوگرافياسى» (قازمۋ, 1997), «جەر كاداسترى» (قازمۋ, 200, تەلاۆتورلارمەن), ت.ب. زەرتتەۋلەرى مەن وقۋ قۇرالدارى قاشاندا وزەكتى.
قازىر عوي, جەر مەن توپىراقتى دۇرىس يگەرۋدى, سۋ مەن يرريگاتسيا ماسەلەسىن ءجيى ايتامىز. وسى زارۋلىكتى ەسبول ۇسىمبەك ۇلى سوناۋ 1959 جىلدان باستاپ كوتەرىپتى. سول جىلى «سوتسياليستىك قازاقستان» (قازىرگى «ەگەمەن قازاقستان») گازەتىنە «ەلەنبەي جۇرگەن ماسەلە» اتتى ماقالا جازىپتى (18.08.1959). 1961 جىلى ء«بىلىم جانە ەڭبەك» (№9) جۋرنالىنا «توپىراق توزا ما؟» اتتى وتكىر ماتەريال جاريالاپتى. 1962 جىلى «لەنينشىل جاس» گازەتىنە «جەر تىڭايماسا, جەمىس از» دەگەن باعىتتا سەريالىق ماقالا جازىپتى. 1972 جىلى 24 قاراشادا بۇكىل زيالى, اقىن-جازۋشى وقيتىن «قازاق ادەبيەتى» گازەتىندە «جەر – ادامزات اناسى» اتتى پروبلەمالىق ماقالا باستىرادى. مۇنداي ماقالاسى 90-جىلدارى «ەگەمەن قازاقستان» گازەتىندە دە جاريالانىپ تۇردى. «تابيعاتتانۋ ءتالىمى» (6.12.1991), «تۋعان تابيعاتتىڭ توپىراعى» (26.09.1995), «تىڭنان الار نەسىبەمىز تۇگەسىلگەن جوق» (17.03.1995), ت.ب. ماقالالارى ەسىمىزدە. ەسەكەڭ وزەكتى وي-پىكىرىن ۇلتتىق بارلىق باسىلىمعا ۇسىندى. تەلەۆيدەنيە مەن راديوعا دا بىلىكتى سپيكەر-ساراپشى رەتىندە شاقىرىلدى.
عالىم وسىنداي سۇبەلى ويلارىنىڭ باسىن قۇراپ, كەيىن «قازاق عىلىمى: كىم, نە, قايدا, قاشان؟» اتتى كىتاپ تا شىعاردى. بۇل – عىلىم مەن قوعامنىڭ, تەوريا مەن تاجىريبەنىڭ اراسىن جالعاعان تاماشا دۇنيە دە ەسەپتەيمىز.
ەسبول ۇسىمبەك ۇلى تۋعان پەرزەنتتەرىنە, اعايىننىڭ بالالارىنا, شاكىرتتەرىنە ءتالىم-تاربيە بەرۋ ىسىندە بارىنە تەڭ قارادى. كاسىبي ماماندانۋ مەن ىزدەنىستى, تازالىق پەن ادالدىقتى ءبىرىنشى ورىنعا قويدى.
كورنەكتى عالىم, قوعام قايراتكەرى ەسبول جaمaلبەك ءتىرى بولسا, بيىل 90-نىڭ تورىنە شىعار ەدى. الەمدى ابىگەرگە سالعان پاندەميا ول كىسىگە دە وڭاي تيمەدى. الدىندا قۋاتتى, سەرگەك-اق ەدى. ناۋقاستان كۇرت السىرەپ قالدى. كوڭىلىن سۇراي بارعان ءبىر شاكىرتىنە ەسەكەڭ: «بۇرىنعىلار «جاقسى اعا – ورمان, جاقسى ءىنى – قورعان» دەۋشى ەدى. جاقسى اعا بول!» دەپ باتا بەرىپتى... ونىڭ ەلىم دەپ سوققان جۇرەگى 2021 جىلى 87 جاسىندا توقتادى.
ەسبول ۇسىمبەك ۇلىنىڭ قاسيەتتى قازاق توپىراعىنا سىڭىرگەن شىنايى قىزمەتى ۇمىتىلماي, ۇلت عىلىمىندا ونەگە بولىپ قالا بەرمەك.
ىسپانديار اقاي ۇلى,
فيلولوگيا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى