وتاندىق وندىرۋشىلەردى قولداۋ قارقىنى

ەلدەن ەكسپورتقا شى­عارىلاتىن ونىمدەردىڭ دەنى مەتاللۋرگيا مەن حيميا ونەر­كاسىبىنىڭ ونىمدەرى – مىس پەن مىس كاتودتارى, فەرروقو­رىت­پا, ۋران, مۇناي ونىمدەرى, وڭدەلمەگەن مىرىش جانە اليۋميني, ىستىقتاي پروكاتتالعان جالپاق بۇيىمدار, تابيعي گاز. ولاردان بولەك, بيداي ۇنى, كۇنباعىس مايى جانە مينەرالدى تىڭايتقىشتار ۇلكەن سۇرانىسقا يە. جىل سايىن 155,9 مىڭ توننا كۇنباعىس مايى سىرتقى نارىققا شىعارىلادى. 2022 جىلدىڭ قورىتىندىسىن­دا كۇنباعىس مايىنىڭ ەكسپور­تى 3 ەسە ءوسىپ, 346,4 ملن دوللار بولدى. بىلتىر مارگارين ءونىمى­نىڭ كولەمى 2,7 ەسە ۇلعايىپ, 88,8 ملن دوللارعا جەتتى. بۇگىندە كۇنباعىس مايىنا سالىناتىن 20 پايىزدىق باج سالىعىنا قاراماستان, وسى ءونىمنىڭ بەلسەندى تۇردە ەكسپورتتالىپ وتىرعانىن ايتىپ ءوتۋ كەرەك.

مايلى داقىلداردى وڭدەۋ­شىلەردىڭ سالالىق قاۋىمداستىعى ۇسىنعان مالىمەتتەرگە قاراعاندا, 2022 جىلدىڭ قازانىنان 2023 جىلدىڭ قىركۇيەگىنە دەيىنگى ارالىقتا 315,1 مىڭ توننا كۇن­باعىس مايى ەكسپورتتالىپتى. ساۋدا جانە ينتەگراتسيا ءمينيسترى ارمان شاققاليەۆ جالپى سىرتقى ساۋدا بويىنشا ەلىمىزدىڭ تاۋار اينالىمى 2023 جىلدىڭ 6 ايىندا 67,2 ملرد دوللاردى قۇراپ, 2022 جىلدىڭ سايكەس كەزەڭىمەن سالىستىرعاندا 4,3%-عا ارتقانىن ايتتى. سونىمەن قاتار ەلىمىزدىڭ شيكىزاتتىق ەمەس تاۋار اينالىمى بىلتىر 22%-عا ءوسىپ, 39,4 ملرد دوللاردى قۇرادى. دايىن اۋىل شارۋاشىلىعى ءونىمى نەگىزىنەن رەسەي مەن قىرعىزستانعا جاسالعان ەكسپورتتىڭ ءوسۋ ەسەبىنەن 10%-عا ۇلعايىپ وتىر. تاۋارلار اراسىندا مينەرالدى سۋلار, تەمەكى, شوكولاد جانە كونديتەرلىك ونىمدەر مەن سۋسىندار جەتكىزىلىمىنىڭ ارتۋى بايقالادى.

توپ-3 شيكىزاتتىق ەمەس ەكس­پورتتىق تاۋارلارلار قاتا­رىنا مىس, مىس كاتودتارى, فەررو­قورىتپا مەن ۋران كىرەدى.

ساۋدا جانە ينتەگراتسيا مي­نيسترلىگى تاراپىنان وتاندىق تاۋار وندىرۋشىلەردىڭ سىرتقى نارىققا شىعۋىن قامتاماسىز ەتۋدە حالىقارالىق كورمەلەر, بيز­نەس فورۋمدار مەن ءتۇرلى باعدار­لامالار اياسىندا قولداۋ شارالارى كورسەتىلىپ كەلەدى. بيىل اتالعان باعدارلاما شەڭبەرىندە تاماق ونىمدەرى, حيميالىق زاتتار مەن توقىما بۇيىمدارىن ەكسپورتتايتىن 111 كاسىپورىن تاڭدالىپ, سىرتقى نارىققا ءوز ونىمدەرىن تانىستىرماقشى. سونىمەن قاتار IT قىزمەتتەردى ەكسپورتتاۋشى وتاندىق كومپانيالاردىڭ سانى دا ەداۋىر ءوسىپ جاتىر. مەملەكەت وتاندىق تاۋار وندىرۋشىلەر مەن ساۋدا كومپانيالارىنا ءوز ونىمدەرىن حالىقارالىق Alibaba.com ەلەكتروندىق ساۋدا پلاتفورماسىندا ساتۋعا مۇمكىندىك بەردى. پلاتفورما ارقىلى ساتۋ كولەمى بۇگىندە 300 ملن دوللاردان اسىپ جىعىلادى.

ءيا, كاسىپكەرلەر ءۇشىن بيزنەستى اشۋ مەن دامىتۋعا مەملەكەت تاراپىنان جان-جاقتى شارالار قابىلداپ, قولداۋ كورسەتىلىپ وتىر. «ۇلتتىق جوبا» شەڭبەرىندە پايىزدىق مولشەرلەمەنى سۋبسيديالاۋ, كرەديتتەرگە كەپىلدىك, بۇدان وزگە دە باعدارلامالاردىڭ ارقاسىندا جەڭىلدىكتى قارىزدار بەرىلەدى. وسى رەتتە مەملەكەتتىك ساياساتتىڭ جولسەرىگى بيزنەسكە سەنىمدى سەرىكتەس رەتىندە «دامۋ» كاسىپكەرلىكتى دامىتۋ قورى» اق وتاندىق وندىرۋشىلەرگە قولداۋ كورسەتىپ كەلەدى. ولار جىل سا­يىن «ۇلتتىق ءونىم» كورمەسىن ۇيىمداستىرادى. مەملەكەتتىك باعدارلامالاردى ىسكە اسىرۋدىڭ بارلىق كەزەڭىندە قور جالپى سوماسى 10,9 ترلن تەڭگەنى قۇ­راي­تىن 187,5 مىڭنان استام كاسىپ­كەرلىك جوباسىنىڭ ىسكە قوسى­لۋىنا مۇرىندىق بولدى. ەكى جىل بۇرىن 1,5 ترلن تەڭگەدەن استام نەسيە سوماسىنا اشىلعان 50,5 مىڭعا جۋىق جوبا بۇگىندە ەكو­نوميكانىڭ ءار سالاسىندا جۇ­مىستارىن دوڭگەلەتىپ ءجۇر. جوبالار يمپورتتى الماس­تىرۋعا, جاڭا جۇمىس ورىندارىن قۇرۋعا, سونداي-اق ەلدىڭ ەكس­پورتتىق الەۋەتىن ارتتىرۋعا ىقپال ەتىپ جاتىر.

سونىڭ ىشىندە, فارفوردان جاسالعان بۇيىمدار وندى­رەتىن «زەردە-اقتوبە كەراميكاسى» جشس ىشكى نارىقتى قام­تاماسىز ەتە وتىرىپ, ءوز ونىم­دەرىن رە­سەيگە, تاجىكستانعا, وزبەك­ستانعا, قىرعىزستانعا ەكسپورتتايدى. سونداي-اق برويلەر ەتىن ءوندىرۋ جانە وڭدەۋمەن اينالىساتىن «پريما قۇس» جشس ءىرى قۇس كە­شەنى, قان ساقتاۋعا ارنالعان سىيىم­دىلىقتار وندىرۋمەن اينا­­­­لىساتىن «Eira Med» كاسىپ­ورىن­دارى سوڭعى ۋاقىتتا قار­قىن­­­دى ءوندىرىس تىزبەگىن جولعا قويدى.

وتاندىق وندىرۋشىلەرگە قولداۋ كورسەتۋشى تاعى ءبىر ءىرى كومپانيا – «بايتەرەك» حولدينگى. ول ەكونوميكانىڭ ءتۇرلى سالاسىن, اسىرەسە, وڭدەۋشى ونەركاسىپتەگى بيزنەستى قولداۋعا ايرىقشا نازار اۋدارادى. «بايتەرەك» كومپانيالار توبى ماشينا جاساۋ, قۇرىلىس, حيميا, تاماق, اۋىل شارۋاشىلىعى جانە جەڭىل ونەركاسىپ سالالارى بويىنشا 34 جوباعا 468,4 ملرد تەڭگە كولەمىندە قارجى بولگەن. حولدينگتىڭ ەنشى­لەس ۇيىمدارىنىڭ اراسىندا «قازاقستاننىڭ دامۋ بانكى» 358 ملرد تەڭگە شاماسىندا 17 جوبانى جانە ونەركاسىپتى دامىتۋ قورى 109,4 ملرد تەڭگەگە 16 جوبانى قارجىلاندىرعان. اگرارلىق نەسيە كورپوراتسياسى (انك) ءوز قاراجاتىنان 97 ملن تەڭگە كو­لە­مىندە ءبىر جوباعا قارجى قاراس­تىردى.

وتاندىق تاۋار وندىرۋشىلەر اراسىندا جيھاز ەكسپورتى ءبىر جىل ىشىندە ءۇش ەسە وسكەن. بىلتىر قۇنى 14 ملن دوللارعا جۋىق ءونىم شەتەلگە ساتىلىمعا شىققان. الدىڭعى جىلمەن سالىستىرعاندا 31 پايىزعا ارتقان. قازىر ەلدە جيھاز جاسايتىن 1500-گە جۋىق كاسىپورىن جۇمىس ىستەيدى. سونى­مەن قاتار شەت مەملەكەتتەر تاراپىنان وتاندىق لوكوموتيۆتەرگە قىزىعۋشىلىق ارتىپ كەلەدى. تاجىكستان, وزبەكستان, ۋكراينا, مولدوۆا, ازەربايجان, تۇرىك­مەنستان ەلدەرىنەن تاپسىرىس ءتۇسۋ جيىلەگەن. لوكوموتيۆتەردى لوكوموتيۆ قۇراستىرۋ مەن ەلەكتروۆوز قۇراستىرۋ زاۋىتتارى ىسكە اسىرادى. ءار كاسىپورىننىڭ جىلدىق وندىرىستىك قۋاتى – 100 تەحنيكانىڭ دەڭگەيىندە. بۇگىنگە دەيىن لوكوموتيۆ قۇراستىرۋ زاۋىتى 517 لوكوموتيۆ جاساپ شىعارعان. ال ەلورداداعى ەلەكترو­ۆوز قۇراستىرۋ زاۋىتى تەمىر­جول نارىعىندا 2010 جىلدان بەرى قىزمەت ەتەدى. زاۋىت –  ورتالىق ازياداعى ماڭدايالدى كاسىپورىنداردىڭ ءبىرى. وتكەن جىلى وتاندىق ماشينا جاساۋ سالاسىنداعى ءونىم كولەمى 25 پايىزعا ارتقان.

وتاندىق وندىرۋشىلەردى قول­داۋ شارالارى جونىندە مەم­لەكەت باسشىسىنىڭ تاعى ءبىر تاپ­سىرماسى – ونىمدەردىڭ ەلىمىزدەن شىققانىن راستايتىن تەتىكتەردى قايتا قاراۋ ماسەلەسى. بۇگىندە جاڭا تاسىلدەردە بىرقاتار ۇدەرىستەردى اۆتوماتتاندىرىپ, تسيفر­لاندىرۋدى جانە ءوز ونىم­دەرىن وزگە ەلدەرگە ەكسپورتتاي­تىن وتاندىق كومپانيالار ءۇشىن جۇكتەمەنىڭ تومەندەتىلۋ مۇمكىندىگى قاراستىرىلىپ جا­تىر. قارجى مينيسترلىگى وتان­دىق ءوندىرىستى قولداۋعا جانە ونىڭ دامۋىن ىنتالاندىرۋعا باعىتتالعان بىرقاتار بۇيرىققا تۇزەتۋ ەنگىزەتىنىن رەسمي جاريالادى. ونداعىسى ەل ەكونوميكاسىندا شەشۋشى ءرول اتقا­راتىن ساتىپ الۋعا قاتىستى بول­ماق. مەملەكەتتىك جانە ۇلت­تىق كومپانيالاردىڭ ساتىپ الۋ قاعيدالارىنا ەنگىزىلگەن تۇزە­تۋ­لەر وتاندىق وندىرۋشىلەرگە بىرقا­تار ارتىقشىلىقتى بەرەدى دەپ كۇتىلىپ وتىر. جەڭىل­دىكتەر قاتارىندا 30% اۆانس تولەۋ, شارت­تىڭ ورىندالۋىن قام­تاما­سىز ەتۋدەن بوساتۋ, سونداي-اق مىندەت­تەمەلەردى ورىنداماعانى ءۇشىن تۇراقسىزدىق ايىبىن ازايتۋ بار.

وسى رەتتە مەملەكەتتىك ساتىپ الۋ اياسىندا وزگە ەلگە ەكسپورتتالاتىن تاۋارلار سەرتيفيكاتىنا قاتىستى دا بىرقاتار تۇيتكىلدى ماسەلە بار ەكەنىن ايتىپ وتكەن ءجون. تەحنيكالىق رەتتەۋ تۋرالى زاڭنامادا سايكەستىكتى راستايتىن ونىمدەر تەحنيكالىق رەگلامەنتكە ساي, سەرتيفيكاتتاۋ كەزىندە اككرەديتتەلگەن زەرتحانالاردىڭ سىناق ناتيجەسىن پايدالانۋعا ءتيىس. «سامۇرىق-قازىنا» قورى, «سق-فارماتسيا» كومپانياسىنىڭ دارىلىك زاتتار مەن مەديتسينالىق بۇيىمداردى ۇزاقمەرزىمدى ساتىپ الۋلارى, تاۋارلاردى, ونىڭ ىشىندە ەركىن قويمالار مەن ەركىن ەكونوميكالىق ايماقتان ەاەو ەلدەرىنە ەكسپورتتاعاندا بيزنەس وكىلدەرى ست – KZ جانە يندۋستريالىق سەرتيفيكاتتارىن ۇسىنۋى كەرەك. تەك وسى جاعدايدا عانا شىعىندار وتەلەتىن بولادى. بۇل سەرتيفيكاتتاردىڭ ارقايسىسى ءوز كەزەڭىندە وتاندىق وندىرۋشىلەردى قولداۋدا بەلگىلى ءبىر ءرول اتقارادى.

ساۋدا جانە ينتەگراتسيا ۆيتسە-ءمينيسترى قۇرالداردىڭ ارقايسىسىندا كەمشى­لىكتەر بار ەكەنىن, ماسە­لەن, اتالعان سەرتيفيكات بەلگى­لى ءبىر دارەجەدە ءبىر-ءبىرىن قايتا­لايتىنىن ايتادى.

سونىمەن قاتار ساراپتامالىق ۇيىمداردا بىلىكتىلىگى مەن جاۋاپ­كەرشىلىگىن, سالالىق ەرەكشەلىك­تەرىن راستايتىن تالاپتار بولماي تۇر. ءوندىرىستىڭ ناقتى بار-جوعىن تەكسەرۋدىڭ مۇمكىندىگى جوق. ءوندىرىستى راستاۋ ءۇشىن ءوزارا ينتەگراتسيالانعان بىرىڭعاي مەملەكەتتىك اقپاراتتىق بازانىڭ قاجەتتىلىگى بايقالادى.