تورعاي جۇرتىنىڭ احۋالى الاڭداتادى

ەكى كۇن جانگەلدين اۋدانىندا, ءبىر كۇن جولدا بولىپ, اعايىننىڭ باسىنا تۇسكەن اۋىرتپالىقتى كوزىمىزبەن كورىپ, ەت-جۇرەگىمىزبەن سەزىنىپ قان جىلاعانداي بولىپ قايتتىق.

جانگەلدين اۋدانىندا قار جوق. قىرات جەرلەردە قاڭتارىلعان تەحنيكا,  قاراڭداعان مال كورىنەدى. ۇشى-قىرى جوق جازىق ويپاڭدارعا سۋ تولىپ, تەڭىزگە اينالعان. سۋدىڭ شەتى كورىنبەيدى. جول بويىندا جاتقان جاركولگە توقتادىق. جارىق, بايلانىس جوق. اۋىلدىڭ ەر ازاماتتارى اۋىلدىڭ شەتىن بوگەپ جاتىر ەكەن. سۋ قورشاۋىندا قالعان تەنتەكسايدىڭ تۇرعىندارى وسى اۋىلعا ورنالاسىپتى.

«بىرنەشە كۇننەن بەرى دامىل جوق. بۇگىن اۋىلعا سۋ كىرەدى-اۋ دەگەن جەرلەردى بىتەپ, كىرگەن قار سۋىن شىعارىپ, سورعىتىپ جاتىرمىز. كەشە قاراعاندىنىڭ اسكەريلەرى كەلىپ, قۇم قاپتاپ, سۋ جىرىپ كەتكەن جەرلەردى بوگەۋگە كومەكتەسىپ كەتتى. جان-جاقتان كومەك كەلىپ جاتىر. استانادان, قوستانايدان قاپشىق, كۇرەك, قولعاپ, رەزەڭكە ەتىك, ازىق-ت ۇلىك كەلىپ جاتىر. تەنتەكسايدىڭ 20 تۇرعىنى ءبىزدىڭ ۇيدەن كەشكى اس ىشەدى. سوسىن تۋىس-تۋعاندارىنىڭ ۇيىنە قونادى. بالالارى بالاباقشاعا ورنالاستى. ءبىزدىڭ ۇيدە ءبىر قارت كىسى بار. سىرتتا جۇرگەن اۋىل ازاماتتارى كوپ كومەكتەسىپ جاتىر», دەدى اۋىل تۇرعىنى كەندەباي تۇرماعامبەتوۆ.

وسى اۋىلدا تۇراتىن نيزامبەك تاجىكەنوۆتىڭ ۇيىنە دە باس سۇعىپ, جاعداي سۇراستىق. جيىرما-شاقتى قوي-ەشكىسى قورانىڭ بۇرىشىنداعى قۇرعاق جەردى ىقتاپ تۇر. ۇلكەن ۇلى ءشوپ سۋى­رىپ, ءىرى قارالارىنا ازىق بەرىپ ءجۇر.  «جارىق جوق, توڭازىتقىش جۇمىس ىستەمەي تۇر دەمەسەڭىز, ءۇيىمىز امان» دەگەن نيزامبەك. ۇيىنە كىرىپ, توقتان اعىتۋلى توڭازىتقىشىن, سىعىرايعان شامنىڭ جارىعىمەن پەش جاعىپ, اس ازىرلەپ جاتقان جارىن, اناسىنىڭ ەتەگىنە جارماسقان توپ-تومپاق, ءسۇپ-سۇيكىمدى كەنجە ۇلىن فوتوعا ءتۇسىرىپ الىپ جولعا شىقتىق.

تورعايعا ءتۇن جامىلا جەتتىك. ءبىز كەلىپ كىرگەندە ۇزىن  جۇك كولىگى ش.ءۋاليحانوۆ اتىنداعى مەكتەپتىڭ جانىنداعى ەۆاپۋنكتكە «اmanat» پارتياسى جىبەرگەن گۋمانيتارلىق جۇكتى ءتۇسىرىپ جاتىر ەكەن. سول جەردەن ارقالىق, تورعاي اراسىنداعى اۋىلداردى ارالاپ جۇرگەن ءماجىلىس دەپۋتاتى ەركىن ءابىلدى جولىقتىردىق.

«ەۆاكۋاتسيالىق پۋنكتتەرگە كىردىك, وندا تۇرىپ جاتقان كىسىلەردىڭ جاعدايىن سۇراپ بىلدىك. جالپى, جاعداي اۋىر. ۇيىنەن, مالىنان, تەحنيكاسىنان ايىرىلىپ قالعان جۇرت بار. قۇتقارۋ جۇمىستارى ءالى اياقتالعان جوق, جالعاسىپ جاتىر. قاۋىپتىڭ بەتى قايتقان جوق. ساپار بارىسىندا شتابقا, وپەراتيۆتىك ورتالىققا كىردىك. توتەنشە جاعداي دەپارتامەنتىنىڭ قىزمەتكەرلەرىمەن اڭگىمەلەستىك. سۋ تاسقىنىنان زارداپ شەككەن اۋداندارعا بۇكىل ەل بولىپ كومەكتەسىپ جاتىر. الماتى, استانا, قوستانايدان قارجىلاي, ازىق-ت ۇلىك تۇرىندە, زاتتاي كومەك كەلىپ جاتقانىن كوزىمىزبەن كوردىك», دەدى ەركىن كۇزەمباي ۇلى.

ءماجىلىس دەپۋتاتىنىڭ ايتۋىنشا, ۇيى­نەن ايىرىلعان ءبىراز تۇرعىنداردىڭ ءۇي قۇجاتتارى جوق ەكەن, باسپاناسى زاڭداستىرىلماعان. «اmanat» پارتيا­سى­نىڭ زاڭگەرلەرى وسى ماسەلەمەن اينالىسۋعا ىقتيار تانىتىپ وتىر. حالىق قالاۋلىسى ءدۇيىم جۇرتتى دۇرلىكتىرگەن جويقىن سۋ تاسقىنى شالعاي وڭىردە شەشىلمەي جاتقان كوپ ماسەلەنىڭ بەتىن اشىپ بەرگەنىن ايتتى.

ء«وڭىردىڭ ترانسپورتتىق ينفرا­قۇرى­لىمى وتە ناشار. اۆياقاتىناس جوق. تج تىكۇشاقتارىنا جانارمايدى قوستانايدان اكەلەدى. سوندىقتان ارقالىقتا مىندەتتى تۇردە ءوزىنىڭ اۋەجايى كەرەك. ءوزىنىڭ اۆيا جانارماي قويماسى كەرەك جانە استانادان تىكەلەي كەلەتىن تاس جول كەرەك. ويتكەنى ءبىز بۇگىنگىدەي قيىن جاعدايدا كەرەك زاتتىڭ ءبارىن قوستانايدان جالعىز جولمەن تاسىپ جاتىرمىز. ال ول جولعا بىردەڭە بولىپ قالسا, ارقالىق, تورعاي ءوڭىرىنىڭ بۇكىل رەس­پۋبليكامەن بايلانىسى ءۇزىلىپ قالادى. سوندىقتان مىندەتتى تۇردە وسى ماسەلە جونىندە  دەپۋتاتتىق ساۋال دايىندايمىز», دەدى ە.ءابىل.

31 ناۋرىزدا تاڭەرتەڭ تىكۇشاققا مى­نەيىن دەپ تۇرعان اۋدان اكىمى شوتا وسپانوۆپەن كەزدەستىك. «جاعداي ۋشىعىپ بارادى. وسىدان 4-5 كۇن بۇرىن اۋدان كولەمىندە ەرىگەن قار سۋىمەن ارپالىسساق, قازىرگى تاسقىن سۋ سىرتتان كەلىپ جاتىر. كولقامىسقا سۋ كىرىپ كەتتى. قازىر اقكول, احمەت بايتۇرسىن ۇلى, كولقامىس, شە­گەن, اقشىعاناق ەلدى مەكەندەرىمەن جول قاتىناسى ءۇزىلدى. ونىڭ قاشان قالپىنا كەلتىرىلەتىنىن ايتۋ قيىن. ويتكەنى كەشە عانا ۇشاقپەن اقكول جاعىن كورىپ قايتتىم. سوندا مەنىڭ بايقاعانىم, جولدىڭ ءبىراز جەرى سۋ استىندا جاتىر. وسىدان ءۇش كۇن بۇرىن كولقامىستىڭ تۇرعىندارىن كوكالاتقا ورنالاستىردىق. قار سۋىنان كەيىن تاسقىن سۋ كەلىپ كولقامىستىڭ ۇستىنەن ءوتتى. ەۆاكۋاتسيالانعان تۇرعىنداردىڭ اۋىلعا قاشان ورالاتىنى بەلگىسىز. سوندىقتان كەشە ول كىسىلەر ءوز قالاۋىمەن تورعاي,  ارقالىق, قوستانايداعى جاقىن تۋىستارىنىڭ ۇيىنە جەتكىزىلدى. ءبىز بۇگىن تاڭعى ساعات 4-تەن باستاپ كوكالاتتان تورعايعا ەۆاكۋاتسيا جاساپ جاتىرمىز. 68 ادامدى 3 تەحنيكامەن تورعايعا جەتكىزدىك. ويتكەنى سۋ قايتا-قايتا كوتەرىلىپ, قاتتى قىسىم جاساپ تۇر», دەدى اكىم.

ودان تاۋەكەلگە بەل بايلاپ تورعايدان اقكولگە قاراي شىعىپ ەدىك, 40 شاقىرىم­نان كەيىن كولكىگەن سۋدان وتە الماي كەرى قايتتىق. ودان ءسال كەرى ءجۇرىپ, كولقامىس, ارالباي, كوكالاتقا قاراي بۇرىلىپ ەدىك, ارالبايدىڭ تۇسىندا ىركىلدىك. كوك­الاتقا دەيىن اشىق تۇرعان جولدى ءبىز­دىڭ الدىمىزدا عانا ەكى جەردەن سۋ باسىپ­تى. «كەشە ارقالىقتان ارالبايعا كۇرەك, قولعاپ, قاپ, ازىق-ت ۇلىك اكەلىپ ەدىك. كەشە مىنا سۋ جوق بولاتىن. جارتى ساعاتتىڭ ىشىندە ەكى جەردەن بۇزىپ كەتتى. كورشى اۋىلداردىڭ دا جاعدايى وسىنداي. بوگەتتەرىن سۋ بۇزىپ كەتىپ جاتىر. مىناۋ – ءبىزدىڭ تورعايعا قاتىنايتىن نەگىزگى تراسسامىز. جول جوق, مىنە, كولىگىمىزدى ارعى بەتكە تاستاپ, تورعايدان كەلگەن پوليتسيانىڭ كومەگىمەن ارەڭ وتتىك. اۋىلدا جاعداي قيىن. بۇگىن تاڭەرتەڭ بارعانىمىزدا بىتىكباي دەگەن كىسىنىڭ 400 باستاي قويى سۋعا كەتىپتى. بالاسى سۋدىڭ ورتاسىندا وتىر دەدى. بۇل ەندى ەستىگەن اڭگىمەمىز. نە جارىق جوق, نە بايلانىس جوق», دەدى سول جەردە تۇرعان ازاماتتاردى ءبىرى ابزال جاركەنوۆ.   

اۋدان ورتالىعىنا قايتا ورالعانىمىز­دا جاركولگە سۋ كىرىپ جاتىر دەگەن سۋىت حابار العان 40 شاقتى ازامات كۇرەك-ساي­مان­دارىن الىپ جولعا شىعىپ كەتتى. «قا­زاق­تەلەكومنان» ۇيالى تەلەفونىمىزدى قۋاتتاپ العان سوڭ, ەۆاپۋنكتتەرگە باردىق. سۋ باسقان اۋىلداردان 250 ادام ەۆاكۋاتسيالانىپتى. ءبىرازى تۋىس-تۋعاندارىنىڭ ۇيىنە, ءبىرازى وسىنداعى ەكى ەۆاكۋاتسيالىق ورتالىققا ورنالاسىپ جاتقان قاربالاس شاق. ىعى-جىعى حالىق. ەۆاكۋاتسيامەن كەلگەندەردى قابىلداپ, ورنالاستىرىپ جاتقان جاۋاپتى ادامداردىڭ مۇرىن سىڭبىرۋگە ۋاقىتى جوق. سۇراققا جۇرە جاۋاپ بەرەدى. ىشكە كىرىپ ەدىك. كوبى ايەل, بالا-شاعا ەكەن. ەر ازاماتتاردىڭ ءبارى امان قالعان مالىنان كەتە الماي اۋىلدا قالىپتى. اۋداندىق جاستار رەسۋرستىق ورتالىعىنىڭ ديرەكتورى ەرلىك قۋانىش ۇلى دا وسىندا ءجۇر ەكەن. تورعايدا ەرىكتىلەر شتابى قۇ­رىلىپ, وندا 300-گە جاقىن ۆولونتەر جۇمىس ىستەپ جاتقانىن ايتتى. «كەشە استا­نا, پاۆلودار, قوستاناي قالاسىنان گۋ­مانيتارلىق كومەك كەلدى. ءبىز سونى سۇ­رىپتاپ, رەتتەپ سۋ تاسقىنىنان زارداپ شەككەن حالىققا تاراتىپ بەرىپ جاتىرمىز. كولقامىس, كوكالات اۋىلدارىنان كەلگەن تۇرعىندار تورعايداعى ش.ءۋاليحانوۆ اتىن­داعى مەكتەپ-ينتەرناتتا, جاركول اۋى­لىنىڭ تۇرعىندارى جەرگىلىكتى كوللەدج عيما­راتىنا ورنالاستى. قازىر سول كىسىلەردى ازىق-ت ۇلىك, كيىم-كەشەك, ءدارى-دارمەكپەن قامتاماسىز ەتىپ جاتىرمىز. مۇنىڭ سىرتىندا, تاسقىننان قاۋىپ ءتونىپ تۇرعان ەلدى مەكەندەرگە كۇرەك, قولعاپ, قاپ, رەزەڭكە ەتىك, شۇ­لىق تاسيمىز. اسىرەسە وسى ەلدىڭ سىرت­تا جۇرگەن ازاماتتارىنىڭ كومەگى زور», دەدى ەرلىك.

ەۆاپۋنكتتەن شىعىپ, «قازاقتەلەكومعا» كىرگەنىمىزدە تورعايعا جارىق بەردى. كەشە قوستانايدان كەلە جاتىپ امانگەلدى مەن تورعايدىڭ اراسىنداعى جولدا بەلۋاردان سۋعا مالشىنىپ, قۇلاعان باعانداردى تۇرعىزىپ, ۇزىلگەن سىمداردى جالعاپ جانتالاسىپ جۇرگەن ەنەرگەتيك مامانداردى كورگەنبىز. سول كىسىلەردىڭ جانكەشتى ەڭبەگىنىڭ ارقاسىندا جانعان جارىق.

ەرتەڭىندە سۋ دەڭگەيى تەز كوتەرىلىپ جاتىر دەگەندى ەستىپ جولعا شىقتىق. جولاي جاركول, امانگەلدىگە سوعا كەتۋ ويدا بار. جاركولگە كىرگەنىمىزدە وسىدان ەكى-اق كۇن بۇرىن ءوزىمىز بولعان نيزامبەكتىڭ ءۇيىنىڭ قابىرعاسى قۇلاپ, شاتىرى سۋ ۇستىندە جاتقانىن كورىپ, قۇيقا تامىرىمىز شىمىرلاپ كەتتى.

«جۇبايىمدى بالا-شاعاممەن بىرگە ارقالىققا جىبەردىم. ۇلكەن ۇلىمىز ەكەۋىمىز عانا قالدىق. مال امان. ءۇيدىڭ قۇجاتتارى سۋعا كەتتى, الىپ شىعا المادىق. ەندى جالعىز مەنىڭ عانا ەمەس, بۇكىل ەلدىڭ باسىنا ءتۇسىپ جاتقان قيىنشىلىق. ەڭ باس­تىسى, باسىمىز امان بولسىن. دۇنيەنىڭ ورنى تولار. مەملەكەت كومەكتەسەمىز دەپ جاتىر», دەيدى  نيزامبەك.

15 شاقتى ءۇيدى سۋ باسىپ, الدى قۇلاي باستاعان. كوز الدىمىزدا قابىرعاسى سۋعا قۇلاعان ءبىر ءۇيدىڭ ەكى بولمەسى اشىق قالدى. اۋىل مەكتەبى دە سۋ قورشاۋىندا قالدى. تۇرعىنداردىڭ كوبى سول ماڭداعى سۋ جولىن بىتەپ, جانتالاسىپ ءجۇر. «ەڭ بولماسا, مەكتەپتى امان الىپ قالايىق, جىگىتتەر, شاپشاڭ قيمىلداڭدار!» دەگەن داۋىس ەستىلەدى. انادايدا بۇزاۋىن ەرتكەن ارىق سيىر كولگە اينالعان كوشەگە قويىپ كەتىپ, قۇلاعان شەتكى ۇيگە قاراي بەتالىپ ەدى, بۇزاۋى سۋعا باتىپ كەتە جازدادى. ءبىر-ەكى ادام بەلشەدەن سۋ كەشىپ ءجۇرىپ, ازەر دەگەندە شىعارىپ الدى.

سۋدىڭ  ءسات سايىن كوتەرىلىپ جاتقانىن كوزىمىز كورىپ تۇر.  اسىعىس جولعا شىقتىق. اۋىلدان ۇزاي بەرگەندە الدىمىزدا ءتىزىلىپ توقتاپ تۇرعان جەڭىل كولىكتەر كورىندى. جولدىڭ ءۇستىن جاڭا تاسقىن سۋ باسىپ كەتىپتى. بۇل – تورعايمەن ارقالىق, قوستانايدى بايلانىستىرىپ تۇرعان جالعىز جول. جۇرت تاس جولدىڭ ءۇستىن باسىپ جاتقان سۋدى كەشىپ وتۋگە جۇرەكسىنىپ تۇر. كەپتەلىسكەن اۋىر مۇزدار جاقىنداپ قالدى.

جولدا – ءدامدىنىڭ تۇسىندا قوستانايدان تورعاي جاققا سۋىت ءجۇرىپ بارا جاتقان ازىق-ت ۇلىك, قۇرال-سايمان تيەگەن جۇك كولىكتەرى مەن اسكەريلەردىڭ لەگى الدىمىزدان شىقتى. 

جول قاتىناسى ۇزىلگەن اقكول, احمەت اۋىلدارى جارىقسىز, بايلانىسسىز وتىرعانىمەن, بۇل جاقتا تاسقىن سۋدىڭ قاۋپى سەيىلگەن. تەك حالىقتىڭ قولىنداعى مالى قىرعا شىعا الماي, اۋىلدا ءجۇر. كەيبىر ۇيدە ءشوپ بىتە باستاعان. سوندىقتان بارى-جوعىمەن ءبولىسىپ, بىرىنە ءبىرى ءشوپ تاسىپ بەرىپ جاتىر. 

قوستاناي – تورعاي – قوستاناي