تىعىرىقتان شىعارار جول تابىلسا...

مۇناي ونىمدەرى ىشكى نارىقتى جابادى

بىزدە جىل سايىن 80 ملن توننادان استام مۇناي وندى­رىلەدى. باسىم بولىگى شيكى مۇناي كۇيىندە ەكسپورتتالادى. وڭدەلگەن جەكەلەگەن مۇناي ونىمدەرى ىشكى نارىقتى قامتاماسىز ەتۋگە باعىتتالا­دى. الايدا كەن ورىندارىن­دا­عى ءتۇرلى جاعدايعا بايلانىس­تى كەيىنگى جىلدارى ءوندىرىس دەڭ­گەيى قۇبىلىپ, جوسپاردان تىس اۋىتقۋ ءجيى تۋىندايتىن بول­دى. بيىل مۇنايدىڭ 73–75 ملن تون­ناسىن ەكسپورتقا, 17–18 ملن تونناسىن ىشكى نارىققا با­عىت­تاۋ جوسپارلانىپ وتىر. بىلتىر ەنەرگەتيكا ءمينيسترى 2024 جىلعى 31 جەلتوقسانعا دەيىنگى مەرزىمگە قازاقستاننان ەۋرازيالىق ەكونوميكالىق وداق (ەاەو) ەلدەرى اۋماعىنان تىسقارى جەرلەرگە ەكسپورت­تاۋعا تىيىم سالىنعان مۇناي ونىمدەرىنىڭ تىزبەسىن بەكىتۋ تۋرالى بۇيرىققا قول قويدى. قازاقستاننىڭ رەسەيدەن ديزەل وتىنىن باج سالىعىنسىز ساتىپ الۋىنا, تيىسىنشە ديزەلدى جانە باسقا دا مۇناي ونىمدەرىن, ونىڭ ىشىندە جەڭىل ديستيللياتتاردى, ياعني نافتانى (تىكەلەي ايدالاتىن بەنزين) كەرى ەكسپورتتاماۋعا مىندەتتەمە قويعان بولاتىن.

مينيسترلىكتىڭ باعام­داۋى­ن­شا, ءموز, مۇناي بازالارى مەن جولدارداعى ديزەل وتى­نى­نىڭ جيىنتىق قورى – 626 مىڭ توننا. 2023 جىلعى 12 ساۋىردە نا­رىق­تاعى جاعدايدى تۇراق­تان­دى­رۋ ماق­ساتىندا ەنەرگەتيكا مي­نيس­تر­لى­گى №140 بۇيرىعىن جاريالادى. وندا مۇناي ونىمدەرىن بول­شەك ساۋدادا وتكىزۋگە, اسىرە­سە ديزەل وتىنىنا (جازعى, ماۋسىمارالىق) شەكتى باعا بويىنشا ليترىنە 450 تەڭگەنى بەكىتتى.

ءموز-ءدى باسەكەگە ىنتالاندىرۋ ماردىمسىز

«قازمۇنايگاز» (قمگ) ۇلت­تىق كومپانياسىنىڭ جىلدىق ەسەبىنە كوز جۇگىرتسەك, وندا جاڭ­عىر­تۋدان كەيىن مۇناي وڭدەۋ جو­نىن­دەگى ءۇش ءموز-ءدىڭ جيىن­تىق قۋاتى 16,3%-عا, جىلىنا 16,1 ملن تونناعا دەيىن وسكەنىن بايقاۋعا بولادى.

ءموز جاڭعىرتۋ باعدارلاماسى وڭ­دەۋ تەرەڭدىگىن 90%-عا دەيىن ارت­تىرۋعا باعىت­تالعان. قايتا جاڭ­عىرتۋ جۇر­گىزىل­گەن­گە دەيىن­گى كەزەڭدە ەلىمىزدەگى وتىن نارى­عى­نىڭ قاجەتتىلىگى رەسەيدەن يم­­پورتتىق جەتكىزىلىمدەر ەسەبى­نەن قام­تاماسىز ەتىلىپ وتىردى. ءبىز­دىڭ نارىق­تىڭ يمپورتقا تاۋەل­دىلىگى – شامامەن 30%, ال جەكەلەگەن پوزيتسيالار بويىنشا – 40%. ساراپشىلاردىڭ ايتۋىنشا, جاڭعىرتۋ ناتيجەسى بەنزين يمپورتىن تولىققاندى شەشۋگە مۇمكىندىك بەرگەن.

ديزەل وتىنى مەن اۆياكەروسين يمپورتىنا قاجەتتىلىك شامالى ساقتالىپ وتىر – نارىق­تاعى جىلدىق تۇتىنۋدىڭ شاما­مەن 5%-ىن قۇرايدى. سونى­مەن قاتار جانارماي قۇيۋ بەكەت­تە­رىن­دە ديزەل وتىنىنا سۇرانىس وتە جوعارى. كەيىنگى جىلدارى قازاق­ستان­دا ديزەل وتىنىن تۇتىنۋ نەگىزىنەن رەسەي, وزبەك­ستان جانە قىرعىزستانمەن شەكتەسەتىن وب­لىس­تاردا جوعارى سۇرانىس ەسە­بى­نەن ءوسىپ جاتقانى ايتىلادى. بۇل وسى ەلدەردەن كەلەتىن اۋىر جۇك كولىكتەرىنە ترانزيتتىك جا­نارماي قۇيۋ قاجەتتىلىگىنە بايلانىستى. قاجەتتىلىكتىڭ ارتقا­نى سونشا, جا­نار­مايدى كونترا­بان­دالىق جولمەن اكەتۋ دە ءورىس العان.

ايتپەسە وزىمىزدە وندىرىلگەن بەنزين ىشكى قاجەتتىلىكتى قامتي الادى. الايدا كەيىنگى جىلدارى سالانىڭ ينۆەس­تي­تسيا­لىق تار­تىم­دىلىعىنىڭ تومەن­دە­ۋىنە باي­لانىستى جەكە سەكتوردىڭ ىشكى ينۆەستيتسياسى عانا ەمەس, تىكەلەي شەتەل­دىك ينۆەستيتسيا دا قۇلدىراعان. گەولو­گيا­لىق بار­لاۋ جۇمىستارىنىڭ اۋقىمى قىس­قاردى, جۇمىس ىستەپ تۇرعان كەن ورىن­دارىندا ءوندىرۋ ازايدى, ال جاڭا­لا­­رىندا قورلاردىڭ ءوسۋى ءىس جۇزىندە نول­گە تەڭ. مۇناي ونىمدەرىن ءوندىرۋ مەن وتكىزۋدىڭ نەگىزگى نوبايى رەتىندە توللينگ سىزباسىنىڭ باسىم بولۋى مۇناي وڭدەۋ زاۋىتتارىن كوممەرتسيالىق پايدا تىزبەگىنەن شىعارۋعا اكەل­گەن. ناتيجەسىندە, مۇناي وڭدەۋ ورىندارىندا باسەكەگە قابىلەت­تى­لىكتى ودان ءارى دامىتۋعا ىنتا­لان­دىرۋ كەمىپ كەتتى. قايتا وڭ­دەۋ­گە جەكە ينۆەستيتسيا تارتۋ مۇمكىندىگى تومەندەپ, ءموز قىز­مە­تى تولىعىمەن مەملەكەتكە قا­راپ قالعان (مەملەكەتتىك كومپا­نيا­لار ارقىلى). بۇل قوعامنىڭ نەعۇرلىم باسىم مىندەتتەرىن شەشۋ ءۇشىن بيۋدجەت قاراجاتىن بوساتۋعا مۇمكىندىك بەرمەيدى.

بۇگىندە ەلىمىزدەگى ءىرى مۇناي وڭدەۋ زاۋىتتارى ءىس جۇزىندە كۆا­زي­مەملەكەتتىك سيپاتقا يە. تۇ­گەلگە جۋىعى جوبالارىن قازاق­ستان دامۋ بانكى ارقىلى قار­جىلاندىرادى. وسى تىزبەكتەگى تاۋە­كەل­­دەردىڭ نەگىزگى ۇلەسى «ۇلت­تان­­دىرىلسا», پايدانىڭ نەگىز­گى ۇلەسى «جەكە­شەلەن­دىرىلگەن» بولار ەدى.

شاعىن زاۋىتتىڭ شىنايى احۋالى

ءدال قازىر شاعىن مۇناي وڭدەۋ زاۋىتتارى قيىن جاعدايدا. قۋات­تى­لىعى تومەن مۇناي وڭدەۋ زاۋىت­تارىنىڭ نەگىزگى تابىس كوزى – مازۋت, پەش جانە كەمە وتىنى, سونداي-اق نافتا سياقتى مۇناي ونىمدەرىنىڭ تۇرلەرىن ءوندىرۋ ءارى ەكسپورتقا شىعارۋ. ساراپشىلار بۇكىل ەل بويىنشا جيىرمادان استام قۋاتى از مۇناي وڭدەۋ زاۋى­تىنىڭ ءبىرازى جابىلۋدىڭ ءسال-اق الدىندا تۇر دەيدى. ويتكەنى مۇناي وڭدەۋ سالاسىنداعى جۇ­مىس­شىلاردىڭ جالپى سانى وندا­عان مىڭ ادامعا جەتەدى. ءاربىر زاۋىتتىڭ ەكىنشى دەڭگەيلى بانكتەر الدىندا بىرنەشە ميلليارد تەڭگەگە جۋىق قارىزىن ەس­كەر­سەك, جاعدايدىڭ راسىندا مۇشكىل ەكەنىن تۇسىنۋگە بولادى. مۇناي وڭدەۋ زاۋىتتارىنىڭ جۇمىسى توقتاسا, ەل ەكونوميكاسىنا اسەر ەتپەي قويمايتىندىعى انىق. سەبەبى بيۋدجەت سالىق تۇرىندەگى وراسان زور اقشالاي تۇسىمدەردەن ايى­رىلادى, ال ەكىنشى دەڭگەيلى بانكتەر ءوز قارىزىن قايتارىپ الا المايدى. سونىمەن قاتار جۇمىس­سىزدار سانىنىڭ دا ارتىپ كەتەرى بەلگىلى.

ەاەو شەڭبەرىندە ساۋداعا سالىنعان شەكتەۋلەر شاعىن مۇناي وڭدەۋ زاۋىت­تا­رىنىڭ جاع­دايىن تۇزەتپەيدى, سەبەبى ەلى­مىزدە الەۋەتتى ساتىپ الۋشىلار وتە از. نافتا, پەش جانە كەمە وتىنى ەاەو نارىعىندا سۇرانىسقا يە ەمەس. بىزدەگى نافتا وتكەن جىلدىڭ ءساۋىر ايىنان باس­تاپ, اقتاۋ زاۋىتىندا رەزەرۆۋارلىق پارك­تە, سونداي-اق ماڭعىستاۋ وبلىسىنىڭ باۋتينو كەنتىندەگى تەڭىز مۇناي قۇيۋ تەرمينالىندا جيناقتالىپ جاتىر. وندا ول كەمەگە اۋىستىرىپ تيەۋ جانە ەكسپورت ءۇشىن ساقتالادى. نافتا ءوندىرىسىنىڭ ۇلەسى باسقا ونىمدەرىمەن قاتار 2023 جىلى – شامامەن 20%, ال ديزەل وتىنى شامامەن 25%-دى قۇراعان.

«Mangystau Oil Refining» جشس مۇناي وڭدەۋ زاۋىتى­نىڭ وكىلدەرى دە بارلىق رەزەرۆۋاردىڭ نافتامەن تولتى­رىل­عا­نىن, بۇدان ءارى جيناق­تاي­تىن جەر جوق ەكەندىگىن ايتادى.

ء«بىز ۇلكەن شىعىنعا ۇشىراي­مىز, كولەمى بۇگىندە شامامەن 8 ملن دوللاردى قۇرايدى. قارجى نەسيە جەلىلەرىن وتەۋگە, زاۋىت جۇ­مىسىنا, شيكىزات ساتىپ الۋعا باعىتتالدى. نەسيە جەلىسىن الۋ ءۇشىن ءبىز بارلىق مۇلكىمىزدى, سو­نىڭ ىشىندە زاۋىتتىڭ ءوزىن, كەڭ­سە­لەردى, ينفراقۇرىلىمداردى كەپىلگە قويدىق. بۇگىندە اتوم ەلەكتر ستانساسىنان تىس مۇناي ەكسپورتىنا تىيىم سالۋدىڭ قا­لىپ­تاسقان جاعدايىنا بايلانىس­تى ءبىزدىڭ نەسيە تولەمدەرىمىز ءۇزى­­لىسسىز ءجۇرىپ جاتىر, زاۋىت توق­­تاپ قالايىن دەپ تۇر. ەڭ قيى­­نى – قىزمەتكەرلەرىمىزدىڭ جا­لا­قىسىن جانە سالىق مىندەت­تە­مەمىزدى ۋاقتىلى تولەم جاساي المايمىز. ءارى شيكىزات ءۇشىن مۇناي كەن ورىندارى الدىن­دا­عى بەرەشەگىمىز دە بار. بار­لىق اينالىم قاراجاتىمىز رەزەر­ۆۋار­لارداعى نافتادا جاتىر. سونىمەن قاتار سىيىمدىلىعى 60 توننادان اساتىن ءبىر تسيستەرنانى جالعا الۋ ءۇشىن كۇنىنە شامامەن 45 دوللار تولەيمىز. ال بىزدە 100-گە جۋىق تسيستەرنا بار», دەيدى «Mangystau Oil Refining» جشس ديرەكتورىنىڭ ورىنباسارى قۋانىش تايعۇقوۆ.

ءبىراز ۋاقىت بۇرىن مەملەكەت تاراپىنان شاعىن مۇناي وڭدەۋ زاۋىتتارى شىعاراتىن ءونىم­نىڭ ساپاسىن ارتتىرۋ ءۇشىن تەح­نيكالىق رەتتەۋ تالاپتارىن كۇشەيتۋ قاجەتتىلىگى مەن ەاەو تەحنيكالىق رەگلامەنتىنە سايكەس كەلمەيتىن اتالعان وندى­رىس­كە سالىقتىق جانە كەدەن­دىك جەڭىلدىكتەردى الىپ تاس­تاۋ جو­نىندە ۇسىنىس ايتىلعان ەدى. ودان وزگە, جانار-جاعارماي جو­نەلتۋ كەزىندە تەمىرجول قىز­مە­تىن كورسەتۋ تۇرعىسىنان باعا­نىڭ نەگىزسىز ءوسۋىن, جەكەلەگەن كوم­پانيالاردىڭ باسەكەسىز قىز­مەتىنە جول بەرمەۋ ءۇشىن تاريف­تەر­دى تومەندەتۋ تۋرا­لى اڭگىمە قوزعالدى. دەگەنمەن ءالى دە بولسا مۇناي وڭدەۋشى شاعىن زاۋىتتار تولىق قۋاتتىلىعىندا جۇمىس ىستەي الماي وتىر. سايكەسىنشە, ەلدە جانارماي تاپشى ءارى باعاسى قىمبات.

ءموز-دەرگە ەنەرگەتيكا مي­نيستر­لىگىنەن ءوز ونىمدەرىن وندىرۋ­گە, مۇناي ونىمدەرىن وڭدەۋ مەن اينالىمى تۋرالى تۇراقتى ەسەپ جاساۋعا پاسپورت بەرىلگەن. مالى­مەت­تەرگە قاراعاندا, شاعىن مۇناي وڭدەۋ زاۋىتتارى جىل سايىن ورتا ەسەپپەن 750 مىڭ توننا مۇناي ءونىمىن وندىرسە, ونىڭ ىشىندە مازۋت ورتا ەسەپپەن 350 مىڭ توننادان كەم ەمەس نەمەسە ءىرى مۇناي وڭدەۋ زاۋىتتارىندا وڭدەلگەن بارلىق مۇنايدىڭ 3 پايىزىنان اسپايتىن كورىنەدى. قالعان بولىگى 350-450 مىڭ توننا مۇنايدان, تەڭىز وتىنىنان, مازۋتتان جانە ديزەلدىك وتىننان تۇزىلەدى.

ماماندار نە دەيدى؟

 «ماڭعىستاۋ مۇناي وڭدەۋ زاۋىتىندا وندىرىلەتىن مۇناي ونىمدەرىنىڭ جالپى كولەمى 20-25%-دى قۇرايدى. نافتانى ەاەو ەلدەرىندە ساتۋعا بولمايدى, رەسەيدىڭ وزىندە بار, بىراق قىرعىزستاندا مۇنداي مولشەردە قاجەت ەمەس. وبلىستا قازىردىڭ وزىندە جارتى جىلدا 30 مىڭ تون­نادان استام ديزەل وتىنى تۇرىندەگى اكتسيزدەلەتىن تاۋارلاردى شىعاراتىن زاۋىت جۇمىس ىستەپ تۇرعان كەزدە ديزەل رەسەيدەن وتە جوعارى باعامەن اكەلىنىپ جاتىر. بىراق نەگە ەكەنى بەلگىسىز, مەملەكەت ءبىزدى قولدامايدى. ۇكىمەتكە كورشىلەس ەلدەن يمپورتتاپ, ونىڭ وندىرۋشىلەرىنىڭ قۇقىعىن شەك­­تەيتىن كەلىسىمگە قول قويۋى ىڭ­عايلىراق. ەلىمىزدە شاعىن مۇناي وڭدەۋ زاۋىتتارىنىڭ بار­لى­عى وسىنداي كۇيدە تۇر», دەيدى «Mangystau Oil Refining» جشس ديرەكتورىنىڭ ورىنباسارى.

اتالعان زاۋىتتان شىعاتىن ونىمدەر زەرتحانالىق سىناقتان وتكەن, ستاندارتقا ساي. 2023 جىل­دىڭ ءبىرىنشى جارتى جىل­دىعىندا 125 مىڭ توننا مۇناي ءونىمى ءوندىرىلىپ, ونىڭ 33 مىڭ توننادان استامىن ديزەل وتىنى قۇراعان. وندىرىلگەن ءونىمنىڭ تۇگەلى وڭىردە ساتىلعان.

«جوعارى كۇكىرتتى مۇنايدان جاسال­عان ونىمدەرگە سالىناتىن ەكسپورتتىق باج سالىعى ديزەل­دىك وتىنعا قاراعاندا 2,5 ەسە جوعارى – تونناسىنا شامامەن 60 دوللار. مۇنداعى ءونىمنىڭ قۇ­را­مىندا سۋ, تۇز, قىشقىل كۇكىرت بار. مۇنداي ونىمدەرمەن شا­عىن مۇناي وڭدەۋ زاۋىتىندا ك4-ك5 ساپالى ديزەلدى شىعارۋ مۇمكىن ەمەس. بۇل ءۇشىن ءىرى زاۋىتتار قاجەت. ال ءىرى زاۋىتتار مۇن­داي ونىمدەردى قابىلداۋعا جاب­دىقتالماعان. ولار ءبىزدىڭ ونىم­دەردى شيكى مۇنايمەن ارالاستىرا المايدى», دەيدى اقتوبەدەگى «ۆەرنال ويل قازاقستان» مۇناي وڭدەۋ زاۋىتىنىڭ وكىلى اماناي سەمبەك ۇلى.

ەلىمىزدەگى بارلىق شاعىن مۇ­ناي وڭدەۋ زاۋىتى مازۋت, ديزەل جانە ناف­تانى شىعارادى. ىشكى نارىقتاعى ءىرى ويىنشىلاردىڭ ارقاسىندا ولار ءوز ونىمدەرىنىڭ باسىم بولىگىن ەكسپورتتاۋعا ءماجبۇر. ال اكتسيزدەلەتىن تاۋارلار ىشكى نارىققا شىعادى. جەرگىلىكتى جەر­دە وندىرىلەتىن ديزەل كوكتەم مەن كۇزگى ۆەگەتاتسيالىق كەزەڭدە ايماقتىق تاپ­شىلىقتى وتەيدى.