حالىقتىڭ كۇندەلىكتى سۇرانىسىنا يە ازىق-ت ۇلىك تاۋارلارى قاتارىنا جاتاتىن تاۋىق ەتى مەن جۇمىرتقا دۇكەن سورەلەرىندە قولجەتىمدى باعامەن ءارى جەتكىلىكتى مولشەردە تۇرۋى كەرەك ەدى. الايدا قىس ورتاسىنان اۋا جۇمىرتقا باعاسى كوتەرىلەدى. سونىڭ ءىزىن الا بىرقاتار ساۋدا جەلىسىنە اتالعان ونىمدەردى جەتكىزىپ بەرۋ بويىنشا ەلەۋلى قيىندىق تۋىندايدى. بۇل – جىل سايىن اينا-قاتەسىز قايتالاناتىن قۇبىلىس.
اۋىل شارۋاشىلىعى مينيسترلىگىنىڭ مالىمەتى بويىنشا, ەلدە 65 قۇس فابريكاسىنىڭ 34-ءى جۇمىرتقا ءوندىرۋ باعىتىندا جۇمىس ىستەيدى. ولار ىشكى قاجەتتىلىكتى تولىق جاۋىپ, سىرتقا دا ەركىن ەكسپورتتاپ جاتىر. وندىرىسپەن قاتار باعا دا وسەدى ارا-تۇرا. وسىدان ءۇش جىل بۇرىن ون جۇمىرتقا 396 تەڭگە بولسا, قازىر 600 تەڭگەگە جۋىقتايدى. ساۋدا جانە ينتەگراتسيا ءمينيسترى ارمان شاققاليەۆتىڭ ايتۋىنشا, ەلدە الەۋمەتتىك ماڭىزى بار تاۋارلار باعاسىنىڭ ماۋسىمدىق ءوسىمى بايقالىپ تۇرادى. «جۇمىرتقا جازدا ارزاندايدى, قىستا قىمباتتايدى, بۇل – قالىپتى نارسە», دەدى مينيستر.
2023 جىلدىڭ سوڭىن الا, بيىل جىل باسىندا رەسەي جۇمىرتقا تاپشىلىعىنا ۇرىندى جانە بىزگە سۇراۋ سالدى. بۇل ءوز كەزەگىندە بىزدەگى باعا وسىمىنە اسەر ەتكەن سىڭايلى. جىل باسىنان بەرى ءبىرىنشى ساناتتاعى جۇمىرتقانىڭ قۇنى ورتا ەسەپپەن 1,6%-عا, ال بىلتىرعى ءبىر جىلدىڭ وزىندە 15%-عا وسكەن. بۇگىنگى كۇنى جۇمىرتقا باعاسى 700-830 تەڭگە ارالىعىندا قىمباتتاپ وتىر.
ساۋدا جانە ينتەگراتسيا مينيسترلىگى جۇمىرتقانىڭ 2,5%-عا وسكەنىن راستادى. مۇنى قىس مەزگىلىندە اتالعان ءونىم تۇتىنۋشىلار قاتارى ارتىپ, جازعى ۋاقىتتا باعانىڭ تومەندەيتىندىگىن, وسىلايشا باعادا اۋىتقۋشىلىقتىن ورىن الاتىنىمەن تۇسىندىرەدى. ارمان شاققاليەۆ ەلىمىز ءوزىن جۇمىرتقامەن تولىق قامتاماسىز ەتەدى دەيدى, الايدا قۇس ەتىندە يمپورتقا تاۋەلدىلىك بار ەكەنىن جاسىرمايدى.
«بىراق ءبىزدىڭ نارىققا كەلەتىن اعىندار ارتاراپتاندىرىلعان. ەگەر يمپورتتىڭ ءبىر باعىتى قىسقارسا, وندا ءبىزدىڭ اۋىسۋعا جانە باسقا باعىتتاردان يمپورتتى الماستىرۋعا مۇمكىندىگىمىز بار», دەيدى مينيستر.
ەلىمىزدە اتالعان سالا بويىنشا 34 جۇمىرتقا جانە 31 ەت باعىتىنداعى قۇس فابريكاسى جۇمىس ىستەيدى. جىل سايىن ولار 5 ملرد دانا تاۋىق جۇمىرتقاسىن وندىرەدى ەكەن. وتكەن جىلدىڭ 11 ايىندا 4 919,9 ملن دانا جۇمىرتقا (98%) ءوندىرىلىپ, 186,6 ملن داناسى ەكسپورتتالعان (رەسەيگە – 2 ملن 600 مىڭ, اۋعانستانعا – 114 ملن, قىرعىزستانعا – 70 ملن). سول ارالىقتا قازاقستان سىرتتان 264,1 ملن دانا جۇمىرتقا يمپورتتاعان. بىلتىر 328,6 مىڭ توننا سويىس سالماعىنداعى قۇس ەتى وندىرىلگەن (2022 جىلى – 288,7 مىڭ توننا). بۇل الدىڭعى جىلمەن سالىستىرعاندا 25 مىڭ تونناعا جۋىق از. وتاندىق قۇس فابريكالارى ىشكى نارىققا ءونىمنىڭ 74%-ىن جەتكىزگەن. بىتىر قاڭتاردان باستاپ ءبىر داناسى 3 تەڭگە نورماتيۆتەگى جۇمىرتقا ءوندىرىسىنىڭ وزىندىك قۇنىن تومەندەتۋگە بەرىلەتىن سۋبسيديالار الىنىپ تاستالعان بولاتىن. وسىعان قاراماستان, ازىق-ت ۇلىك كورپوراتسياسى قۇس فابريكالارىنا 126,7 مىڭ توننا جەمدىك استىقتى قوسىمشا قۇن سالىعىن قوسقاندا تونناسىنا 117 مىڭ تەڭگە باعامەن, ياعني نارىق باعاسىنان 30 مىڭ تەڭگەگە ارزان ساتقان.
جۇمىرتقا باعىتىنداعى قۇس فابريكالارى جوق وڭىرلەردە, ماسەلەن, شىعىس قازاقستان, ماڭعىستاۋ, اباي جانە ۇلىتاۋ وبلىستارىندا وتاندىق جۇمىرتقامەن قامتاماسىز ەتۋدى ارتتىرۋ ءۇشىن قۋاتتىلىعى جىلىنا 802 ملن دانا جۇمىرتقا وندىرەتىن 10 ينۆەستيتسيالىق جوبانى ىسكە اسىرۋ كوزەلىپ وتىر. ول ءۇشىن مينيسترلىك «ينۆەستيتسيالىق سۋبسيديالاۋ ەرەجەسىنە» ءتيىستى وزگەرىستەر ەنگىزۋدى قالايدى.
تاۋىق جۇمىرتقاسىن ءوندىرۋشى «Alsad Kazakhstan» كاسىپورنىنىڭ باس ديرەكتورى وڭداسىن تىلەۋليەۆ بۇگىندە جۇمىرتقا باعىتىنداعى قۇس ءوندىرۋ پايداسى تومەن بيزنەسكە اينالعانىن ايتادى.
«قۇس ءوندىرۋ باسقا بيزنەس تۇرلەرى سياقتى مەملەكەتتىڭ قولداۋىمەن بىرگە دامۋعا ءتيىس. مەملەكەتتەن قولداۋ بولماعاندىقتان ەلىمىزدە كوپتەگەن فابريكا جۇمىسىن توقتاتقان. سۋبسيديا الىنىپ تاستالعاننان كەيىن جابىلىپ قالعاندارى دا بار. جۇمىرتقا وندىرۋگە ارنالعان سۋبسيديالاردىڭ كۇشىن جويۋى وتاندىق وندىرۋشىلەرگە كەرى اسەرىن تيگىزىپ وتىر. بۇل رەتتە مەملەكەت جەڭىلدەتىلگەن نەسيە بەرۋ, ۆاكتسينالارعا جۇمسالعان شىعىنداردى وتەۋ سەكىلدى وزگەشە قولداۋ كورسەتە المايدى. سونداي-اق جۇمىرتقا بيزنەسى ماۋسىمدىق وزگەرىستەرگە بەيىم. جاز مەزگىلىندە ءونىم باعاسى حالىقتىڭ سۇرانىسىنىڭ تومەندەۋىنە بايلانىستى وزىندىك قۇنىنان تومەندەپ كەتەدى, ال قىستا جازعى كەزەڭگە دەيىنگى باعاعا ورالادى. ءسويتىپ, قۇس وسىرۋشىلەر نەسيە بەرۋشىلەر الدىنداعى قارجىلىق مىندەتتەمەلەرىن ورىنداۋدا قيىندىققاپ تاپ بولادى. كەيبىر قۇس وسىرۋشىلەر جۇمىسىنىڭ توقتاپ قالۋىنا شەتەلدەن كەلەتىن جەمشوپ پەن ۆاكتسينانىڭ قىمباتتاۋى دا سەبەپ بولىپ وتىر», دەيدى ول.
ساراپشىلار سۋبسيديا بەرۋدە رەفورما قاجەت ەكەندىگىن ايتادى. ويتكەنى كەي كاسىپكەرلەردىڭ اقشانى ماقساتسىز پايدالاناتىنى شىندىق. سوندىقتان سۋبسيديالاردى ءبولۋ ۇدەرىسى اشىق بولۋى, ال سۋبسيديا الۋشىلار ءۇشىن تالاپ قاتاڭداتىلۋعا ءتيىس.
«سۋبسيديا – بۇل مەملەكەتتىك بيۋدجەت, حالىقتىڭ سالىق تولەمدەرى. حالىقتىڭ اقشاسىمەن ءتيىمسىز جۇرگىزگەن كاسىبىنىڭ قارىزىن جابۋ دۇرىس ەمەس. ءوز بيزنەسىن جاقسارتۋ ءۇشىن سالىق تولەۋشىلەردىڭ اقشاسىن الدى ما, وندا جۇرگىزىپ وتىرعان كاسىبىن دە جاقسارتۋعا تىرىسۋ كەرەك. 20 جىل بويى سۋبسيدياعا قانشاما اقشا الىپ, بىراق سول ۋاقىت ىشىندە بيزنەستى قۇرا الماعان ادامدار كاسىبىن توقتاتىپ, نارىقتىڭ باسقا ويىنشىلارىنا ورىن بەرسىن», دەيدى ەكونوميست الىشەر قوجاسباەۆ.