قازىرگى تاڭدا زامانعا ساي ءبىلىم الىپ, باسەكەگە قابىلەتتى مامان اتانۋى ءۇشىن مەملەكەت تاراپىنان بارىنشا جاعداي جاسالۋى كەرەك. بۇل وقۋشىلاردىڭ ساپالى ءبىلىم الۋىنا قولجەتىمدىلىگىن قامتاماسىز ەتەدى. الايدا ءبىلىم بەرۋ مەكەمەلەرىندەگى ورىن جەتىسپەۋشىلىكتىڭ سالدارىنان ەكى نەمەسە ءۇش اۋىسىمدا وقۋ وقۋشىلاردىڭ ءبىلىم ساپاسىن تومەندەتەتىنىن ساراپشىلار ايتادى.
ەلدەگى مەكتەپتەردىڭ 75 پايىزعا جۋىعى ەكى, ءۇش اۋىسىمدا ءبىلىم بەرەتىنى ءبىراز وڭىرگە ءتان جاعداي. كۇردەلى جوندەۋدى تالاپ ەتەتىن مەكتەپتەر سانى جەتىپ ارتىلادى. ال توزىعى جەتكەن مەكتەپتەردىڭ ستاندارتقا ساي كەلمەۋى بۇگىن وزەكتى ماسەلەسىنە اينالدى.
ءيا, جىل سايىن پالەن جەردە پالەنشە مەكتەپ سالىنىپ پايدالانۋعا بەرىلدى دەگەن جاڭالىقتار جاڭعىرعانىمەن, مەكتەپتەردەگى ورىن جەتىسپەۋشىلىك تۇپكىلىكتى شەشىمىن تابا الماي وتىر.
بۇعان لوندون ەكونوميكا جانە ساياسي عىلىمدار مەكتەبى (LSE) مەن ەكونوميكالىق زەرتتەۋلەر ينستيتۋتىنىڭ (ERI) ساراپشىلارى ورىنداعان قازاقستانداعى قالا مەن اۋىل تۇرعىندارىنىڭ ءال-اۋقاتىن جاقسارتۋدا ۇكىمەت پەن ازيا دامۋ بانكى ءبىلىم جانە تاجىريبە الماسۋدىڭ «وڭىرلىك تەڭسىزدىكتى زەرتتەۋ» جوباسى شەڭبەرىندە, 2022 جىلى ورتا ءبىلىم بەرۋ نىساندارىنىڭ قولجەتىمدىلىگىنە باعالاۋ جۇرگىزگەن. ساۋالداما قورىتىندىسىندا, ەلدەگى ءبىلىم بەرۋ نىساندارىنىڭ قولجەتىمدىلىگىنە قاناعاتتاندىرۋ ورتا دەڭگەيدە ەكەنى ايتىلادى. رەسپوندەنتتەردىڭ 70,1 پايىزى ءوز وڭىرىندە مەكتەپكە دەگەن تاپشىلىقتىڭ جوقتىعىن, 65,4 پايىزى بالاباقشانىڭ جەتكىلىكتىگىن, ال 55 پايىزى جوعارى وقۋ ورىندارىنىڭ سانىنا قاناعات بىلدىرگەن. ساۋالداماعا قاتىسقانداردىڭ جارتىسىنا جۋىعى وڭىردەگى ءبىلىم بەرۋ نىساندارى سانىنىڭ تومەندىگىن مالىمدەگەن.ورتا ءبىلىم بەرۋ ورىندارىنىڭ قولجەتىمدىلىگىنە قاتىستى, قىزىلوردا (91,9%), سولتۇستىك قازاقستان (84,8%) جانە قاراعاندى (80,9%) وبلىستارىنىڭ رەسپوندەنتتەرى ەڭ جوعارى باعا بەرگەن. ەلوردا تۇرعىندارى, كەرىسىنشە, بالاباقشالاردىڭ جەتىسپەۋشىلىگىمەن قاتار 59,5 پايىزى ورتا ءبىلىم بەرۋ نىساندارىنىڭ تاپشىلىعىن, ماڭعىستاۋ مەن اتىراۋ وبلىستارى جۇرتشىلىعىنىڭ 40 پايىزعا جۋىعى مەكتەپ سانىنىڭ ازدىعىن ايتقان.
بىلتىرعى جاڭا وقۋ جىلىندا كورسەتكىش 270 مىڭنان اسىپ, قالادا – 174 مىڭ, اۋىلدا – 96 مىڭ ورىن جەتىسپەۋشىلىگى تىركەلگەن. ستاتيستيكالىق دەرەكتەرگە كوز سالساق, اتالعان جاعداي كوبىنە تۇركىستان, الماتى وبلىستارى مەن استانا, الماتى, شىمكەنت, اتىراۋ, اقتاۋ جانە قىزىلوردا قالالارىنا قاتىستى بولعان. بۇعان حالىقتىڭ تىعىز ورنالاسۋى, كوشى-قون ماسەلەسى دە اسەر ەتەتىنى انىق. ال قوستاناي, كوكشەتاۋ, پەتروپاۆل, پاۆلودار مەن سەمەي سەكىلدى قالالاردا مەكتەپكە سۇرانىس تومەن.
ەكى مىڭىنشى جىلداردان باستاپ, الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق جاعدايدىڭ جاقسارۋىمەن تۋعان نارەستەلەر سانى وسە باستادى. ناتيجەسىندە, سوڭعى جيىرما جىلدا تۋ كورسەتكىشى ەكى ەسەگە ۇلعايىپ, ەگەر 2001 جىلى ەلىمىزدە 221 مىڭ ءسابي دۇنيەگە كەلسە, 2021 جىلى بۇل كورسەتكىش 446 مىڭ بالاعا جەتكەن. بۇل دا مەكتەپتەگى ورىن تاپشىلىعىنا تىكەلەي اسەرىن تيگىزەتىنى بەلگىلى. اسىرەسە قالا مەكتەپتەرىندەگى ورىن تاپشىلىعىنىڭ جوعارى بولۋى حالىقتىڭ اۋىلدان اعىلىپ كەلۋىندە جاتىر. ەگەر اۋىلدىق جەرلەردە 2010-2021 جىلدار ارالىعىندا وقۋشىلار سانى 232 مىڭعا (17,7 پايىزعا) وسسە, قالالىق جەرلەردە 821 مىڭعا (66,1 پايىزعا) ارتقان. اۋىلدا تۋ كورسەتكىشى ايتارلىقتاي جوعارى. مۇندا, ەڭ الدىمەن, حالىقتىڭ ءىرى مەگاپوليستەرگە قونىس اۋدارۋىنىڭ بەلسەندىلىگىن كورسەتەدى. قاراستىرىلىپ وتىرعان كەزەڭدە (2010-2021) وقۋشىلار كونتينگەنتى, ماسەلەن, استانادا – 76,8-دەن 212,5 مىڭعا دەيىن, ياعني ءۇش ەسەگە جۋىق, الماتىدا – 176,2-دەن 314,7 مىڭعا دەيىن نەمەسە ەكى ەسەگە تاياۋ, شىمكەنتتە –106-دان 240 مىڭعا دەيىن وسكەنىن رەسمي دەرەكتەردەن كورۋگە بولادى. سوندىقتان قالادا كوپقاباتتى ۇيلەر جەدەل تۇردە سالىنىپ پايدالانۋعا بەرىلسە, سوعان سايكەس مەكتەپ قۇرىلىسى دا قولعا الىنۋى كەرەك-اق. الايدا ءبارىمىز بىلەتىندەي, مەكتەپ قۇرىلىسى تۇرعىن ۇيلەرگە قاراعاندا باياۋ جۇرەتىنى بار. بۇل دا ۇكىمەتتىڭ نازارىنداعى ماڭىزدى جايتتىڭ ءبىرى دەۋگە بولادى.
وقۋ-اعارتۋ مينيسترلىگىنىڭ دەرەكتەرىندە, بۇگىندە رەسپۋبليكادا 7 724 مەكتەپ وقۋشىلارعا ءبىلىم بەرەدى. ونىڭ 5 279-ى اۋىلدىق جەرلەردەگى, 2 445-ءى قالالىق مەكتەپتەر. ءبىر اۋىسىمدا جۇمىس ىستەيتىن مەكتەپ سانى 2 740 بولسا, ەكىاۋىسىمدى 4 847 مەكتەپ جانە ءۇشاۋىسىمدى 137 مەكتەپ بار.
2023-2024 جاڭا وقۋ جىلىندا الماتى قالاسىندا 1-سىنىپقا 30 146 بالا قابىلدانعان, ونىڭ ىشىندە جەكەمەنشىك مەكتەپتەرگە بارعان بالالاردىڭ سانى 3 789 قۇرايدى. وسىعان قاراعاندا جەكەمەنشىك مەكتەپتەرگە دەگەن سۇرانىس ارتقانىن كورسەتەدى. جالپى, ەلىمىزدە وسىنداي مەكتەپ سانى 600-گە تاياۋ. ولاردىڭ 161-ءى قازاقشا, 104-ءى ورىسشا, 298-ءى ارالاس تىلدە ءبىلىم بەرەدى. جەكەمەنشىك مەكتەپتەرگە قىزىعۋشىلىقتىڭ نەگىزى ساپالى ءبىلىم مەن وقۋشى ۋاقىتىنىڭ دۇرىس ۇيىمداستىرىلۋىندا جاتىر. اتالمىش مەكتەپتەردە نەگىزگى ءبىلىم باعدارلاماسىمەن قاتار, قوسىمشا ساباقتار, ۇيىرمەلەر, بوس ۋاقىتتى دۇرىس وتكىزۋ قاراستىرىلعان. وقۋشى نەگىزگى ساباقتان كەيىن قوسىمشا ساباق الۋعا نەمەسە ۇيىرمەلەرگە قاتىسۋعا باسقا جاققا بارىپ ۋاقىت كەتىرمەيدى. ءبىر ءبىلىم ورداسىندا بالانىڭ جان-جاقتى دامۋىنا جاعداي جاسالعان, ياعني بالانىڭ ءبىلىم الۋىنا ۋاقىت جەتكىلىكتى دەگەن ءسوز. ارينە, جەكەمەنشىك مەكتەپتەر اقىلى بولعاندىقتان دا, بالانىڭ وي-ءورىسىن كەڭەيتۋگە بارىنشا كوڭىل بولىنەدى. ال تەگىن, قاتارداعى مەكتەپتەردىڭ ەڭ بولماعاندا ءبىر اۋىسىمدا عانا ءبىلىم بەرۋىنە قول جەتكىزۋ قاي جاعىنان العاندا دا ءتيىمدى بولماق. ول ءۇشىن ءبىلىم بەرۋ مەكتەپتەرىنە تاپشىلىقتى جويۋ كەرەك. ەلىمىزدە 2023 جىلدىڭ قورىتىندىسى بويىنشا سىبايلاس جەمقورلىقتان الىنعان قاراجاتقا 43 مەكتەپ سالىنىپ, اپاتتى جاعدايداعى 3 مەكتەپتىڭ جانە ءۇش اۋىسىمدا وقيتىن 13 مەكتەپتىڭ ماسەلەسى شەشىلگەن.
بۇگىندەرى ءبىلىم بەرۋ ينفراقۇرىلىمىن قولداۋ قورى ەسەبىنەن بارلىعى 76 738 وقۋشىعا ارنالعان 62 مەكتەپتىڭ قۇرىلىسى قارجىلاندىرىلىپ, جوبالاردىڭ جالپى سوماسى 96 ملرد تەڭگەدەن اسىپ وتىر. قوردىڭ قىزمەت ەتۋ مەرزىمى ىشىندە 150 ملرد تەڭگەدەن استام قاراجاتقا مەكتەپتەردى, قوسىمشا عيماراتتار مەن ينتەرناتتاردى قايتا جاڭارتۋعا, سونداي-اق ءۇشاۋىسىمدى وقىتۋ ماسەلەلەرىن, اپاتتى مەكتەپتەر پروبلەمالارىن شەشۋگە جانە وقۋشى ورىندارىنىڭ تاپشىلىعىن جويۋعا جۇمسالعان. بىلتىر ەلىمىزدىڭ 223 مەكتەبىنە كۇردەلى جوندەۋ جۇمىستارى جۇرگىزىلگەن.
وسىعان قاراپ, مەكتەپتەردەگى وقۋ ورنىنىڭ تاپشىلىعىن جويۋعا قاتىستى پرەزيدەنتتىڭ «جايلى مەكتەپ» ۇلتتىق جوباسى دەر كەزىندە قولعا الىنعان ءىس دەۋگە بولادى. جوبا بويىنشا 2026 جىلدىڭ باسىنا دەيىن قالالاردا جانە بەلسەندى دامىپ كەلە جاتقان ەلدى مەكەندەردە كەمىندە 800 مىڭ جاڭا وقۋ ورىندارىن پايدالانۋعا بەرۋ جوسپارلانىپ وتىر. اتالعان جوبانى ىسكە اسىرۋعا 2,6 ترلن تەڭگە, ونىڭ ىشىندە ەكى ترلن-عا جۋىعى – رەسپۋبليكالىق بيۋدجەتتەن, قالعاندارى – ۇلتتىق قوردىڭ (بولاشاق ۇرپاق قورىنىڭ) قاراجاتى ەسەبىنەن بولىنەتىن بولدى. سونىمەن قاتار 740 مىڭ وقۋشىعا ارنالعان 369 مەكتەپ سالۋ جوسپارلاندى. سوڭعى ءۇش جىلدا 340 مىڭ ورىندىق 626 مەكتەپ پايدالانۋعا بەرىلگەن. بۇل جوبا مەكتەپ تاپشىلىعىن جويۋمەن قاتار وقۋشىنىڭ جايلى ءارى قاۋىپسىز ورتادا ساپالى ءبىلىم الۋىن قامتاماسىز ەتەدى دەپ كۇتىلۋدە. بۇل رەتتە مەملەكەت باسشىسىنىڭ تاپسىرماسى ءوز دەڭگەيىندە ورىندالاتىندىعىنا سەنىمدىمىز. ونى دا ۋاقىت كورسەتە جاتار.
ۇكىمەتتىڭ بولجامىنا سايكەس, 2026 جىلعا قاراي ەلىمىز بويىنشا تاپشىلىق تۋ, ۋربانيزاتسيا, وڭىرشىلىك جانە وڭىرارالىق كوشى-قون, سونىمەن قاتار عيماراتتاردىڭ توزۋ كورسەتكىشتەرىن ەسكەرە وتىرىپ, 1 117 942 وقۋشى ورنىن قۇرايدى. وتكەن جىلى ساراپشىلار ەلدەگى وقۋ ورىندارىنىڭ تاپشىلىعى 2025 جىلعا قاراي 1 ملن-نان اسۋى مۇمكىن دەپ بولجاعان ەدى.
بۇگىنگى ۇرپاقتى ساپالى بىلىممەن قامتاماسىز ەتۋ تەك مەكتەپتەگى ورىن تاپشىلىعىمەن عانا شەشىلە قويمايدى. بىلىكتى ۇستازداردىڭ جەتىسپەۋشىلىگى دە وزەكتى ماسەلەگە اينالىپ وتىر. قازىرگى ۋاقىتتا مەكتەپتەردە 3 550 پەداگوگ جەتىسپەيتىندىگىنەن حاباردار ەتەدى رەسمي دەرەك كوزدەر. قالالىق جانە اۋىلدىق مەكتەپتەردىڭ وقۋشىلارى اراسىنداعى ءبىلىم ساپاسىنىڭ الشاقتىعى دا بۇرىننان كەلە جاتقان جايت. وقۋ-اعارتۋ مينيسترلىگى ءبىلىم ساپاسى جونىندە ماڭعىستاۋ, اتىراۋ, قىزىلوردا, تۇركىستان جانە الماتى وبلىستارىنىڭ كورسەتكىشى رەسپۋبليكالىق كورسەتكىشتەن تومەن ەكەنىن مالىمدەيدى. ساراپشىلار مۇنى قالالىق جانە اۋىلدىق مەكتەپتەردى قارجىلاندىرۋ ايىرماشىلىعىمەن بايلانىستىرىپ وتىر. ماسەلەن, ۇكىمەت رەسپۋبليكالىق بيۋدجەتتەن نازارباەۆ زياتكەرلىك مەكتەپتەرى سياقتى ءبىراز ءبىلىم جوباسى ءۇشىن ميللياردتاعان قارجى بولەدى. ال اۋىلدىق مەكتەپتەردە سىنىپتار, سپورتتىق كەرەك-جاراقتار جەتىسپەيتىنى, ءتىپتى سپورت زالى دا جوق ءبىلىم وشاقتارى بار ەكەنى ەسكەرىلۋگە ءتيىس.
ال حالىقارالىق زەرتتەۋلەردىڭ, سونىڭ ىشىندە PISA مالىمەتتەرى مەكتەپتەردەگى ماتەريالدىق-تەحنيكالىق جابدىقتالۋ دەڭگەيى وقۋشىلاردىڭ ءبىلىم ساپاسىنا تىكەلەي اسەر ەتەتىنىن اتاپ وتىر.