ناتيجەسى ماردىمسىز «سەرپىن»

اقپارات كوزدەرىنە قاراعاندا, تۇلەكتەردىڭ 17 پايىزدان استامى عانا باعدارلامادا كورسەتىلگەن كەلىسىمگە سايكەس ءوز مىندەتتەرىن ورىندايتىن بولىپ شىقتى. جوبا ەرەجەسى بويىنشا ولار وقۋىن تامامداعاننان كەيىن سول وڭىردە قالىپ, ءۇش جىل جۇمىس ىستەۋگە ءتيىس. الايدا وڭتۇستىك ايماقتاردان سولتۇستىك جانە شىعىس وڭىرلەردەگى جوعارى وقۋ ورىندارىنان گرانت العان ستۋدەنتتەردىڭ كوبى وقۋى اياقتالعاننان كەيىن تۋعان جەرىنە قايتىپ كەتەدى. وسى ماسەلەگە قا­تىستى عىلىم جانە جوعارى ءبىلىم مينيسترلىگىنە سىلتەمە جاسا­عان سەنات دەپۋتاتى الىشەر ساتى­بالديەۆ ارنايى دەپۋتاتتىق ساۋال دا جولداعان ەدى.

ۇكىمەت باسشىسىنا باعىتتاعان دەپۋتاتتىق ساۋالىندا سەناتور 2020 جىلعا قاراي جوعارى وقۋ ورىندارىن اياقتاعان 8,9 مىڭ باعدارلاماعا قاتىسۋشىنىڭ 3,2 مىڭى (نەمەسە 35,8%) تالاپ ەتىلگەن ءۇش جىلدىق مەرزىمدە جۇمىس ىستەمەگەنىن العا تارتتى.

«وسىعان بايلانىستى باع­دار­لاما وپەراتورى «قارجى ورتا­لىعى» اق 3,2 مىڭ جۇمىسسىز تۇلەككە مەملەكەت تاراپىنان ولار­دىڭ وقۋىنا جۇمسالعان قارجىنى ءوندىرۋدى تالاپ ەتىپ, سوتقا دەيىنگى وتىنىشتەر بەردى. 1,9 مىڭ ءىس بويىن­شا داۋلاردى سوتتان تىس شەشۋ جۇ­مىستارى جۇرگىزىلىپ جاتىر. سوتقا 603 ادامعا قاتىستى تالاپ ارىز بەرىلدى, قازىردىڭ وزىندە 534 ءىستى سوت ورىنداۋشىلارى جۇرگىزىپ جاتىر», دەيدى الىشەر ساتىبالديەۆ.

سەناتور «سەرپىننەن» تۋىن­داپ وتىرعان بۇل ماسەلەنىڭ بىرنەشە سەبەبىن اتاپ ءوتتى. بىرىنشىدەن, باعدارلامانىڭ باستاپقى ماقساتى جۇمىس كۇشى تاپشى سولتۇستىك پەن شىعىس وڭىرلەردەگى سۇرانىستى وڭتۇستىك جاستارىنىڭ كومەگىمەن تولتىرۋدى كوزدەگەنىنە قاراماستان, تۇلەكتەرگە وقۋ ورنىن بىتىرگەننەن كەيىن جاتاقحانانى بوساتۋعا تۋرا كەلەدى. ويتكەنى جاتاقحانادا تەك وقۋ مەرزىمى اياقتالعانعا دەيىن تۇ­رۋعا رۇقسات ەتىلگەن. سونىمەن قا­تار لايىقتى جالاقىمەن جۇمىس تابۋ دا قيىن ماسەلە. ەكىنشىدەن, تۇ­لەك­تەر جۇمىسقا جىبەرىلەتىن كاسىپورىنداردا ءىس جۇزىندە بوس جۇمىس ورىندارى جوق, سالدارىنان ولار جۇمىسسىز, اقشاسىز, باس­پاناسىز جاقىندارىنان جىراقتا قالادى.

باعدارلاماعا قاتىسقان تۇلەك­تەردىڭ جارتىسىنا جۋىعى – 4,2 مىڭ ادام ەڭبەك ءوتىلىن اياقتاۋ بو­يىنشا ءوز مىندەتىن ورىنداماعان. بىراق بۇل زاڭ بۇزۋشىلىق بولىپ سانالمايدى. ويتكەنى بۇل وقۋ مەرزىمىنە دەكرەتتىك دەمالىس نەمەسە ماگيستراتۋرادا وقۋدى جالعاستىرۋ كىرەدى. وسىلايشا, تەك 1,6 مىڭعا جۋىق باعدارلاما قاتىسۋشىسى جاڭا جەرگە ۇيرەنىپ, ءۇش جىل بويى جۇمىس ىستەي الدى. مۇنداي تۇلەكتەردىڭ ۇلەسى 17,4 پايىز عانا.

«سەرپىن» باعدارلاماسى – ۇكىمەت قابىلداعان ىشكى كوشى-قون ساياساتى ستراتەگياسىنىڭ ءبىر بولىگى. ءاۋ باستا كوزدەلگەن ماقسات تا سول – حالقى تىعىز ورنالاسقان وڭتۇستىكتەن سولتۇستىك پەن شىعىس وڭىرلەرگە قونىس اۋدارتۋ. تالاپ­كەر­لەرگە گرانتتار, وتباسىلارىن قو­نىستاندىرۋ مەن جۇمىسقا ورنا­لاس­تىرۋعا بيۋدجەتتەن اقشا بولى­نەدى. الايدا, شىن مانىندە, كوشى-قون جاعدايى شەنەۋنىكتەر جوسپارلاعانداي ەمەس, «حالىقتىق» ستسەناريمەن ءجۇرىپ جاتىر. ەل ىشىندە جاستاردىڭ دەنى جۇمىس تابۋعا, جالداۋ اقىسى نەمەسە يپوتەكا تولەۋگە مۇمكىندىگى جوعارى جەرلەرگە كوشۋىن جالعاستىرىپ كەلەدى. «ەڭبەك رەسۋرستارىن دامىتۋ ورتالىعى» اق ساراپشىلارى الداعى جىلدارعا جاساعان بولجامدارىندا 2030 جىلعا قاراي جالدامالى جۇمىس كۇشىنە ەڭ جوعارى سۇرانىس وڭتۇستىك وڭىرلەر مەن مەگاپوليستەردە بولاتىنىن ايتىپ وتىر. بوس جۇمىس ورىندارىنىڭ جالپى كولەمىندەگى وسى وڭىرلەردىڭ ۇلەسى – 47,8 پايىز. ياعني ەلىمىزدەگى ءاربىر ەكىنشى بوس جۇمىس ورنى وڭتۇس­تىكتە نەمەسە استانادا بولسا, تەك سولتۇستىك وبلىستاردا سۇرانىس بار بولعانى – 14,1, ورتالىق جانە شىعىس وڭىرلەردە 21 پايىزدى قۇرايدى.

حالىق سانى كوپ ءىرى مەگاپوليستەر مەن وڭتۇستىك وڭىرلەردەگى باقىلاۋسىز ۋربانيزاتسيا جاعدايى الداعى التى جىلدا تەك ناشارلاي تۇسەدى. ورتالىق ماماندارى استانادا حالىق سانى – 33,6 (2022 جىلمەن سالىستىرعاندا), الماتىدا – 19,4, شىمكەنتتە 23,5 پايىزعا ارتادى دەپ بولجاپ وتىر. رەسپۋبليكانىڭ شىعىس جانە سولتۇستىك وڭىرلەرىندە كەرىسىنشە, حالىقتىڭ كوشۋى جيىلەگەن. ەڭبەك جانە حالىقتى الەۋمەتتىك قورعاۋ مينيسترلىگى قازىرگى كوشى-قون ۇردىستەرى قولايسىز ەكەنىن اشىق مالىمدەپ وتىر. باقىلانبايتىن ۋربانيزاتسيا دەموگرافيالىق جانە ەڭبەك تەڭگەرىمسىزدىگىن ارتتىرادى. مەملەكەت الداعى ۋاقىتتا دا وڭتۇستىكتەن سولتۇستىككە قونىس اۋدارۋعا كۇش پەن رەسۋرستاردى سالۋدى جالعاستىرۋعا نيەتتى.

«سەرپىن» باعدارلاماسىنىڭ تيىمدىلىگى تومەن بولسا دا جالعاسا بەرەدى. قازىرگى ۋاقىتتا جوبانى تۇزەتۋ نۇسقاسى قاراستىرىلىپ جاتىر. ونىڭ ىشىندە مىندەتتى تاعىلىمدامادان ءوتۋ مەرزىمىن ءۇش جىلدان ەكى جىلعا دەيىن قىسقارتۋ جانە گرانتتان كەيىن تاعىلىمدامادان وتۋگە بولاتىن وڭىرلەر ءتىزىمىن كەڭەيتۋ ماسەلەلەرى بار. باعدارلاماعا قاتىساتىن جوعارى وقۋ ورىندارىنىڭ تۇلەكتەرىن الەۋمەتتىك باسپانامەن قامتاماسىز ەتۋ ۇسىنىسى دا پىسىقتالىپ جاتىر.

دەپۋتاتتىق ساۋالعا جاۋاپ بەرگەن ۇكىمەت 2023-2027 جىلدارعا ارنالعان كوشى-قون ساياساتىنىڭ تۇجىرىمداماسىنا سايكەس قونىس اۋدارۋشىلارعا ەكونوميكالىق ۇتقىرلىق سەرتيفيكاتتارى ۇسىنى­لا­تىنىن العا تارتقان. سەرتيفيكات جاستاردى جۇمىسپەن قامتاماسىز ەتۋ, تۇرعىن ءۇي ساتىپ الۋ ءۇشىن 50 پايىز قارجىلىق كومەك كورسە­تىپ, 2024-2025 وقۋ جىلىندا مامان­دىق­تى تەگىن الۋعا مۇمكىندىك بەرەدى.