باقىتبەك سماعۇل: اۋعان ارداگەرلەرىنە ەرەكشە كوزقاراس قاجەت

– باقىتبەك اعا, كەڭەس اسكەرىنىڭ اۋعانستانعا كىرگىزىلۋىن بىرەۋلەر باسقىنشىلىق دەسە, ەندى بىرەۋلەر اۋعان حالقىنا كومەكتەسۋ ءۇشىن ورىن­دالعان ينتەرناتسيونالدىق بورىش دەپ باعا بەرەدى. وسى ماسەلە­نىڭ اقيقاتىنا بويلاپ كورسەك. سو­نىمەن ءبىزدىڭ بۇل الاساپىرانعا ارا­لاسۋىمىزعا نە تۇرتكى بولىپ ەدى؟

– بۇل سۇراققا جاۋاپ بەرۋ ءۇشىن سوعىس ءورتىنىڭ تۇتانۋىنا سەبەپ بولعان وقيعالارعا از-كەم ۇڭىلگەن ءجون. شىن­تۋايتىندا, كەڭەس وداعى مەن اۋعان­ستان بيلىگى ءاۋ باستان جاقسى قا­رىم-قاتىناستا بولعان. 1919 جىلى لەنين تۇسىندا كەڭەس وكىمەتى اۋعان­ستان­نىڭ تاۋەلسىزدىگىن الەمدە ءبىرىنشى بولىپ مويىندادى: سول جىلدىڭ 28 اقپا­نىندا امانۋللا حان باس مەشىتتە ءوز ەلىن ۇلىبريتانيادان تاۋەلسىز دەپ جاريالايدى. كسرو اۋعانستانعا قايتارىمسىز كومەك رەتىندە قارۋ-جاراق, 11 ۇشاق, التىن قۇيمالارىن جولدادى.

ەكىنشى دۇنيەجۇزىلىك سوعىستان كەيىن ەكەۋارا ىنتىماقتاستىق ودان ءارى ورىستەدى. 1950 جىلدارى كەڭەس وداعى بۇل مەملەكەتكە مول قارجى قۇيدى, بوگەندەر مەن ەلەكتر ستانسالارىن تۇرعىزدى, تاقتايداي ءتۇزۋ جولدار توسەدى, اۋەجايلار, مەكتەپتەر, سۋلاندىرۋ جۇيەلەرىن ىسكە قوستى. اۋعان ايەلدەرى مەن قىزدارى دا ءبىلىم الىپ, بىلىكتى مامان بولدى. بۇل ۋاقىتتا اۋعانستان زايىرلى, زاماناۋي مەملەكەت رەتىندە قالىپتاسىپ جاتقان ەدى.

كەيىن جەر داۋىنا بايلانىستى اۋعانستان مەن پاكىستاننىڭ اراسىندا قاقتىعىس تۋىندادى. امەريكا پاكىستان مەن يران ارميالارىن قارۋلاندىردى. وسىدان قاۋىپ قىلعان اۋعانستان پرەمەر-ءمينيسترى مۇحاممەد داۋد اسكەري كومەك سۇراپ, كسرو-عا جۇگىندى. حرۋششەۆتىڭ جاڭا كەڭەستىك رەجىمى بۇل ءوتىنىشتى دەرەۋ قاناعاتتاندىردى.

ءارى قاراي اۋعان ەلىندە ىشكى الاۋىز­دىق ءورشىدى. 1978 جىلى ء«ساۋىر توڭ­كەرىسى» بولىپ, ەلگە تىزەسى باتقان, وپپو­زيتسيا كوشباسشىلارىنىڭ كوزىن جوي­عان مۇحاممەد داۋد ءوز سارايىندا بۇكىل وتباسى مۇشەلەرىمەن بىرگە ءولتىرىلدى. كەڭەس وداعىنىڭ قولداۋىمەن ەل بيلىگى بابراك كارمال باستاعان اۋعانستان حالىقتىق-دەموكراتيالىق پارتياسىنىڭ قولىنا كوشتى. الايدا قىرسىز بيلىكتىڭ سۇرەڭسىز ءارى قىسىممەن جۇرگىزگەن اگرارلىق رەفورمالارى, مۇ­سىلمان ءدىندارلارىن قۋدالاۋى ەل ىشىن­دەگى «الەۋمەتتىك جارىلىسقا» سوق­تى­رىپ, مودجاحەدتەر قوزعالىسىن تۋىن­داتتى, ارتىنشا ازاماتتىق سوعىستى ءورشىتتى. ەلدىڭ شىعىسىنداعى تاۋلاردى مەكەندەيتىن پۋشتۋندار قولعا قارۋ الدى. قۇنار القابى, ورتالىق گين­دۋكۋش پەن باداحشان ۇكىمەتكە قار­سى تولقۋلاردىڭ ورتالىعىنا اينالدى. سول جىلعى كۇزدە باسكوتەرۋلەر پروۆين­تسيالاردىڭ تەڭ جارتىسىنا قانات جايعان ەدى.

1979 جىلدىڭ جازىندا اقش پرە­زيدەنتى كارتەردى ونىڭ ۇلتتىق قاۋىپ­­سىزدىك جونىندەگى كەڭەسشىسى زبيگنەۆ بجە­زينسكي اۋعان كوتەرىلىسشىلەرىنە كومەك كورسەتۋگە كوندىرەدى. ال اۋعان­ستان ۇكىمەتى كەڭەس وداعىنا ارقا سۇيەدى. مۇراعاتتىق دەرەكتەرگە سايكەس, ء«ساۋىر توڭكەرىسىنەن» كەيىن بيلەۋشى كۇش – اۋعانستان حالىقتىق-دەموكراتيالىق پارتياسى كسرو-دان اسكەر كىرگىزۋدى سۇراپ, كەم دەگەندە جيىرما رەت جۇ­گىنگەن.

كومەك كورسەتۋ ماقساتىندا كسرو باسشىلىعىنىڭ شەشىمىمەن وداقتىڭ قورعانىس ءمينيسترى د.ۋستينوۆ 1979 جىلدىڭ 10 جەلتوقسانىندا, ءبىزدىڭ الماتى وبلىسىنداعى تۇركىستان اسكەري وكرۋگىندە جاڭا جالپى اسكەري ارميانى قالىپتاستىرۋعا كىرىستى. اۋعان جەرىنە العاش بولىپ كىرگەن اسكەر­دىڭ باسىم بولىگىن ورتالىق ازيا حالىقتارى, سونىڭ ىشىندە قازاق­تار قۇرادى. سول العاشقى لەكتىڭ قاتا­رىندا مەن دە بار ەدىم.

اۋعان جەرىنە اياق باسقاندا نەبارى 18-20 جاس ارالىعىنداعى ءبىزدىڭ جاۋىنگەرلەر قازىرگى قارۋلى قاقتىعىستارداعى سياقتى سوعىسقا جالدامالى بولىپ بارعان جوق, كەلىسىمشارت بەكىتىپ, اقشا المادى. ءبىز قارۋلى كۇشتەردىڭ مەرزىمدى اسكەري قىزمەتتەگى ساردارلارى مەن ساربازدارى بولدىق. مەملەكەت ءبىزدى اسكەري مىندەتىمىزدى ورىنداۋعا جولدادى. ال بۇيرىق دەگەن تالقىلانبايتىنىن, تەك مۇلتىكسىز ورىندالاتىنىن قاھارمان باۋىرجان مومىش ۇلىنىڭ ءوزى ايتىپ كەتكەن جوق پا؟

كەيبىر اقىلگويلەر كەيدە اۋعان ارداگەرلەرىن كەمسىتۋ, ءاجۋالاۋ ءۇشىن: «اۋعانستاندا قانشا مۇسىلماندى ءولتىردىڭ؟» دەپ سۇراق قويىپ جاتادى. ءبىز ول جاققا بارعاندا, كەرى­سىنشە, مۇسىلمانداردى, بەيبىت تۇر­عىنداردى قورعادىق. مىسالى, قىش­لاقتارعا كوتەرىلىسشىلەر شابۋىلداپ, «رەسمي بيلىكتى جاقتايسىڭدار» دەپ تۇر­عىندارىن قىرىپ كەتىپ جاتتى. بۇل كەزىندە ءبىزدىڭ ەلىمىزدەگى اق پەن قىزىل­داردىڭ الما-كەزەك سالعان قىرعىن-لاڭى سياقتى ەدى. بۇعان جول بەرمەۋ ءۇشىن ءبىز ولاردىڭ قاۋىپسىزدىگىن قامتاماسىز ەتىپ, قورعان بولۋعا تىرىستىق. تۇراقتىلىق ورناعان اۋعان قالالارى مەن اۋىلدارىندا باسپانا, مەكتەپ, اۋرۋحانالار تۇرعىزىپ, جول سالىپ, اۋىز سۋمەن قامتىدىق. كەڭەس وداعىنان كەلگەن دارى­گەرلەر حالىققا مەديتسينالىق قىزمەت كورسەتتى. اۋىل-قالالار اراسىندا ازىق-ت ۇلىك, تاۋار, وتىن تاسىمالى, ساۋدا قالپىنا كەلتىرىلدى.

اۋعان سوعىسىنا ەلىمىزدەن اتتانعان 22 مىڭ جاۋىنگەردىڭ مىڭنان استامى ەرلىكپەن كوز جۇمدى. باسىم كوپ­شىلىگىنىڭ ەلگە امان ورالۋى – «قارا مايور» بوريس كەرىمباەۆ, بايعالي قوقىمباەۆ, نيكولاي زاكولودياجنىي, گابيل حالافوۆ, تۇرار نۇرعاليەۆ, رۋسلان اۋشەۆ سەكىلدى بىلىكتى كوماندير­لەرىمىزدىڭ ارقاسى. مىسالى, باقىتجان ەرتاەۆ اعامىز قۋدالانىپ, شەتقاقپاي قالىپ, نالىپ جۇرگەندە, مەن جۇمىسقا تۇرعىزۋعا سەپتەستىم. پرە­زيدەنت قابىل­داۋىنا كىرىپ, ونى حالىق قاھارمانى اتاعىنا ۇسىندىم. بۇل باستامامدى جۇزەگە اسىرۋ ءۇشىن مەملەكەتتىك حاتشىسىنا 4 رەت كىرىپ, اقىرى ارمانىمىزدى جۇزەگە اسىردىق. بۇل – اۋعان ارداگەرلەرىنە كورسەتىلگەن مەملەكەتتىڭ قۇرمەتى دەپ بىلەمىز. ال قازىر مارقۇم بوريس (باقىت) كەرىمباەۆتى دا حالىق قاھارمانى اتاعىنا ۇسىنىپ جاتىرمىز.

– بيىل اۋعان دۇربەلەڭىنىڭ اياق­تال­عانىنا 35 جىل تولۋىنا وراي ەلدە قانداي ءىس-شارالار ۇيىم­داس­تىرىلادى؟

– بىلتىر ۇكىمەت باسشىسىنا حات جازىپ, 35 جىلدىقتى لايىقتى وتكىزۋ ءۇشىن ۆەدومستۆوارالىق جۇمىس توبىن قۇرۋدى ۇسىنعان ەدىم. پرەمەر-ءمينيستردىڭ تاپسىرماسىمەن ۇكىمەت جانىنان ارنايى ۆەدومستۆوارالىق جۇمىس توبى قۇرىلىپ, «كەڭەس اسكەرىنىڭ اۋعانستاننان شىعارىلعانىنا 35 جىل تولۋىنا ارنالعان ءىس-شارالار جوسپارى» ازىرلەندى. ونىڭ اياسىندا بارلىق وڭىردە, جەرگىلىكتى دەڭگەيلەردە ارداگەرلەرگە قۇرمەت-قوشەمەت كورسەتۋ, اسكەري جانە پاتريوتتىق ءىس-شارا, قايىرىمدىلىق اكتسيا, سپورتتىق جارىس, كونتسەرتتەر وتكىزۋ ت.ب. كوزدەلىپ وتىر.

15 اقپان قارساڭىندا بارلىق اۋعان ارداگەرىنە جانە ولارعا تەڭەس­تى­رىلگەن ازاماتتارعا, جالپى سانى 22 مىڭداي ادامعا 50 اەك نەمەسە 184 مىڭ تەڭگە كولەمىندە بىرجول­عى اقشالاي الەۋمەتتىك كومەك كورسە­تىلەدى. «Qazaqstan Ardagerleri» قاۋىم­داستىعى مەن مەملەكەتتىك اسكە­ري-تاريحي مۇ­راجايى بىرلەسىپ, «كەڭەس اسكەر­لەرىنىڭ اۋعانستاننان شىعارىلعانىنا 35 جىل» مەدالىنىڭ ديزاينىن ازىرلەدى. ونىڭ اۆتورلىق قۇقىعى مەندە. قورعا­نىس ءمينيسترىنىڭ ءبىرىنشى ورىنباسارى سۇلتان قامالەتدينوۆتىڭ باسشى­لىعىمەن وتكەن ۆەدومستۆوارالىق جۇمىس توبىنىڭ وتىرىسىندا داۋىس بەرۋ ناتيجەسىندە ءبىز ۇسىنعان ەستەلىك توسبەلگىسىنىڭ ەسكيزى بەكىتىلدى. بۇل توسبەلگى قازىرگى كوزى ءتىرى بارلىق اۋعان ارداگەرىنە تابىستالۋعا ءتيىس.

تاعى ءبىر دەرەك: اۋعان جەرىندە اسكەري بورىشىن وتەگەن ونداعان مىڭ وتانداسىمىزدىڭ ناقتى قانشاسى قازا تاپقانىنا قاتىستى (761-دەن 924-كە دەيىنگى) ءتۇرلى دەرەكتەر ايتىلىپ ءجۇر. «Qazaqstan Ardagerleri» قاۋىمداستىعى ۇزاق جىل جۇرگىزگەن زەرتتەۋى بارىسىندا ەلىمىزدىڭ جانە رەسەيدىڭ مەملەكەتتىك ارحيۆتەرىنەن اۋعان سوعىسىندا وپات بولعان تاعى 116 قازاق بوزداعىنىڭ اتى-ءجونى مەن ناقتى دەرەگىن انىقتادى. قورعانىس مينيسترلىگىنە وسى ءتىزىمدى وتكىزدىم. ولاردىڭ دا اتتارى ەلورداداعى ينتەر­ناتسيوناليست-جاۋىنگەرلەردىڭ مەموريال ەسكەرتكىشىندە قاشاپ جازىلادى.

– بۇگىندە اۋعان ارداگەرلەرىنە مەملەكەت تاراپىنان قانشالىق­تى كوڭىل ءبولىنىپ كەلەدى؟ ولاردى الەۋ­مەتتىك قولداۋ شارالارى ءتيىستى دەڭ­گەيدە جاسالىپ وتىر ما؟

– باسقا مەملەكەتتەردىڭ اۋماعىن­داعى ۇرىس قيمىلدارىنا قاتىسقان ارداگەرلەردى الەۋمەتتىك قولداۋ شارالارى 2020 جىلى قابىلدانعان «ارداگەرلەر تۋرالى» زاڭدا قاراستى­رىلعان. ولارعا بەرىلەتىن بارلىق قول­دانىستاعى جەڭىلدىك وسى زاڭدا بار. قازىرگى ۋاقىتتا ارداگەرلەردىڭ تۇرمىس جاعدايىن جاقسارتۋ ماقساتىندا الەۋمەتتىك قامسىزداندىرۋ, سالىق سالۋ جەڭىلدىكتەرى, ت.ب. ارتىقشىلىقتار, قۇقىقتار مەن كەپىلدىكتەر ەسكەرىلگەن.

الەۋمەتتىك قولداۋدىڭ نەگىزگى شا­­را­­لارىنىڭ ءبىرى – ءومىر بويى ارنايى مەملەكەتتىك جاردەماقى تولەۋ. اۋعان­ستان اۋماعىنداعى ۇرىس قيمىلدا­رى­نىڭ ارداگەرلەرى ءۇشىن ونىڭ مولشەرى 6,19 ايلىق ەسەپتىك كورسەتكىشتى (اەك) نەمەسە 2024 جىلى 22 854 تەڭگەنى, مۇگەدەكتىگى بار ارداگەرلەرگە – 7,55 اەك نەمەسە 27 875 تەڭگەنى قۇرايدى. بۇگىنگى تاڭدا بۇل جاردەماقىنى 19 مىڭعا جۋىق ادام الادى.

شىنىن ايتۋ كەرەك, جيىرما مىڭ تەڭگەدەي جاردەماقىعا كۇن كورۋ مۇمكىن ەمەس. بۇل قارجىنى كەيبىر شەندىلەر مەيرامحانادا ءبىر تۇستەنگەندە تاس­تاپ كەتەدى. سول سەبەپتى ارنايى جاردەم­اقىنىڭ كولەمىن ارتتىرۋدى ءماجىلىس دەپۋتاتى بولعان كەزدە ۇكىمەتتىڭ الدىنا تالاي قويدىم. ەڭبەك جانە حالىقتى الەۋمەتتىك قورعاۋ, قورعانىس مينيسترلىكتەرىنىڭ باسشىلىعىمەن بىرنەشە جۇمىس توبى دا قۇرىلدى. بىراق بۇل باستامامىز ءالى كۇنگە ءىس جۇزىندە قولداۋ تاپپاي كەلەدى.

– ال ارداگەرلەرگە مەديتسينالىق قىزمەت كورسەتۋ قالاي جۇزەگە اسىرىلادى؟

– بۇگىندە باسقا مەملەكەتتەردىڭ اۋماعىنداعى ۇرىس قيمىلدارى اردا­گەرلەرىنە ستاتسيونارلىق مەديتسي­نالىق كومەك ەكىنشى دۇنيەجۇزىلىك سوعىس كەزىندە جارالانۋى, كونتۋزيا الۋى, مەرتىگۋى نەمەسە اۋرۋعا شالدىعۋى سال­دارىنان بولعان مۇگەدەكتىگى بار ادام­دار مەن ارداگەرلەرگە ارنالعان 2 ما­مانداندىرىلعان رەسپۋبليكالىق گوسپيتالداردا (الماتى جانە استانا قالالارىندا), وبلىستىق جانە قالالىق اۋرۋحانالاردىڭ مامانداندىرىلعان بولىمشەلەرىندە كوزدەلگەن ارنايى سەرۆيستىك پالاتالاردا كورسەتىلەدى. ارداگەرلەردىڭ امبۋلاتوريالىق-ەمحا­نالىق كومەك كورسەتەتىن ۇيىمداردا قىزمەت كورسەتۋگە جانە كەزەكتەن تىس ەمدەۋگە جاتقىزۋعا باسىم قۇقىعى, سونداي-اق جۇمىس كەزەڭىندە ارداگەرلەر تىركەلگەن ەمحانالاردى زەينەتكە شىعۋ كەزىندە پايدالانۋ قۇقى­عى بار. جەرگىلىكتى الەۋمەتتىك قورعاۋ ورگاندارى ازىرلەنگەن وڭالتۋ جانە رەابيليتاتسيالاۋدىڭ جەكە باعدار­لاماسى نەگىزىندە مۇگەدەكتىگى بار ارداگەرلەرگە ساناتوريالىق-كۋرورتتىق ەم ۇسىنادى. 2022 جىلى 777 ارداگەر, 2023 جىلى 978 ارداگەر وسىنداي ەم الدى. بۇعان قوسا, جەكەلەگەن وڭىرلەردە جەرگىلىكتى بيۋدجەتتىڭ مۇمكىندىگىنە قاراي مۇگەدەكتىگى جوق اۋعان ارداگەرلەرى جىل سايىنعى ساناتوريالىق-كۋرورتتىق ەمدەۋمەن قامتاماسىز ەتىلەدى.

– الەۋمەتتىك قولداۋ ماسەلەسى اڭ­گىمە بولعاندا تۇرعىن ءۇي جايىن دا ايتپاي كەتۋگە بولماس. بۇل تۇرعىدا اۋعان ارداگەرلەرى ءۇشىن قانداي دا ءبىر جەڭىلدىكتەر بار ما؟

– باسپانا ماسەلەسى تەك اۋعان اردا­گەرلەرى ەمەس, باسقا مەملەكەتتەردىڭ اۋماعىنداعى ۇرىس قيمىلدارىنا قاتىسقان بارلىق ارداگەر ءۇشىن دە وزەكتى بولىپ تۇر. تۇرعىن ءۇي زاڭناماسىنا سايكەس اۋعان ارداگەرلەرى حالىقتىڭ الەۋمەتتىك وسال توپتارىنا جاتقىزىلعان جانە سول ارقىلى مەملەكەتتىك تۇرعىن ءۇي قورىنان ءۇي كەزەگىنە تۇرا الادى. بىراق شىنىن ايتۋ كەرەك, ول كەزەك ونداعان جىلعا سوزىلادى.

سونىمەن قاتار اۋعانستان اۋماعىن­دا اسكەري قىزمەت وتكەرۋ كەزىندە جارالانۋى, كونتۋزيا الۋى, مەرتىگۋى سال­دا­رىنان مۇگەدەكتىك العان دەپ تانىل­عان اسكەري قىزمەتشىلەردىڭ وزدەرى تۇرا­تىن تۇرعىن ۇيلەرىن مەملەكەتتىك تۇرعىن ءۇي قورىنان ءوز مەنشىگىنە وتەۋسىز الۋعا قۇقىعى بار. ياعني مەملەكەتتىك تۇرعىن ءۇي قورىنان العان باسپاناسىن جەكەشەلەندىرۋگە قۇقىلى. ال جەتىمبۇرىش جاعالاعان ارداگەرلەردىڭ ماسەلەسىن شەشۋ جولدارىن ءبىز جۇمىس توپتارىندا ۇسىندىق. بۇگىندە بۇل ماسەلە ۇكىمەت قاراۋىندا.

– اڭگىمەڭىزگە راحمەت.

اڭگىمەلەسكەن –

ەسكەندىر زۇلقارناي,

«Egemen Qazaqstan»