ون توعىز جىلدان سوڭ ورالعان دودا

سامبودان الەم چەمپيوناتى 1973 جىلدان بەرى ۇزدىكسىز ۇيىم­داستىرىلىپ كەلەدى. تۇساۋ­كەسەر جارىستىڭ جالاۋى يراننىڭ باس شاھارى تەھراندا جەلبىرەپ, وعان 11 مەملەكەتتىڭ وكىلدەرى قاتىستى. 10 سالماق دارەجەسى بو­يىنشا وتكەن باسەكەلەر بارىسىندا كسرو بالۋاندارىنىڭ مىسى باسىم بولدى. ولار تو­عىز التىن السا, تاعى ءبىر باس جۇل­دەنى موڭعوليالىق شاگدارىن چان­گراۆ ولجالادى. كەڭەس وداعى تاراعانعا دەيىن دۇنيەجۇزىلىك دودانى موڭعوليانىڭ ۇلانباتىر (1974), كسرو-نىڭ مينسك (1975), كيەۆ (1983), ماسكەۋ (1990), يس­پانيانىڭ لاس-پالماس (1977), مادريد (1979, 1980, 1981, 1984), سان-سەباستيان (1985), فران­تسيانىڭ پاريج (1982), پو (1986), يتا­ليانىڭ ميلان (1987), كانا­دانىڭ مونرەال (1988, 1991), اقش-تىڭ ۆەست-وريندج (1989) قا­لا­لارى قابىلدادى. ول كەزدەرى قا­تىسۋشى ەلدەردىڭ سانى 10-نان ازەر اساتىن.

كەڭەس وداعى تۇسىندا قازاقتىڭ ەكى بالۋانىنا الەم چەمپيونى اتانۋ باقىتى بۇيىردى. ولار – قانات بايشولاقوۆ پەن اسقار شايحيەۆ. ەكەۋى دە اسا جەڭىل سالماقتا كۇرەستى. جەزقازعان وبلىسى جاڭاارقا اۋدانىندا تۋىپ-وسكەن قاناتتىڭ 1984 جىلى مادريدتە مەرەيى ۇس­تەم بولدى. يسپانيانىڭ باس شا­ھارىندا شىمىلدىعى تۇرىلگەن جارىستىڭ فينالىندا داڭقتى باپكەرلەر ديحانباي بيتكوزوۆ پەن مارات جاقىتتىڭ شاكىرتى ايگىلى ديميتار ديميتروۆتى ۇتتى. وسى ورايدا بولگاريانىڭ بەتكەۇستارى الەمدىك دودادا بارلىعى جەتى رەت جۇلدەگەرلەر (6 كۇمىس+1 قولا) ساناتىنا قوسىلعانىن ايتا كەتۋگە ءتيىسپىز.

1989 جىلى نيۋ-دجەرسي شتاتىنا قاراستى ۆەست-وريندج قالا­سىندا اسقار شايحيەۆ قارسىلاس شاق كەلتىرمەدى. باتىس قازاقستان وبلىسى سىرىم اۋدانىنىڭ تۋماسى امەريكادا اسقان شەبەرلىك تانىتىپ, ميلليونداعان جان­كۇيەر­دىڭ كوزايىمىنا اينالدى. بار­لىق قارسىلاسىن سىپىرا ۇتقان باتىر قۋانىشەۆتىڭ شاكىرتى دە شەشۋشى تۇستا ءدال سول بولگاريالىق دي­ميتار ديميتروۆتان باسىم ءتۇستى.

وكىنىشكە قاراي, قازىر بۇل ازاماتتاردىڭ ەكەۋى دە ارامىزدا جوق. 2000 جىلدىڭ 3 مامىرىندا ورالدا ءتۇن ورتاسىندا اسقار شايحيەۆ ءوز ءۇيىنىڭ ىرگەسىنە كەلىپ, تاكسيدەن تۇس­كەلى جاتتى. سول مەزەتتە بەتىن تۇمشالاپ الىپ, ماكاروۆ تاپانشاسىمەن قارۋلانعان جەندەت وعان وق جاۋدىردى. اتىلعان وقتىڭ تورتەۋى دە ساڭلاققا ءدال ءتيدى. ودان كيللەر كولىكتى اينالىپ, تاپانشانى جۇرگىزۋشىنىڭ ماڭدايىنا كەزەدى. بىراق شۇرىپپەنى باسپادى. جۇرگىزۋشى مەن ونىڭ سەرىگى امان قالدى. اسقاردىڭ ولىمىنە كىنالى ادام ءالى كۇنگە دەيىن تابىلمادى. ابزال ازامات نەبارى 37 جاستا ەدى...

2011 جىلدىڭ 5 اقپانىندا قا­نات بايشولاقوۆ قاتتى بوران سوعىپ تۇرعانىنا قاراماستان, جۇبايىمەن بىرگە قاراعاندىدان جاڭاارقاعا بەت الدى. جول-جونەكەي ولار مىنگەن كولىك قالىڭ قارعا كومىلىپ قالدى. ونى ءوز بەتىمەن شىعارا المايتىنىن تۇسىنگەننەن سوڭ, قا­نات قارسى بەتتە كەتىپ بارا جاتقان كاماز-دى توقتاتپاق بولادى. الايدا بوراندى تۇندە جۇك كولىگىنىڭ جۇرگىزۋشىسى جولدىڭ جيە­گىندە تۇرعان ادامدى بايقاماي, ونى قاعىپ وتەدى. 49 جاستاعى اقيىق ازامات اۋرۋحاناعا جەتپەي ءجانتاسىلىم ەتتى. مىنە, كسرو داۋىرىندە الەم چەمپيونى اتان­عان قازاقتىڭ قوس قىرانىنىڭ ءومىرى وسىلايشا كەنەتتەن ءۇزىلدى.

تاۋەلسىزدىك العاننان كەيىن قازاقستان مىقتى سامبو دەرجا­ۆا­لارىنىڭ بىرىنە اينالدى. ءالىمىز تەك وسى كۇرەس ءتۇرىن وي­لاپ تاپقان رەسەيگە عانا جەت­پەدى. قالعان مىقتى مەملەكەت­تەرمەن تەرەزەسى تەڭ ونەر كورسەت­تىك. كەيىنگى كەزدەرى ءدۇبىرلى دودا­لاردىڭ جالپىكوماندالىق ەسە­بىندە نەگىزىنەن ۇزدىك ۇشتىكتىڭ قاتارىنان كورىنىپ جۇرگەن جايى­مىز بار. 1993–2023 جىلدار ارالىعىندا قازاق ەلىنەن الەم چەمپيوندارى دا, سول جارىستىڭ كۇمىس جانە قولا جۇلدەگەرلەرى دە كوپتەپ شىقتى. سولاردىڭ اراسىنان اسحات شاحاروۆ پەن ەربولات بايباتىروۆتى ەرەكشە اتاپ وتۋگە بولادى. اسحات 2000–2005 جىلدار ارالىعىندا الەمنىڭ ءۇش دۇركىن چەمپيونى اتانسا, ەربولات 2008–2011 جىلدارى قاتارىنان ءتورت مارتە تورتكۇل دۇنيەنىڭ تەڭدەسسىزى دەپ تانىلدى. سونداي-اق بۇل بەلەس ءار جىلدارى باۋىرجان سادىحانوۆ (1993), ساۋلە عابدۋللينا (1996), قونىس جەتپىسوۆ (2001), رايسا بايليەۆا (2007), داۋرەن جايناقوۆ (2009), ازا­مات مۇقانوۆ (2010), گاۋھار تۇر­ماحانوۆا (2014), بەيىم­بەت قان­جانوۆ (2015), ەسەت قۋانوۆ (2017), نۇربول سە­رىكوۆ (2018), ري­نات جاڭانيەت (2021), گۇلدانا المۇحانبەتوۆا (2021) جانە ارايلىم ابەنوۆا (2023) سىندى بالۋاندارعا باعىندى.

كۇنى بۇگىنگە دەيىن الەم چەم­­پيوناتىنىڭ جالاۋى 49 مارتە جەلبىرەدى. سونىڭ بىرەۋى قا­زاق­ستاندا ءوتتى. انىق­تاپ ايتساق, 2005 جىلدىڭ 11–15 قاراشا ارالىعىندا 29 مار­تە ۇيىمداستىرىلعان باي­راقتى باسەكەنى استانا قابىلدادى. اسا جوعارى دەڭگەيدە ۇيىمداس­تى­رىلعان جارىستا قازاق سامبوشىلارى 1 التىن, 3 كۇمىس جانە 6 قولا مەدال يەلەندى. بارلىعى – 10 جۇلدە. ەلوردا تورىندە 74 كگ سالماق دارەجەسىندە كۇش سىناسقان اسحات شاحاروۆ قازاق ەلىنىڭ ءان­ۇرانىن شىرقاتتى. فينالدا ول ارمەنيالىق اشوت دانەلياننىڭ اياعىن كوكتەن كەلتىردى. ءسويتىپ, قانداسىمىز ءۇش دۇركىن الەم چەمپيونى اتاندى. ودان بولەك, اسحات دۇنيەجۇزىلىك دودادا ەكى رەت قولا مەدال يەلەندى. باسقا دا كوپتەگەن اسا ءىرى حالىقارالىق جارىستا توپ جاردى. ءبىر كەرەمەتى, ا.شاحاروۆ سامبومەن بىرگە دزيۋدونى دا قاتار الىپ ءجۇردى. بۇل رەتتە دە ول نەسىبەسىز ەمەس. اتالعان بالۋان دزيۋدودان الەم چەمپيوناتىنىڭ قولا جانە ازيا بىرىنشىلىگىنىڭ كۇمىس جۇلدەگەرى دەگەن اتاققا قول جەتكىزدى. بۇل كۇندەرى اسحات شاحاروۆ اقتوبە وبلىسىنىڭ اكىمى قىزمەتىن ابىرويلى اتقارىپ ءجۇر.

اتالعان جارىستا ديدار مول­­داعاليەۆ (57 كگ), ارسەن حا­تيپ (68 كگ), جۇلدىز ايتما­عام­بەتوۆانىڭ دا (72 كگ) التىن تۇ­عىرعا كوتەرىلۋگە مۇمكىندىكتەرى بولدى. الايدا ولار اقتىق ايقاستا ۇتىلىپ, كۇمىس مەدالدى قاناعات تۇتتى. ديدار رەسەيلىك رۋسلان كيشماحوۆقا, ارسەن موڭعوليالىق حاشبااتارىن تساگاانبااتارعا, جۇلدىز ۋكراينالىق مارينا پريششەپاعا ەسە جىبەردى. ال تيمۋر وڭداعانوۆ (62 كگ), دىنمۇحامەد مۇسىراليەۆ (82 كگ), كەلبەت نۇرعازينا (48 كگ), رايسا باياليەۆا (60 كگ), دينارا ورازبەكوۆا (80 كگ) جانە الماگۇل كاشينا (+80 كگ) قولا جۇلدەنى يەلەندى. جالپى­كوماندالىق ەسەپتە رەسەي قۇراماسى (8 التىن+4 كۇمىس+4 قولا) كوش باستادى. ەكىنشى جانە ءۇشىنشى ورىنداردى موڭعوليا (4+1+3) مەن ۋكراينا (3+1+4) ەنشىلەدى. ەلىمىزدىڭ سامبوشىلارى ءتورتىنشى ساتىعا تۇراقتادى. سونداي-اق باس جۇلدەنى ولجالاعاندار قاتارىندا وزبەكستان مەن بەلارۋستىڭ با­لۋان­دارى دا بار.

ەلىمىزدىڭ جانكۇيەرلەرى سول كەزدە ءوز ورەندەرىمىزدەن بو­لەك, شەتەلدەن كەلگەن اتاقتى سپور­تشىلاردىڭ ونەرىن تاماشالاپ, ءبىر جاساپ قالعان ەدى. استانانىڭ بوزكىلەمىندە ونەر كورسەتكەندەر قاتارىندا موڭ­عوليانىڭ مارقاسقاسى حاش­بااتارىن تساگاانبااتار (دزيۋدودان وليمپيادانىڭ قولا جۇل­دەگەرى, الەم چەمپيونى, ازيا ويىن­دارىنىڭ جەڭىمپازى, ازيا­نىڭ 2 دۇركىن چەمپيونى), رەسەيدىڭ ماقتانىشتارى رايس راحماتۋللين (سامبودان الەمنىڭ 7 دۇركىن چەمپيونى), رۋسلان گاسىموۆ (دزيۋدودان ەۋروپا چەمپيونى), مۇرات حاسانوۆ (سامبودان 11 دۇركىن الەم چەمپيونى), ۋكراينانىڭ دۇل­دۇلدەرى ۆيكتور ساۆينوۆ (سامبودان الەمنىڭ 6 دۇركىن چەمپيونى) پەن ەۆگەني سوتنيكوۆ (دزيۋدودان الەم مەن ەۋروپانىڭ قولا جۇلدەگەرى), بەلارۋستىڭ بەتكەۇستارى دميتري بازىلەۆ (سامبودان الەمنىڭ 6 دۇركىن چەمپيونى) جانە تاعى باسقا ساڭلاقتار ورەلى ونەرلەرىمەن ءدۇيىم جۇرتتى قۋانتتى.

استانادا سپورتتىق سامبومەن قاتار جاۋىنگەرلىك سامبودان دا جارىس ۇيىمداستىرىلدى. توعىز سالماق دارەجەسى بويىنشا وتكەن باسەكەدە رەسەيگە تەڭ كەلەر كوماندا تابىلمادى. ولاردىڭ سەگىز سپورتشىسى التىن مەدالدى مويىندارىندا جارقىراتتى. سولاردىڭ اراسىندا كەيىننەن ارالاس جەكپە-جەكتىڭ شوق جۇلدىزىنا اينالعان فەدور ەمەليانەنكو دا بولدى. «سوڭعى يمپەراتور» دەگەن جاناما ەسىممەن تانىلعان ورىس فاي­تەرى فينالدا چەحيالىق ادام بەكيدەن باسىم ءتۇستى. تاعى ءبىر باس جۇلدەنى تاجىكستاندىق سايريدين يكراموۆ ولجالادى. سپورتتىڭ بۇل تۇرىندە قازاقستانعا ەكى قولا مەدال بۇيىردى. ونىڭ يەگەرلەرى – قۇتجان بەكاليەۆ (52 كگ) پەن امانجول اعىباەۆ (62 كگ).

وسىلايشا, اراعا 19 جىل سالىپ سامبودان الەم چەمپيوناتى قازاق جەرىندە قايتا وتكەلى جاتىر. بۇل جارىستا ءبىز 2005 جىلعا قاراعاندا الدەقايدا تابىستى ونەر كورسەتەتىنىمىزگە سەنىمدىمىز. ويتكەنى قازىر قانداستارىمىزدىڭ قارقىنى وتە جاقسى. بىلتىر ەرە­ۆاندا اياقتالعان بايراقتى با­سەكەدە ەل سامبوشىلارى 1 التىن, 2 كۇمىس جانە 4 قولا مەدال يەلەنىپ, جالپى­كوماندالىق ەسەپتە ءۇشىنشى ورىنعا كوتەرىلۋى – جو­عارىدا اي­تىلعان ءسوزىمىزدىڭ اي­قىن دالەلى.