قازىر اقپاراتتىق ينفراقۇرىلىمدى عانا ەمەس, ازاماتتاردىڭ جەكە دەرەكتەرىن قورعاۋ دا ماڭىزدى. كەيىنگى كەزدە ەلىمىزدىڭ اسا ماڭىزدى نىساندارىنا 163 ميلليون كيبەرشابۋىل جاسالعان. اتالعان وزەكتى ماسەلە جونىندە اقپاراتتىق قاۋىپسىزدىك تۋرالى زەرتتەۋلەر جۇرگىزىپ جۇرگەن مامان, ساياسي عىلىمدار دوكتورى گۇلميرا سۇلتانباەۆامەن تىلدەسكەن ەدىك.
– اقپاراتتىق قاۋىپسىزدىكتىڭ كلاسسيكالىق ۇلگىسى بار ما؟
– ارينە, بار. اقپاراتتىق قاۋىپسىزدىكتىڭ كلاسسيكالىق ۇلگىسى ماڭىزدى ءۇش بولىكتەن تۇرادى: قۇپيالىق, تۇتاستىق جانە قولجەتىمدىلىك. اقپاراتتىڭ قۇپيالىعى ءوزىنىڭ يەسى بەلگىلەگەن قاتاڭ شەكتەلگەن ادامدار توبى عانا تانىسا الادى دەگەندى بىلدىرەدى. اقپاراتتىڭ تۇتاستىعى – اقپاراتتىڭ بۇرمالانباعان تۇردە ساقتالۋ قابىلەتى. اقپاراتتىڭ زاڭسىز جانە يەسى قالاماعان وزگەرىس (وپەراتور قاتەسىنىڭ نەمەسە ۋاكىلەتتىگى جوق ادامنىڭ قاساقانا ءىس-ارەكەتىنىڭ سالدارىنان) تۇتاستىقتىڭ بۇزىلۋىنا اكەلەدى. اقپاراتتىڭ قولجەتىمدىلىگى اقپاراتتىق جۇيەنىڭ ءتيىستى وكىلەتتىكتەرى بار سۋبەكتىلەرگە دەرەكتەرگە دەر كەزىندە بوگەتسىز رۇقسات بەرۋ قابىلەتىمەن انىقتالادى. اقپاراتتى جويۋ نەمەسە بۇعاتتاۋ (قاتەلىكتىڭ نەمەسە قاساقانا ءىس-ارەكەتتىڭ سالدارىنان) قولجەتىمدىلىككە كەدەرگى كەلتىرەدى.
– شابۋىلدىڭ قانداي تۇرلەرى كوپ كەزدەسەدى؟
– ولاردىڭ ءتۇرى كوپ. ءبىرىنشىسى – كۇشپەن الۋشى باعدارلاما. بۇل – ساتىپ الۋعا دەيىنگى كومپيۋتەرلىك جۇيەنىڭ فايلدارىنا كىرۋدى بۇعاتتاۋ ارقىلى اقشا جىمقىراتىن جۇيە. ولقىلىقتىڭ ورنىن تولتىراتىن ساتىپ الۋدى اۋدارۋ فايلداردى جۇيەنى قالپىنا كەلتىرۋگە نەمەسە جۇيەنىڭ جۇمىس ىستەپ كەتۋىنە كەپىلدىك بەرمەيدى. ەكىنشىسى – DdoS شابۋىلى (اعىلشىنشا Distributed Denial of Service – قىزمەت كورسەتۋدەن باس تارتۋ). ياعني قىزمەت كورسەتۋدەن باس تارتۋ تۇرىندەگى شابۋىل. بۇل – كەڭ تارالعان جانە قاۋىپتى جەلىلىك شابۋىلدىڭ ءبىرى. شابۋىل ناتيجەسىندە زاڭدى پايدالانۋشىلارعا, جەلىلەرگە, جۇيەلەر مەن وزگە دە رەسۋرستارعا قىزمەت كورسەتۋ بۇزىلادى نەمەسە تولىق ىستەن شىعارىلادى. DdoS شابۋىل سالدارىنان سايتقا قىزمەت كورسەتەتىن سەرۆەرلەرگە ۇلكەن كولەمدەگى جالعان سۇراتۋلاردى وڭدەۋگە تۋرا كەلەدى جانە سايت قاراپايىم پايدالانۋشى ءۇشىن قولجەتىمسىز بولىپ قالادى. ءۇشىنشىسى – الەۋمەتتىك ينجەنەريا. بۇل ارقىلى قۇپيا اقپاراتتى اشۋعا بولادى. ءتورتىنشى – فيشينگ. كومپيۋتەرلىك ايلاكەرلىكتىڭ ءتۇرى. ونىڭ نەگىزگى ماقساتى – ادامدى الاياققا قاجەتتى اقپاراتتى ۇسىنۋعا ەرىكسىز كوندىرۋ. بۇل زاڭعا قايشى كومپيۋتەر ارقىلى جاسالاتىن قىلمىس. بەسىنشى – سايتتى بۇزۋ. زيانكەس سايتتىڭ فايلدارىنا نەمەسە سايتتى باسقارۋ جۇيەسىنىڭ باستى بولىمىنە رۇقساتسىز كىرەدى.
– ساراپشىلاردىڭ ايتۋىنشا, كەلەڭسىزدىكتەردىڭ الدىن الاتىن ەڭ قاراپايىم جول – قۇپياسوزدى دۇرىس قۇرۋ. قۇپياسوز ساياساتى تۋرالى پىكىرىڭىزدى بىلسەك.
– قۇپياسوز ساياساتى قاراپايىم تاسىلدەردەن تۇرادى. مىسالى, ونى جۇمىس ورنىندا ەلەكتروندى تۇردە ساقتاماۋ, الدەنەگە جازىلعان بولسا, كوپشىلىككە قولجەتىمسىز ورىنداردا جاسىرىن ۇستاۋ, ءۇشىنشى تۇلعاعا ايتپاۋ ماڭىزدى. وندىرىستىك قاجەتتىلىك جاعدايىندا قۇپياسوزدىڭ ءمانىن اشۋعا جول بەرىلگەننەن كەيىن ونى مىندەتتى تۇردە اۋىستىرۋ كەرەك. قۇپياسوز كەمىندە 8 سيمۆولدان تۇرۋعا ءتيىس.
– گۇلميرا سەرىكبايقىزى, ەلىمىزدىڭ كيبەرقاۋىپسىزدىگى تۋرالى نە ايتار ەدىڭىز؟ قانداي ماسەلە بار؟
– ەلىمىزدە كيبەرقاۋىپسىزدىكتىڭ نەگىزدەرى يگەرىلىپ, ونى بارىنشا پايداعا جاراتىپ ءجۇرمىز دەپ ايتا المايمىز. مىسالى, كيبەرقاۋىپسىزدىك سالاسىنداعى ماماندار دايارلاۋ ءىسى ءالى سىلبىر. بىزگە كيبەرقاۋىپسىزدىك, كريپتوگرافيا, كوممۋنيكاتسيا, كيبەرنەتيكا باعىتىن تەرەڭ مەڭگەرگەن ماماندار قاجەت-اق. قولدا بار رەسۋرسقا ءماز بولىپ جۇرە بەرمەي, ينتەرنەت پەن اقپاراتتىق الەمنەن ورىن تابۋىمىز كەرەك. «كيبەرسوعىستاعى ۇكىمەتتىڭ مۇمكىندىكتەرى» دەگەن تۇسىنىك بار. بۇل ماسەلە بارلىق ەلگە ءتان. ال بىزدە وسى كيبەرقاۋىپسىزدىكتى تەرەڭنەن زەرتتەيتىن, ونىڭ قۇرالدارىن ازىرلەيتىن قۋاتتى زەرتحانا جوقتىڭ قاسى. مىسالى, رەسەيدە كاسپەرسكي پلاتفورماسى ءبىرشاما جىل بويى جۇمىس ىستەپ كەلەدى. بۇل – بەلگىلى ءبىر دەڭگەيدە اقپاراتتى قورعايتىن, IT-مامانداردىڭ كۇشىن بىرىكتىرەتىن قۋاتتى پلاتفورما. ەلىمىزدە مەملەكەتتىك جەلىلەرگە, مەملەكەتتىك-الەۋمەتتىك جەلىلەرگە بالامانى جاساپ شىعارۋ ءىسى دە اقساپ تۇر. نەگىزىنەن كيبەرقاۋىپسىزدىك تۇجىرىمداماسى بەكىتىلگەن. بۇل – ەلىمىزدىڭ كيبەرقالقانى. ول پرەزيدەنتتىڭ «قازاقستاننىڭ ءۇشىنشى جاڭعىرۋى: جاھاندىق باسەكەگە قابىلەتتىلىك» اتتى جولداۋىنا سايكەس ازىرلەندى. تۇجىرىمدامادا ەلەكتروندى اقپاراتتىق رەسۋرستاردى, اقپاراتتىق جۇيەلەر مەن تەلەكوممۋنيكاتسيا جەلىلەرىن قورعاۋ, اقپاراتتىق-كوممۋنيكاتسيالىق تەحنولوگيالاردى قاۋىپسىز پايدالانۋدى قامتاماسىز ەتۋدىڭ نەگىزگى باعىتتارى قامتىلعان. ءبىر جاقسىسى, بۇل قۇجات ورتالىق ازيا كيبەرقاۋىپسىزدىك كاسىپقويلار قوعامىنىڭ قاتىسۋىمەن ازىرلەندى.
– كيبەرقاۋىپسىزدىكتى قاراپايىم تىلمەن قالاي ءتۇسىندىرىپ بەرەر ەدىڭىز؟
– كيبەرقاۋىپسىزدىك – ەلەكتروندى نىسانداعى اقپاراتتى وڭدەۋ, ساقتاۋ, بەرۋ, اقپاراتتىق جۇيەلەر مەن اقپاراتتىق-كوممۋنيكاتسيالىق ينفراقۇرىلىمدى سىرتقى جانە ىشكى قاۋىپ-قاتەردەن قورعاۋ. قازىر مەملەكەتتىڭ ساپالى قىزمەت ەتۋى, ازاماتتارعا قىزمەت ۇسىنۋى ءۇشىن كيبەركەڭىستىكتىڭ كۇننەن-كۇنگە ماڭىزى ارتىپ كەلەدى. كيبەرشابۋىلدار ەكونوميكاعا وراسان زيان كەلتىرەدى, قوعامنىڭ ونلاين قىزمەتتەرگە دەگەن سەنىمىن تومەندەتەدى. ازاماتتارعا, ولاردىڭ مەنشىكتەرى مەن قۇپيالىعىنا زالال كەلتىرەدى. ەستە ساقتايتىن ءبىر جايت, كيبەرشابۋىلدار وڭاي قۇپياسوزدەر, جەكە دەرەكتەردى جاريالاۋ سىندى ادامي نەمقۇرايدىلىق پەن ابايسىزدىقتاردان تۋادى.
– كيبەرشابۋىلدان تولىقتاي قورعانۋ مۇمكىن بە؟
– وكىنىشكە قاراي, جوق. شابۋىلداردان ءابسوليۋتتى قورعانىس كيبەرمەردىڭ كۇردەلىلىگىنە جانە ونىڭ وزگەرۋ قابىلەتىنە بايلانىستى مۇمكىن ەمەس. دەگەنمەن بۇعان ۇمتىلۋ كەرەك. ويتكەنى كيبەرقاۋىپسىزدىك – اقپاراتتىق قوعامدى دامىتۋدىڭ قاجەتتى شارتى. ينتەرنەت – جۇمىس ورنى عانا ەمەس, ءومىرىمىزدىڭ بولشەگى. ونلاين-كەڭىستىكتە ءوزىڭدى قورعاۋ – ءۇيىڭدى قورعاۋمەن تەڭ. كيبەرشابۋىل الدىمەن قارجى قورلارى مەن اقپاراتتارىنا جاسالادى. قارجى تۋرالى اقپارات – كيبەرقىلمىسكەرلەردىڭ باستى نىسانى. كومپيۋتەردەگى قاۋىپسىزدىك مەملەكەتتىك قاۋىپسىزدىكتەن باستاپ كوممەرتسيالىق سەكتورداعى ماسەلەلەرگە دەيىنگى تىزبەكتى جۇيەنى قامتيدى. اقپاراتتىق ساياسات ۇلتتىق لوكاتسيادان جاھاندىق دەڭگەيگە دەيىن كەڭ تارالىپ, كۇن تارتىبىنە قورعاۋ شارالارىن قويىپ وتىر. كومپيۋتەر قىلمىستارى تۋرالى بۋداپەشت كونۆەنتسياسىن قازاقستان 2006 جىلدىڭ 1 ناۋرىزىندا قابىلدادى. كيبەرقىلمىستىڭ حالىقارالىق قۇقىقتىق نەگىزدەرىنە بۇۇ قىلمىستىق ماقساتتا اقپاراتتىق-كوممۋنيكاتيۆتى تەحنولوگيالاردى قولدانۋعا قارسى اكتىنى دە اتاۋعا بولادى. ۇلتتىق قاۋىپسىزدىكتەن باستاپ, ازاماتتاردىڭ جەكە دەرەكتەرىن قورعاۋ – ءار مەملەكەتتىڭ باستى اقپاراتتىق ساياساتى. ينتەرنەت قىلمىستىڭ ەڭ قيىنى دا وڭاي ولجا كوزىن ىزدەگەن حاكەرلەردىڭ جىلدامدىقپەن ايلاكەرلىك تەحنولوگيانى يگەرۋىندە. سەبەبى زاڭنامالىق اكتىلەر ازىرلەنىپ, قورعاۋ امالدارىنىڭ قۇقىقتىق نەگىزدەرى قاراستىرىلعانشا, حاكەرلىك قىلمىستاردىڭ ايلا-شارعىلارى سوعۇرلىم تەز ويلاستىرىلادى. تاعى ءبىر قيىندىق بار, قورعالعان اقپاراتتى ينتەللەكتىسى جوعارى قىلمىسكەرلەر ۇرلايدى. كيبەرشابۋىل ارقىلى ينتەرنەت قولدانۋشىلارىنىڭ قارجى دەرەكتەرىنە عانا ەمەس, جەكە باسىنىڭ مالىمەتتەرىنە دە شابۋىل جاسالاتىنى ءمالىم. اسىرەسە بۇل ساياسي ناۋقانداردا ءجيى ورىن الادى.
– بۇل سالادا قانداي اسپەكتىلەرگە ءجىتى نازار اۋدارماي ءجۇرمىز؟
– كيبەر الەمىندە اقپاراتتى قورعاۋ مەن ونلاين ارەكەتتى بارىنشا قاۋىپسىز ەتۋدە بىرنەشە امالدى ەستە ۇستاعان ءجون. باستىسى – ەلەكتروندى پوشتا, الەۋمەتتىك جەلىلەردەگى اككانۋتتارعا ەنۋ امالدارىن قۇپيا ساقتاۋ, قۇپيالىلىق امالدارىن ارتتىرۋ, ەكى رەتتىك تەكسەرۋدەن وتكىزۋ جانە قۇپياسوزدى ءجيى اۋىستىرىپ وتىرۋ. ءار ازاماتتىڭ ينتەرنەتتەگى قاۋىپسىزدىگىن جەكە مۇددە دەپ قاراماۋ كەرەك. كيبەرقورعاۋ امالدارىنا قاتىستى سەمينارلار, ترەنينگتەر, ونلاين كۋرستار, بۇقارالىق كۋرستار دامىلسىز ۇيىمداستىرىلعانى دۇرىس. كەز كەلگەن قوعامدىق ورىندا كيبەرشابۋىلعا تاپ بولعان جاعدايدا العاشقى تسيفرلى قاۋىپسىزدىك كومەك قىزمەتتەرى دە جەتىسپەيدى. سوسىن كيبەربۋللينگ كەيىنگى جىلدارى قوعامدا بەلسەندى كورىنىس تاۋىپ وتىر. ءبىر قيىنى, كيبەربۋللينگ سيپاتى قانداي, وعان تاپ بولعاندا نە ىستەۋ كەرەك دەگەن ساۋالدارعا ازاماتتار ءالى دە جاۋاپ تاپپاي ءجۇر. كەزىندە قازاق ءجۋرناليسىنىڭ ءولىمىن سۋيتسيدكە اپارىپ تىرەگەن سوت ورگاندارى بۇل ارەكەتتەن كيبەربۋللينگ نىشانىن دالەلدەي الماعانى وكىنىشتى. سول ءۇشىن دە ەڭ الدىمەن اقپارات مايدانىندا جۋرناليستەردىڭ قۇقىعى مەن بۋللينگتەن قورعاۋدى حالىقارالىق ۇيىمدار ۇسىنعان نۇسقاۋلىقتارداعىداي كەڭىنەن ناسيحاتتاۋ كەرەك. بىلتىر قاراشا ايىندا قازاق تىلىندە ەكونوميكالىق ىنتىماقتاستىق ۇيىمى دايارلاعان جۋرناليست ايەلدەردىڭ ينتەرنەتتەگى قاۋىپسىزدىگى #SOFJO انىقتامالىق نۇسقاۋلىعىن ازىرلەۋگە قاتىستىق. ينتەرنەت كەڭىستىگى ازاماتتاردان باستاپ بيلىكتىڭ بارلىق ساتىسىندا, مەملەكەتتىك جانە ۇلتتىق قاۋىپسىزدىكتى قورعاۋ ماقساتىندا ءاردايىم اقپاراتتىق تازالىقپەن قاتار دەرەكتەردىڭ بەرىك قامالىن قۇرۋدى تالاپ ەتەدى.
– جاقىندا اقش ۇلتتىق عىلىم قورى قارجىلاندىراتىن «National Science Foundation» «تسيفرلى قوعام» جوباسىنىڭ «ينتەرنەتتەگى ساياسات ولشەمى» باعىتى بويىنشا ينتەرنەتتەگى بوستاندىق, كيبەرقاۋىپسىزدىك, دەزينفورماتسيا, الەۋمەتتىك جەلىلەردىڭ پولياريزاتسياسىنا ۇلتتىق ساراپشى رەتىندە شاقىرتۋ الىپسىز.
– ءيا, وتكەن جىلى قاڭتاردان باستاپ ساراپتاۋ جۇمىسىنا كىرىستىم. نەگىزىنەن «Scopus» عىلىمي جۋرنالى – كىتاپتاردان, كونفەرەنتسيا ماتەريالدارىنان دايەكسوزدەر الىناتىن دەرەكتەر بازاسى. عىلىمنىڭ تەحنيكا, مەديتسينا, الەۋمەتتانۋ, ونەر جانە گۋمانيتارلىق سالالارىنداعى زەرتتەۋ ناتيجەلەرىن قامتيتىن دەرەكتەر بازاسى ماتەريالداردى جاساندى ينتەللەكت كومەگىمەن تالداپ, ناتيجەلەرىن مەتريكالىق ولشەمدەرمەن ۇسىنادى. سوندىقتان حالىقارالىق زەرتتەۋ ۇيىمدارى, قورلار, ۋنيۆەرسيتەتتەر مەن ورتالىقتار ءار وڭىردەن ۇلتتىق ساراپشى, كوللابوراتور ىزدەسە, وسى بازادا جاريالانعان عالىمداردىڭ ەڭبەكتەرىنە قاراپ, باعالاپ, ۇسىنىستار جاسايدى. مەنىڭ ەلەكتروندى دەموكراتيا تۋرالى ەڭبەگىم وسى بازادا جاريالانعانىنا ون جىلدان استى. اقش ۇلتتىق عىلىم قورى «National Science Foundation» قارجىلاندىراتىن «تسيفرلى قوعام» باعدارلاماسى اياسىنداعى «ينتەرنەتتەگى ساياسات ولشەمى» جوباسىنا وسىلاي كەلدىم. بۇل جوبا ينتەرنەتتەگى بوستاندىق, كيبەرقاۋىپسىزدىك, الەۋمەتتىك جەلىدەگى دەزينفورماتسيا جانە پولياريزاتسيا باعىتتارى بويىنشا دەرەكتەر جيناۋ, ساراپتاۋلاردان تۇرادى. ەلىمىز بويىنشا جارىق كورگەن ەڭبەك اۋقىمدى جوباعا قاتىسۋىما سەپتىگىن تيگىزگەنى راس. عىلىمي جۇمىسىمىز ۇلتتىق قورداعى مامانداردىڭ ۇسىنىس جاساۋىنا سەپ بولدى.
اڭگىمەلەسكەن –
ەلىگىماي توڭكەر,
«Egemen Qazaqstan»