ءوڭىر ديقاندارى ءۇشىن وتكەن جىل وڭاي بولعان جوق. تامىزدا باستالعان جاۋىن-شاشىن قىركۇيەك, قازان, قاراشاعا ۇلاسىپ, سوڭى جەلتوقسانعا دەيىن جەتتى. سوعان قاراماستان, تەحنيكاسى قۋاتتى ءىرى شارۋاشىلىقتار ءونىمىن تۇگەل جيناپ الدى. ال شاعىن شارۋالاردىڭ ەڭبەگى ەش كەتتى دەسە بولادى: بيدايىنىڭ ءبىرازى قار استىندا قالدى, ءبىرازى وتپەگەن سوڭ, تاۋ بولىپ ۇيىلگەن قالپى قىزىپ, ءشىرىپ كەتتى.
قالاي دەسەك تە, شارۋاشىلىقتاردىڭ دەنى تابيعاتتىڭ توسىن مىنەزىنە قاۋقار تانىتا المادى. تولاسسىز جاۋىننىڭ سالدارىنان ءپىسىپ تۇرعان بيداي قايتا ءونىپ كەتتى. ءتىپتى 50 جىلدان استام تاجىريبەسى بار كانىگى ديقانداردىڭ ءوزى مۇنداي جاۋىندى بۇرىن-سوڭدى كورگەن ەمەسپىز دەستى.
قىسىلتاياڭ ساتتە رەسەيدىڭ ارزان بيدايىن تولتىرىپ العان ديىرمەندەر جەرگىلىكتى شارۋانىڭ بيدايىن قابىلداماي قويدى. سالدارىنان ءونىمنىڭ باعاسى قۇلدىراپ, ءبىر تونناسى 30 مىڭ تەڭگەگە دەيىن ءتۇسىپ كەتتى.
جالپى, «ەگىن شارۋاشىلىعىنىڭ ەرتەڭى نە بولماق؟» دەگەن ويمەن ەليتالىق بيداي تۇقىمىن وسىرەتىن «قارقىن» اگروفيرماسىنىڭ نەگىزىن قالاعان ايگىلى ديقان, قازاقستاننىڭ ەڭبەك ەرى سايران بۇقانوۆ اعامىزبەن جولىعىپ, ء«وڭىر شارۋاشىلىقتارى وتكەن وراقتان ساباق الا الدى ما؟ اۋا رايىنىڭ اۋمالى-توكپەلى مىنەزىنە قارسى قىلار امال قايسى؟ مەملەكەت جىل سايىن اۋىل شارۋاشىلىعىن قولداۋعا قىرۋار قارجى جۇمسايدى. بۇل قارجى ءتيىمدى جۇمسالىپ جاتىر ما؟» دەپ سۇراپ كوردىك.
كۇزدىك بيدايدى قولعا الۋ كەرەك
«بىلتىر جاعدايدىڭ قيىنداپ كەتۋىنە ديقانداردىڭ ەش كىناسى جوق. بۇل – كليماتتىڭ اسەرى. اۋا رايى وزگەردى, ەندى نە ىستەۋ كەرەك؟ مەنىڭ ويىمشا, جازدىق بيدايمەن قاتار ەندى كۇزدىك بيدايدى دا ەگۋ كەرەك. بىرتىندەپ سوعان كوشە بەرگەن دۇرىس. ەڭ كەمى, القاپتىڭ 20 پايىزىنا كۇزدىك سەبۋ كەرەك. ول ءۇشىن عالىمدار, تاجىريبە ستانسالارى ارنايى زەرتتەۋ جۇرگىزىپ, ايازعا شىدامدى تۇقىم سۇرىپتارىن شىعارعانى ءجون. تۇقىم القاپتارىنىڭ دارەجە-دەڭگەيىن كوتەرۋ كەرەك. قازىر بۇرىنعى تۇقىم القاپتارى جوعالىپ كەتتى. ولار جاڭا شىققان سۇرىپتى زەرتتەپ, تالداپ, ودان كەيىن شارۋاشىلىقتارعا بەرىپ وتىراتىن. ول قازىر جوق. بىزگە مىقتى عىلىمي ورتالىقتار, عالىمدار كەرەك», دەيدى سايران بالكەن ۇلى.
ديقاننىڭ ايتۋىنشا, ءوڭىر شارۋاشىلىقتارى ەليتالىق تۇقىمدى رەسەيدەن الادى ەكەن. مايلى داقىلدىڭ تۇقىمىن – ەۋروپادان, زىعىردىكىن ومبىدان ساتىپ الادى.
«وسىنىڭ ءبارى اقشا عوي. ميللياردتاعان قارجى شەتكە كەتىپ جاتىر. شىعىس قازاقستان وبلىسىندا مايلى داقىل تۇقىمىن شىعارادى. ءبىز الىپ كورىپ ەدىك, دۇرىس شىقپادى. ويتكەنى سولتۇستىك قايدا, شىعىس قايدا؟ اۋا رايىنىڭ جاعدايى, توپىراق قۇنارى سايكەس كەلمەيدى. ال ومبى مەن قورعاننان شىعاتىن تۇقىم بىزدە جاقسى وسەدى. بىراق ولار قانشا دەگەنمەن شەت مەملەكەتتىكى. سوندىقتان شەتكە اۋىز اشىپ قاراپ وتىرۋعا بولمايدى. وسىنىڭ ءبارىن دۇرىستاپ قولعا الساق, ءوزىمىزدىڭ وڭىردە دە ساپالى تۇقىمنىڭ ءتۇر-ءتۇرىن شىعارۋعا بولادى. وعان ەڭ باستىسى مىقتى ينستيتۋتتار, بىلىكتى عالىمدار كەرەك. بىزدە عىلىمي الەۋەت بار, بىراق سونى دامىتۋ, عىلىمي جاڭالىقتى تاجىريبەگە ەنگىزىپ, ونىڭ پايداسىن كورۋ جاعى كەم ءتۇسىپ جاتىر. كۇزدىك بيداي ەگۋدىڭ ءوز تاۋەكەلى بار. ءبىر جىلى جاقسى شىعادى, ءبىر جىلى ءۇسىپ كەتەدى. بىراق قازىر قىس تا جىلىپ كەتتى. 50 سم قار تۇسسە, بيداي ۇسىمەيدى. بىزگە ۆەگەتاتسيالىق كەزەڭى ۇزاعىراق 80, 90, 100 كۇنگە دەيىن ءپىسىپ جەتىلەتىن تۇقىمدار كەرەك. سونداي-اق قىركۇيەككە دەيىن جيناپ الاتىن 60, 70 كۇن ىشىندە تەز پىسەتىن تۇقىمدار دا كەرەك», دەيدى سايران بالكەن ۇلى.
ديقاننىڭ ايتۋىنشا, قوستانايدىڭ توپىراعى قۇنارلى, جىل سايىن ءبىر گەكتاردان, كەم دەگەندە ەكى توننا بيداي الۋعا بولادى. مىسالى, «قارقىن» شارۋاشىلىعى جىل سايىن 50 مىڭ گەكتارعا ءدان سەبەدى. شارۋاشىلىق بىلتىر گەكتارىنان 18 تسەنتنەردەن ءونىم جيناپ الىپ, 6 مىڭ توننا تۇقىمدى ساتۋعا دايارلاپ قويدى.
«ونىڭ 10-اق پايىزى – 3 سۇرىپتى تۇقىم. باياعىدا «ومسك 36», «ومسك 30» دەپ اتالاتىن تۇقىم سەبەتىنبىز. قازىر ولاردان ءوزىمىزدىڭ تۇقىم اسىپ كەتتى. قارابالىقتا قازاقتىڭ «اينا», «ليۋباۆا 25», «ليۋباۆا 5» سەكىلدى جاقسى, ءتوزىمدى سۇرىپتارى شىعىپ جاتىر. بىراق بۇرشاقتى قورعاننان الامىز. وسى بۇرشاق تۇقىمىن وزىمىزدەن شىعارۋعا بولادى. ءبىز نەگىزىنەن ەليتالىق تۇقىم وسىرەمىز. مىسالى, بىلتىر تۇقىمدىق القاپتارىمىز گەكتارىنا 42 تسەنتنەردەن ءونىم بەردى», دەيدى ارداگەر ديقان.
سۋبسيديا ماسەلەسىن قايتا قاراعان ءجون
القاپ بەرەكەلى بولۋ ءۇشىن ءاربىر گەكتارعا تىڭايتقىش سەۋىپ وتىرۋ كەرەك. بىراق بۇعان كوپ شارۋاشىلىقتىڭ شاماسى كەلمەيدى. ويتكەنى تىڭايتقىش قىمبات, 1 تونناسى 194 مىڭ تەڭگە تۇرادى. ونىڭ جارتىسىن سۋبسيديا ارقىلى مەملەكەت تولەيدى. شارۋالار سوندا دا قالعان 97 مىڭ تەڭگەنى قىمباتسىنادى.
سايران بالكەن ۇلىنىڭ ايتۋىنشا, ەگىن شارۋاشىلىعىن دامىتۋ ءۇشىن, بىرىنشىدەن, ەليتالىق تۇقىم مەن تىڭايتقىشتىڭ سۋبسيدياسىن جانە تەحنيكاعا بەرىلەتىن ليزينگتى قالدىرىپ, قالعانىن الىپ تاستاۋ كەرەك. بۇلاردى وسى ونىمدەردى شىعارىپ جاتقان زاۋىتتىڭ وزىنە بەرگەن ابزال.
«اشم بىلتىر جانارماي باعاسىن 15-اق تەڭگەگە ارزانداتتى. بۇل ەندى ۇيات قوي. 15 تەڭگە دەگەن نە ول؟ قازاقستان بويىنشا 22 ملن گەكتار ەگىس القابى بار, وعان كوكتەمدە ءدان ەگىپ, كۇزدە جيناپ الۋ ءۇشىن شامامەن 800 مىڭ توننا جانارماي كەرەك. سونى ارزانداتىپ, سۋبسيدياسىن بىزگە ەمەس, زاۋىتقا تولەسە دۇرىس بولادى. بىزگە ديزەلدى وتىننىڭ ءليترى 250 تەڭگەدەن ەمەس, 150 تەڭگەدەن بەرىلۋ كەرەك. قازىر جانارمايدىڭ ءليترى 1 كگ بيدايدان 7-8 ەسە قىمبات. سۋبسيديانى زاۋىتتىڭ وزىنە بەرسە, سۋبسيديا ۇرلانبايدى. تىڭايتقىشتىڭ سۋبسيدياسىن دا زاۋىتتىڭ وزىنە بەرىپ, بىزگە 50 مىڭنان بەرۋگە بولادى. وسى تىڭايتقىش پەن جانارمايدىڭ ماسەلەسىن شەشىپ بەرسە عانا ءىس ىلگەرى باسادى. پرەزيدەنت ءوز جولداۋىندا اۋىلشارۋاشىلىق تەحنيكالارىنىڭ 80 پايىزى توزىپ كەتكەنىن ايتتى. 20-30 جىلدان بەرى وسى 80 پايىزدا تۇر. وزگەرگەن ەشتەڭە جوق. ليزينگپەن كومباين, تراكتور الساڭ, 25 پايىزىن مەملەكەت تولەپ بەرەدى. بۇل – وتە جاقسى باعدارلاما. بىراق جاۋاپتى ورىندار جاڭاعى 25 پايىزدى ۋاقىتىندا تولەمەيدى. ەكى جىلعا دەيىن تولەنبەيدى. مىسالى, بىلتىر ۇكىمەت ءبىزدىڭ شارۋاشىلىققا 250 ملن تەڭگە بەرەشەك بولدى. بۇل كوپ قوي. ۋاقىتىندا بەرمەيدى, اڭگىمە سوندا. اينالىپ كەلگەندە, بانكتىڭ 17 پايىزدىق ۇستەمە سىياقىسىن تۇگەل ءوزىمىز تولەيمىز. ءبارى كەشىگىپ كەلەدى. اسىرەسە مىنا سۋبسيدياعا قاتىستى داۋ كوپ. تىڭايتقىشتىڭ ءبىر-ەكى جىلدىق سۋبسيدياسىن تاياۋدا عانا الدىق», دەيدى ديقان.
كانىگى ديقان اۋىل شارۋاشىلىعى مينيسترلىگى مەن شارۋالاردىڭ اراسىندا دۇرىس بايلانىس جوقتىعىنا قىنجىلادى. «وتكەندە مينيستر كەلگەندە, دالادا 10 شاقتى شارۋاشىلىقتىڭ باسشىسىمەن كەزدەستى دە, كەتتى. وسى ءوڭىردىڭ شارۋالارىن ءبىر ۇلكەن زالعا جيناپ, كەزدەسىپ, ءبارىن تىڭداپ, سودان ءبىر قورىتىندى شىعارۋ كەرەك قوي. اينالىپ كەلگەندە كوزدەگەنىمىز ءبىر ماقسات – وسى ەلدىڭ ازىق-ت ۇلىك قاۋىپسىزدىگىن قامتاماسىز ەتۋ. ديقاندار شارۋاشىلىقتىڭ ارتىق-كەم بولىپ جاتقان تۇستارىن ايتادى. ال مينيستر جاسىرىنىپ كەلەدى, جاسىرىنىپ كەتەدى. بىرنەشە رەت سولاي بولدى. قازىر دالادا كەزدەسۋ دەگەن سانگە اينالدى. ديقاندارمەن اشىق كەزدەسىپ, ماسەلەنىڭ مانىنە بويلاپ, ءبىر شەشىمىن ىزدەۋ كەرەك قوي. مۇمكىن ءبىز بىردەڭەنى بىلمەي, تۇسىنبەي جاتقان شىعارمىز. جاڭا جىلدىڭ باسىندا پرەزيدەنتىمىز قاسىم-جومارت كەمەل ۇلى توقاەۆ «Egemen Qazaqstan»-عا سۇحبات بەردى. مۇندا ەل كوكەيىندە جۇرگەن كوپتەگەن ماسەلەنى اشىپ ايتتى. مەنىڭ ويىمشا, بۇل – ەلدىڭ كوڭىلىنە قوناتىن وتە جاقسى ءۇردىس. ەندى مينيسترلەر دە پرەزيدەنتتەن ۇلگى الىپ, «ەگەمەنگە» سۇحبات بەرىپ وتىرعانى ءجون. ماسەلەن, اۋىل شارۋاشىلىعى ءمينيسترى مەنىڭ جوعارىدا ايتقان ۇسىنىستارىما نە دەيدى؟ ونىڭ جاۋابىن الداعى ۋاقىتتا ەلىمىزدىڭ باس گازەتىنەن كورگىم كەلەدى», دەيدى كاسىبي ديقان.
قوستاناي وبلىسى