جەلتوقسان سالعان جارا

«...18 جەلتوقسان. بۇگىنگى ساباق وبلىس­تىق­ پارتيا كوميتەتىنىڭ ارتىنداعى ن.گوگول كوشەسىندە ورنالاسقان مەديتسينا ينس­تيتۋتىنىڭ باس عيماراتىندا وتەدى. العاشقى ساباق – «تەراپيادان» ءدارىس, قالماۋ كەرەك. دوتسەنت ۆ.ليپيحين وتە قاتال ادام, ستۋدەنتتەر ءبىر مينۋت كەشىكسە, ەكى پار بويى دالىزدە تۇرعىزىپ قويادى نەمەسە دەكاناتقا بارىپ رۇقسات سۇراۋىڭ كەرەك».

سايا عيماراتقا جاقىنداي بەرگەن­دە ۇران­داتىپ كەلە جاتقان قالىڭ ءنوپىردى بايقادى. باسىندا نە بولىپ جاتقانىن تۇسىنىڭكىرەمەگەن. «نەگە قازاقتى قوي­مايدى؟», «نەگە باسقا ۇلتتان؟», «قازاق بولۋى كەرەك؟», «قازاق بولسىن!» دەگەن ۇراندى سوزدەر. شەتتەۋ تۇرعان بىرەۋىنەن سۇراپ ەدى, «قوناەۆتى الىپ تاستاپ ورنىنا باسقا جاقتان, وزگە ۇلتتان قويىپتى», دەدى. سايا مەكتەپتى ورىس تىلىندە ءبىتىرىپ, ينستيتۋتتا دا ورىس توبىندا وقيتىن. قازاقشاسى دا شالالاۋ. سول كەزدە قانداي بۇلا كۇش ەكەنى بەلگىسىز, ىشتەن بۋىرقانا شىققان جان داۋىسى: «قالاي سوندا, قازاقستاندى باسقا ۇلت وكىلى نەگە باسقارۋى كەرەك؟» دەپ شيرىعا شىقتى. قالىڭ نوپىرگە ارالاستى دا كەتتى. قالىڭ توپ ءبىر-بىرىنە بىلەكتەرىن ايقاستىرىپ, الاڭعا قاراي بەتتەپ كەلەدى. كوبى جاستار. پەداگوگيكالىق ينستيتۋتتىڭ جاتاقحاناسى الگى وقۋ عيما­را­­تىنىڭ جانىندا بولاتىن. ودان دا جۇگىرىپ شىعىپ جاتقان ستۋدەنتتەر ساپقا قوسىلدى. پوليتتەحتىڭ, وزگە دە وقۋ ورىندارىنىڭ ستۋدەنتتەرى اعىلىپ كەلىپ جاتىر. قاتارلارى كوبەيە ءتۇستى.

– الاڭعا تاياي بەرگەندە قارا كيىم كيگەن ادامدار مەن ميليتسيالار, اسكەري فورماداعىلار ءبىزدى جان-جاقتان قورشاي باستادى. شەرۋشىلەر سوندا دا قايتار ەمەس. ۇرانداتىپ, ءشامشى قالداياقوۆتىڭ «مەنىڭ قازاقستانىم» ءانىن شىرقاپ العا ۇمتىلدى. كۇتىپ تۇرعان سولداتتار قولدارىنداعى رەزەڭكە سويىلدارمەن الدىڭعى توپتى ۇرىپ تارقاتا باستادى, كەيبىرىنىڭ قولىن قايىرىپ, ەندى بىرەۋلەرىن ەكى اياعىنان سۇيرەپ توپتان شىعارۋعا تىرىستى. الاڭعا جەتكىزبەي كەرى شەگىندىردى. قۇلاپ, اياققا تاپتالىپ ايعايلاپ, شىڭعىرىپ, ىشقىنىپ, ىڭىرسىپ جاتقان داۋىستار. كەيبىر قىزداردىڭ كوزىندە جاس, بار داۋىسىمەن اندەتىپ كەلە مە, ۇرانداتىپ جاتىر ما, ىزانىڭ, ۇرەيدىڭ كوز جاسى ما تۇسىنىكسىز... مەنىڭ سالماعىم جەڭىل بولعاندىقتان قالىڭ توپتىڭ ىشىندە اياعىم بىرەسە جەرگە تيمەي, بىردە جەرگە تىرەلىپ ءجۇرىپ كەلەمىن بە, جۇگىرىپ كەلەم بە, ءوزىم دە تۇسىنبەيمىن. بار ويىم – قۇلاپ قالماۋ. قۇلاساڭ بولدى, قايتا تۇرۋ جوق, تاپتالىپ اياق استىندا قالاسىڭ, – دەپ ەسكە الادى سول ءبىر ىزعارلى كۇندەردى سايا اپاي.

«اسكەريلەر مەن ميليتسيا قىزمەت­كەرلەرى ءبىزدى ارنايى اكەلىپ قويعان اۆتوبۋستار مەن جابىق ماشينالارعا كۇشتەپ ەنگىزە باستادى. قارسىلاسقانداردى ەكى اياق, ەكى قولدان ۇستاپ كولىكتەردىڭ ىشىنە لاقتىرىپ جاتىر. مەنى ەكى جاعىمنان ۇستاعان ەكى سولدات دەدەكتەتىپ سۇيرەپ اكەلىپ اۆتوبۋستىڭ ىشىنە ءبىر-اق تىقتى. جان-جاعىما قاراسام, ءبىزدىڭ توپتان جۇماگۇل احمەتوۆا, باسقا فاكۋلتەتتىڭ ستۋدەنتتەرى بار ەكەن. كوبىنىڭ كوزدەرى كوگەرگەن, ەرىندەرى جىرىلعان, ەندى بىرەۋىنىڭ باسىنان اققان قان قابىرشاقتانىپ قاتا باستاپتى. ءبىر كەزدە مەنىمەن ءبىر توپتا وقيتىن بايان بولتىرىكوۆانى ەكى سولدات ەكى جاقتان دەمەپ, ەس-ءتۇسسىز كۇيدە اۆتوبۋستىڭ ەدەنىنە لاقتىرا سالدى. باسىنان اققان قان ەكى بەتىن جاۋىپ كەتكەن. كوتەرۋگە شاما جوق, جۇماگۇل ەكەۋىمىز سۇيرەپ اكەپ ورىندىققا وتىرعىزدىق. ەسىن جيعاندا ايتقانى: «دۋبينكامەن باستان ۇردى عوي يتتەر», دەدى ەرىندەرى دىرىلدەپ.

ءبىزدى جامبىل اۋدانىنىڭ ىشكى ىستەر باسقارماسىنا الىپ كەلىپ, ۇلكەن ءبىر بولمەگە قامادى دا, ارقايسىمىزدان جەكە-جەكە جاۋاپ الا باستادى. سۇراپ بولعان سوڭ ءبىز وتىرعان بولمەدەن شىعىپ كەتتى دە, ءبىراز ۋاقىتتان كەيىن قايتا كەلىپ, «سەن, سەن, ورنىڭنان تۇر» دەپ ءتورت-بەسەۋىن تۇرعىزدى دا مەكەنجايىن, وقۋ ورنىن وتىرىك ايتقانىن جەتكىزىپ, قايتا سۇراي باستادى. كەيىن وزىمنەن جەكە جاۋاپ العاندا بۇلاردىڭ قاۋىپسىزدىك كوميتەتىنىڭ قىزمەتكەرلەرى ەكەنىن ءبىلدىم.

مەنى تەرگەگەن بويى ورتادان ءسال جوعارى جىڭىشكە كەلگەن, ورتا جاستاعى, دەنەسىن تىك ۇستايتىن, ادەمى كوزىلدىرىك تاققان ازاماتتىق كيىمدەگى سىلىڭگىر قارا قازاق بولدى. كەيىن بىلگەنىمدەي, ول مەملەكەتتىك قاۋىپسىزدىك كوميتەتىندە باسشى لاۋازىمىندا ەكەن. وتە سىپايى سويلەيدى. ءبىر توپتا وقيتىن مارال دەگەن قىز تەرگەۋشىلەردىڭ قىسىمىنا شىدامادى ما, الدە تەزىرەك قۇتىلعىسى كەلدى مە ەكەن, كىم ءبىلسىن, «الاڭعا ءبىزدى الىپ شىققان سايا تورباەۆا بولاتىن» دەپ مەنى ۇيىمداستىرۋشى رەتىندە كورسەتىپ جىبەرىپتى. مقك باستىعىنىڭ مەنى جەكە تەرگەۋى دە سول ەكەن...

قاۋىپسىزدىك كوميتەتىنەن اپتا سا­يىن شاقىرتۋ قاعاز كەلەدى, سەنبى كۇنى ۋاقىتىنان قالماي تەرگەۋگە بارامىن. بار ويىم ءۇيدىڭ ءىشى ءبىلىپ قويماسا ەكەن دەپ ءجۇرمىن. تەرگەۋ دە ءبىتتى. قانداي شەشىم شىعارعانىن بىلمەيمىن, ايتەۋىر شاقىرتۋدى قويدى», دەپ جالعاستىردى جەلتوقسانشى.

ماسەلەلەرى ەندى ينستيتۋتتا قارالدى. كومسومولدان قۋىلعاننان كەيىن, فاكۋل­تەت جينالىسىنىڭ شەشىمى بويىن­شا­ ءۇشىن­شى­ كۋرستا وقيتىن سايا تورباەۆا, بايان بول­تى­رىكوۆا, جاننا اڭداماسوۆا, گۇلجامال ىسقاقوۆا, گۇلبارشىن مۇحامەديەۆا, جۇماگۇل احمەتوۆا وقۋدان شىعارىلادى.

«كەيىن ەڭبەك كىتاپشاما قاراپ وتىرسام, وقۋدان شىعارۋ تۋرالى ەكى بۇيرىق جازىلىپتى: العاشقىسى 1986 جىلدىڭ 31 جەلتوقسانداعى №1147 بۇيرىق, ەكىنشىسى 1987 جىلدىڭ 9 قاڭتارىنداعى № 9 بۇيرىق. اۋىلعا كەلىپ, جۇمىسقا تۇرماقشى بولدىم. شەشەم ەكەۋىمىز كۇنى بويى جۇمىس ىزدەپ قاقپاعان ەسىگىمىز جوق. ەش جەرگە جۇمىسقا قابىلدامايدى. كىتاپشانى كورەدى دە باستارىن شايقايدى. اكەم تانىستارى ارقىلى قالاداعى دارىحاناعا ەدەن جۋشى قىلىپ ورنالاستىردى. جۇمىسشىلار مەنىمەن كوپ ارالاسپايدى. «ساياسي سەنىمسىز» ەكەنىمدى بۇلار دا بىلەتىن سياقتى. ءبىر جىل ەدەن جۋدىم».

سايا تورباەۆانىڭ ەندىگى وقۋعا قايتا قابىلدانۋ, قابىلدانباۋىن ينستيتۋتتىڭ عىلىمي كەڭەسى شەشەتىن بولدى. فاكۋلتەت دەكانى عالىم يسلامعاليەۆ جاقسى پىكىر ءبىلدىرىپ, وقۋ ءبولىمىنىڭ مەڭگەرۋشىسى ن.ەيريح: «ۋ تورباەۆوي ۆ زاچەتنوم كنيجكە حوروشيە وتسەنكي, ۋچيلاس حوروشو, گولوسۋيۋ و ۆوسستانوۆلەني» دەپ قولدايدى. ءسويتىپ, 1987 جىلدىڭ 8 جەلتوقسانىندا وقۋعا قايتا قابىلدانادى.

قاراپايىم قازاق قىزىنىڭ تابانىنان وتكەن جەلتوقسان ىزعارىنىڭ شىندىعى وسى. سايا تورباەۆا قازىرگى كۇنى پاۆلودار مەديتسينالىق كوللەدجىندە بولاشاق اق جەلەڭدىلەردى دايارلاۋعا زور ۇلەسىن قوسىپ ءجۇر. كۇيەۋى ادىلبەك امىرەنوۆ فيلولوگيا عىلىمدارىنىڭ كانديداتى, دوتسەنت. شاڭى­راقتارىندا دۇنيەگە كەلگەن ەكى پەر­زەن­تى بۇگىندە ەل قاتارىنا قوسىلىپ قالعان. اعا­مىز بەن جەڭگەمىز بەيبىت زاماننىڭ ماڭ­گىلىگىن, تاۋەلسىزدىگىمىزدىڭ باياندى بولۋىن جاتسا-تۇرسا تىلەپ وتىرادى.

پاۆلودار وبلىسى