ابىلاي حان مەن اننا يواننوۆنا اراسىندا «ورىسيا قازاق حاندىعى شەكاراسىنان اتتاپ ەنبەيدى, قازاقتان سولدات المايدى» دەگەن كەلىسىم بار ەدى. قازاق جۇرتى تەك سالىق تولەۋ جونىندە مىندەتتەنگەن. ءۋالي حاننىڭ تۇسىندا وسى كەلىسىم قاساقانا بۇزىلىپ, اق پاتشا اسكەرى قازاق دالاسىنا دەندەي ەنىپ, بەكىنىستەر سالا باستادى. ءبىر كەزدەگى ەمىن-ەركىن جايلاعان وزەن-كولدەر مەن جايىلىمدارعا ەندى كازاك-ورىستار ۇلىقساتسىز اتتاپ باستىرمادى. ءتىپتى قازاقتار تۇز الىپ جۇرگەن قايراڭدارعا دا بارا الماي قالدى. وسىعان شامدانعان قاسىم سۇلتان باۋىرى ءۋالي حانعا ارىز ايتا كەلدى. «اكەمىز ابىلاي ۇشى-قيىرى جوق ۇلان-بايتاق دالانى جايلاعان قازاعىمنىڭ باسىن قوسىپ, ىرگەلى ەل ەتىپ ەدى. ەل – جەرمەن ەل, جەردەن ايىرىلۋ – ەلدىكتەن ايىرىلۋ» دەگەن ۋاجىنە اعاسىنىڭ دارمەنسىزدىگىن كوردى.
حاننان لاج بولماعان سوڭ ءوزى باستاپ اتقا قوندى. بۇعان ءۋالي حاننىڭ ۇلى عۇبايدوللا قوسىلدى. قاسىمنىڭ ەرجەتكەن قوس ۇلى ەسەنكەلدى مەن سارجان شىقتى. بۇل ۋاقتا كەنەسارى ەس ءبىلىپ قالعان 7-8-دەگى بالا ەدى.
ەل شەتىنە ەمەكسىنە ەنگەن دۇشپانعا ايبات شەگە دۇبىنگەن عۇبايدوللا مەن سارجان باستاعان جاساق دۇرك كوتەرىلدى. اۋزى تۇكتىلەردىڭ ۇيلىققان سلوبودكالارىن شاۋىپ, اتامەكەننەن تىقسىرا قۋدى. اق پاتشانىڭ ۇستەمدىگىن كوزدەگەن گۋبەرنيا باسشىلارى قارۋلى وترياد شىعارىپ, قاسىم اۋلىن ۇلارداي شۋلاتىپ, ءۇيىنىڭ شاڭىراعىن ورتاسىنا ءتۇسىردى. ىشتەسەرى بار مىلتىق كەزەنگەن قاسكويلەردەن تايىنىپ قالماي, قازاقتار قايتا ورىستاردى شاپتى. الما-كەزەك شايقاس جيىلەپ, ورىس پەن قازاقتىڭ اراسى ۋشىقتى.
قاسىم سۇلتان كوتەرىلىستىڭ كوسەمىنە اينالدى دا اتىعاي-قاراۋىل, ۋاق-كەرەي, قانجىعالىنىڭ سۇلتانى عۇبايدوللا قول باستاپ, ەسەنكەلدى مەن سارجان ونىڭ وڭ قولى مەن سول قولى بولدى. وسى شايقاستارعا قاسىم ۇلدارىنىڭ ات جالىن تارتىپ مىنە الاتىندارىنىڭ ءبارى قاتىستى. بالا بولسا دا كەنەسارى دا شەت جاعىن بايقادى.
1819 جىلى ءۋالي دۇنيە سالدى. اكەلەرىنىڭ كوزى تiرiسىندەگى وسيەتى بويىنشا ونىڭ ورنىنا مۇراگەرلiكپەن ۇلكەن ۇلى عابباس اق كيىزگە كوتەرىلۋى ءتيىس ەدى, كوپ ۇزاماي عابباس سۇلتان دا توتەننەن كەلگەن ناۋقاستان كوز جۇمدى. اتا-بابا جولىمەن ەندiگى شارۋانى جالعاستىرۋ عۇبايدوللانىڭ پەشەنەسىنە بۇيىردى. ءۋالي حاننىڭ اسىنان سوڭ ەجەلگى سالت بويىنشا ءسوز ۇستاعان بيلەر, بەدەلدى رۋباسىلار مەن اقساقالدار كەڭەسە كەلىپ, عۇبايدوللانى تاققا وتىرعىزعان. ءسويتىپ, ول 1820 جىلى حان سايلاندى. الايدا بۇعان وتارشىل اق پاتشا ۇكiمەتi مۇلدە قارسى نيەت تانىتتى. «اق پاتشانىڭ بودانىنداعى جۇرت مۇنداي ەلدىك ىستەردى ورىسيانىڭ ماقۇلداۋىمەن عانا جۇزەگە اسىرادى. ال قىرعىزدىڭ (قازاق) حان سايلاۋىنا رۇقسات جوق» دەپ كەسىپ ايتتى.
وسى ارادا قازاقتاعى حاندىق جۇيەنى ءبىرجولا قۇرتۋدى كوزدەگەن پاتشالىق يمپەريا ارنايى قۇجات ازىرلەپ جاتقان ەدى. ول 1822 جىلى «سiبiر قىرعىزدارى تۋرالى ۋستاۆ» دەگەن اتاۋمەن قولدانىسقا ەنىپ تە كەتتى. ونى ەل ءىشى «ۇستاپ» دەدى.
وتارلاۋشىلار كوزدەگەن ءىستى ناتيجەلى جۇرگىزۋ ءۇشىن ءسىبىردى شىعىس جانە باتىس دەپ ەكىگە ءبولدى. باتىس سىبىرگە – توبىل, تومبى, ومبى وڭىرلەرى جانە ونىڭ قۇرامىنا ورتا ءجۇزدىڭ دەنى, كەيىنىرەك ۇلى ءجۇزدىڭ جارتىسىنا جۋىعى ەندى. ءارى بۇل ايماق ء«سىبىر قىرعىزدارىنىڭ وبلىسى» دەگەن اتقا يە بولدى.
پاتشا بيلىگى وتارلاۋ ساياساتىن قارقىندى جۇرگىزەتىن قازاق دالاسىن رەفورمالاۋدىڭ امالىنا قىزۋ كىرىستى. ۇستاپتى مەيلىنشە جىلدام ءىس جۇزىنە اسىرۋعا بارىن سالدى. ورتا ءجۇزدى 8 دۋانعا ءبولدى. وسى وتارشىلدىق قۇجاتتىڭ نەگiزiندە قازاق حاندىعىندا ەڭ العاشقى ورىستىڭ باسقارۋ اۋماعى بولىپ, 1824 مەشىن جىلى 8 اقپاندا قارقارالى وكىرىگi اشىلدى. ونىڭ اعا سۇلتان باسشىلىق لاۋازىمىنا پودپولكوۆنيك تۇرسىن شىڭعىسوۆ وتىردى. بۇل ۋاقتا ورىستاردىڭ جىمىسقى ساياساتىنىڭ «سالقىنىمەن» حان اۋلەتىنىڭ بىرقاتار تورەلەرى ولاردىڭ ايتقانىنا ابدەن كونىپ, ىقپالىنان شىعا المايتىن حالگە جەتكەن. سول جارەۋكەلەردىڭ قولداپ-قولپاشتاۋىمەن قازاق جۇرتىنداعى ەكىنشى بولىپ قۇرىلعان دۋان – كوكشەتاۋ سىرتقى وكىرىگىنiڭ 1824 جىلى 29 ساۋiردەگi سالتاناتتى اشىلۋىندا عۇبايدوللانى اعا سۇلتان ەتىپ سايلادى. ونداعىلارى – حاندىققا ۇمتىلعان سۇلتاندى ورىس بيلىگىنىڭ پارمەنىمەن دۋانباسى جاساساق, اشۋى باسىلار, وكپەسى تارار دەپ قورىتقان. بىراق ەركىن وسكەن ءتۇز تاعىلارى مەن قاسىم باستاعان تورەلەر اتا-بابا جولى مەن ءداستۇرىن جاڭعىرتپاق نيەتتەرىنەن قايتقان جوق. اعا سۇلتان عۇبايدوللا حاندىق بيلiكتiڭ كۇيرەگەنىنە, تۇتاس ەلدىڭ قىرىق قۇراۋعا اينالعانىنا قاتتى قاپالاندى.
ءسويتىپ, دەشتى دالاسىنداعى حاندىق ءداۋىر جويىلىپ, ورىس اكiمشiلiك ءتارتiبى ەنگiزىلە باستادى. وتارشىلدىق باعىتتاعى ارەكەتتەر حالىقتىڭ بىتىراڭقىلىعىنان قارقىندى ءجۇردى. كوپتەگەن رۋ باسىلار ءتاتتى ءسوز بەن «جارقىن» بولاشاققا الدانىپ, بوداندىققا مويىنسۇندى. ورىسشا وقىعان تورەلەردىڭ ءبارى اق پاتشانىڭ دايىن كىشى وفيتسەرلەرى بولدى. شەنى جوقتارىنا كازاك-ورىستىڭ حورۋنجي وقاسىن بەردى.
ەسەنكەلدى مەن سارجان جازالاۋشى وتريادپەن بiرنەشە دۇركىن ۇرىس جۇرگiزiپ, اقىرى تۇركiستان توڭiرەگiنە وتكەندە عۇبايدوللا قىزمەتiندە قالا بەردi. كوتەرiلiسكە قولداۋ ءبىلدىرىپ, كومەك بەرۋدەن دە تايىنبادى. وسى كەزدە سارجان سۇلتان: «عۇباش كوكە, ابىلايدىڭ ۇرپاعىنىڭ ءبارى سەندەي ەمەس, سەن اتا-بابا اماناتىنا ادالدىعىڭدى كورسەتتىڭ. ءبىز اتاجۇرتتا ۇزاق تۇرا الماسپىز. بىراق قانداي زامان بولسا دا, ابىلاي ۇرپاقتارىنىڭ اراسىنان كوكشەتاۋدا, ياعني ابىلاي تۋىن تiككەن اق وردانىڭ ماڭىندا بىرەۋىمىز قالۋىمىز كەرەك. ول – سەن بولاسىڭ, سوندىقتان تىكەلەي ۇرىسقا ارالاسپا. رەسەي بوداندىعىنا قارسى كۇرەسكە ءبىز جەتەمىز», دەدى.
ءبىر كەزدە تۇتاس قازاق حاندىعىنىڭ دارگەيىندە بولعان دەشتى دالاسى زاماننىڭ اۋمالى-توكپەلىلىگىنەن ەكىگە قاق جارىلدى. الاتاۋدىڭ ەتەگى ىلەگە دەيىن, مويىنقۇم, قاراقويىن, قاشىرلى, سارىسۋ, ۇلىتاۋعا دەيىن, سىرداريا, ارال تەگىس قوقان حاندىعىنىڭ ىقپالىنا ءوتىپ كەتكەن. تەرىستىگى مەن باتىسى رۋسىزدار ەزگىسىندە جاتىر. ەلدى ازات ەتەمىن دەپ سارجان تاشكەنت قۇشبەگى مامەتالىمدى ارقاعا ەكى قايتارا قولىمەن ەرتىپ كەلىپ, ەكەۋىندە دە ناتيجەسىز تىرلىككە ۇشىرادى. اقىرىندا قاراتاۋعا قونىس اۋدارعان اكەلەرىنىڭ سوڭىنان اتتاندى. ولاردىڭ وڭتۇستىككە كەلۋى ۋاعىندا ابىلايدىڭ الماس قىلىشى كەسكىلەگەن قوقاندىقتاردى شوشىندىرىپ, «ابىلايدىڭ ءوزى بولماسا دا, كوزى كەلدى, تۋ كوتەرەر كەزى كەلدى», دەپ ۇرەيلەندى. قوقان حانى مادەلى مەن تاشكەنت قۇشبەگى بەگدەربەك «ورىسقا شابۋ جايىن اقىلداسامىز» دەپ الداپ شاقىرىپ الىپ, ەكى تورەنى 18 تولەڭگىتىمەن ءولتىرىپ جىبەردى. مىنە, وسى كەزدە كارلى تورە قاسىم كەنەسارىعا باتاسىن بەرىپ, ەل باسقارۋ جولى ەندى سەنىكى دەدى. كىسەسىنەن كۇمىس قىندى ساپىسىن شىعارىپ ۇلىنا ۇسىندى. سوندا كەنەسارى ساپىنى قىنىنان سۋىرىپ الىپ, ماڭدايىنا تيگىزىپ, جۇزىنەن ءسۇيدى. «وسى وت پەن سۋعا سۋارىلعان الماستىڭ جۇزىندەي قاس-جاۋلارىمدى اياماي باۋىزداۋعا انت ەتەمىن!». قوس جانارى كەك پەن وشپەندىلىككە تۇنىپ, سەمسەردىڭ جۇزىمەن سەرتتەستى.
قاسىرەتتى قاسىم ءدال سوندا «ابىلايدىڭ ەندىگى ايبىنىن سىرت جاۋعا تانىتا السا, حالقى ءۇشىن جانىنان كەشكەن, تاۋەلسىزدىكتى تاڭىرىدەي ءتاۋ ەتكەن تارلان عانا تانىتپاق. باسقىنشىنىڭ شىلاۋىنا ءتۇسىپ كەتكەن وزىممەن كىندىكتەس جۇرتقا ءۇمىت ارتپايمىن, ءۇمىت – حالىقتىڭ وزىندە. قارا نارداي قابىرعاسى قايىسپاس قايسارلار تۋادى ءالى. تەك سولاردىڭ قولىنا تۋعان جەردىڭ تۋىن ۇستاتىپ, دەربەستىك دەگەننىڭ ءدامىن تاتىرۋ كەرەك» دەگەن وي ۇستىندە تۇر ەدى. اتتەڭ, ءوزى دە اڭدۋشىلاردان قاپىدا مەرت بولىپ, كەنەسارى ءبىر جىل قوقاندىقتاردىڭ قولىندا زىنداندا وتىردى. تاشكەنتتە اباقتىدا وتىرىپ, ەلدى ازات ەتۋدىڭ, جەڭىسكە جەتۋدىڭ جولدارىن ويلادى. اقىرى قۇتىلىپ شىعىپ, ەلىن شۋ بويىنان ۇلىتاۋ جاققا كوشىرىپ اكەتتى.
جاڭا وڭىرگە جەتىپ, جيىلعان جۇرتقا «ەندى مەنىڭ الدىمدا, جالپى ابىلاي ۇرىعىنىڭ الدىندا قازاق حالقىن بوداندىققا بەرمەيتىن, باسىن بىرىكتىرەتىن, ەسەسىن قايتارىپ, نەسىبەسىن تۇگەندەيتىن ءىس تۇر. سوعان ءبىرجولا بەكىنىپ كەلدىم. ابىلاي اتامنىڭ اق تۋىن قايتا كوتەرەم, حالقىما تەڭدىگىن اپەرەم!» دەدى. «وي, اينالايىن, دەگەنىڭە جەت! اللا جار بولسىن!» دەپ حالىق دۇركىرەي قولدادى.
بۇل ۋاقتا ارقا مەن تەرىسكەي, باتىس ايماقتار سەگىز دۋانعا ءبولىنىپ, ورىستاردىڭ بودانىنا اينالىپ كەتكەن كەز. اقمولا وكىرىگىنەن تورتۇعۇل بولىسىنىڭ سۇلتاندارى – كۇشىك, جاداي, جاناي ايشۋاقوۆتار, بيلەرى – سەيدالى جانمۋرزين, اققوشقار كىشپەنتاەۆتار قاسىم ۇلىنىڭ قايسارلىعىن قىزۋ قولدادى. كوكشەتاۋ وكىرىگىنەن ءوزىنىڭ جاقىندارى نيگەن ءۋالي ۇلى, تانى تورتاي ۇلى, قانقوجا ءۋالي ۇلى, حانشا ايعانىم اتالارى ابىلاي كوتەرگەن اق تۋدىڭ استىنا جيىلدى. باياناۋىل وكىرىگىنەن مامان, توقتامىس, تايماس, دۇيسەنبى, اعايىندى ابىلاەۆتار مەن رۇستەموۆتەر, جانىبەك ابىلپايىزوۆ سۇلتاندار كەنەسارى قولىنا قوسىلدى. بارلىعى ون سەگىز سۇلتان, ون سەگىز بي, جەتى ستارشىن قاسىم ۇلدارىنىڭ ۇيعارىمىن ماقۇلداپ, جاندارىنان تابىلدى. وزگە دە كوپتەگەن حالىق باتىرى, تۇتاس ەل بىرىكتى. ارينە, بيلىك قۇلاعىندا وتىرعان قارسىلاستار ودان دا كوپ ەدى. اۋەلگىدە قوسىلىپ, تايىپ كەتكەندەر دە بولدى.
وسى جەردەن قول قۇراپ, ازاتتىق ارپالىسىن كوكشەتاۋ وڭىرىنەن باستادى. اقتاۋ بەكىنىسىن ەكى قايتارا شاپتى. بەكىنىس كومەندانتى, اسكەري ستارشينا سيمونوۆتىڭ وتريادىن تالقاندادى. كەلەسى جولى مۇزداي قارۋلانعان كوماندير حورۋنجي رىتوۆتى وتريادتىمەن جويىپ جىبەردى. قاراوتكەل مەن قىزىلجار اراسىندا چيريكوۆ پەن كارپوۆتىڭ جاساقتارىن قىرعىنعا ۇشىراتتى, ىرقىنا كونبەگەن كەيبىر سۇلتانداردىڭ اۋلىن شاپتى. ەڭ بەرىك قامال اقمولا دۋانىنىڭ كىرەپىسى بولىپ تۇرعان قاراوتكەلدى باسىپ الىپ, ورتەپ جىبەردى. ءارى بۇل مايدانىنىڭ اتىن « ۇلى تۋ» دەپ اتاپ, اتاسى ابىلايدىڭ تۋىن اقمولاعا تىكتى. قازاق دالاسىنا جەر اۋدارىلىپ كەلگەن پولياك اقىنى ادولف يانۋشكەۆيچ الگى وقيعادان سوڭ اراعا بەس-التى جىل سالىپ, «اقمولا – ۇلى دالانىڭ بولاشاق استاناسى» دەگەن ءسوزىن قاعازعا ءتۇسىردى.
كەنەسارىعا اق پاتشا بيلىگىمەن قاتار سولارعا بەرىلگەن كۇللى تورە تۇقىمى قارسى بولدى. اقىرىندا تورعاي, ىرعىز جاققا اۋىپ, 1841 جىلى 1820 جىلى قۇلاپ قالعان قازاق حاندىعىن ۇلىتاۋدا قايتا قۇردى. وعان ءۇش ءجۇزدىڭ بالاسى قاتىستى. اق كيىزگە كوتەرۋ شاراسىن شاقشاق جانىبەكتىڭ جيەنى كىشى ءجۇزدىڭ شەگەن ءبيى, ورتا جۇزدەن اتىعاي-قاراۋىلدىڭ ءاز بوگەنباي ءبيى جۇرگىزىپ, وزگە دە حالىق باتىرلارى مەن بەلگىلى تۇلعالارى حاندى القالاپ, تاققا وتىرعىزدى. تاققا وتىرىسىمەن قوقانعا جورىققا اتتانىپ, ەجەلگى قازاق حاندىعىنىڭ ورداسى سوزاقتان باستاپ, سىر بويىنداعى قالالاردى تازارتىپ, تاشكەنتكە دەيىن ەلدى ازات ەتتى. جولشىباي كەنەزەلەرى كەۋىپ كەلە جاتىپ, ىركىندى قارا سۋدان ءشول قاندىرعان سىپايلار اقتىشقاققا ۇشىراپ, قالانىڭ وزىنە شابۋىل جاساي المادى. بىراق قوقان حانى مادەلى اياعىنا جىعىلىپ, بوداندىقتا جۇرگەن ءبىراز جۇرتتى ارقاعا كوشىردى.
ودان كەيىن ورىنبور گۋبەرناتورى, ارتيللەريا گەنەرال-مايورى وبرۋچەۆتىڭ قولىمەن ءۇش جىل سوعىسىپ, بىردە-ءبىر جەڭىلمەدى. كەرىسىنشە زاماناۋي قارۋلانعان اسكەرگە ۇدايى سوققى بەرىپ, ورىس فورپوستارىن تالقانداپ كەتىپ وتىردى. ەكاتەرينا ستانيتساسىنىڭ كۇل پارشاسىن شىعاردى. بۇگىن ءبىر جەردەن سوققى بەرسە, ەرتەڭ مۇلدە ات اياعى جەتىپ ۇلگەرمەيتىن تۇستان لاپ قويدى. وسى ۇتقىرلىعىنا قاراي ونى «قارا قۇيىن» (چەرنىي ۆيحر) دەپ اتادى. ەش جەڭىلۋدى بىلمەگەن قول تەك قازاقتىڭ الاۋىزدىعى مەن ىشمەرەزدىگىنەن جەڭىلىپ, جەتىسۋعا قاراي قونىسىن اۋداردى. وندا دا قوقان حاندىعى بيلەپ تۇرعاندىقتان, اق پاتشانىڭ قۇرىعى جەتە قويماعان ۇلى ءجۇز بەن قازاقتىڭ ءبىر ۇلىسى بولىپ كەلگەن قىرعىزعا ارقا سۇيەيمىن بە دەپ ويلادى. ارعى حاندىق داۋىرلەردى ايتپاعاننىڭ وزىندە قازاق-قىرعىز تاۋكەنى ورتاق حان ساناعان, تاۋكە حان مەن تيەس ماناپتى بولمەي, «تاۋكە-تيەس» دەپ اتايتىن ەدى. ءتىپتى جولبارىس ابىلايعا تيەس 14 جاستا زەرەن دەگەن قىزىن بەرىپ, كۇيەۋ ەتكەن. كوركەم ءۋالي – قىرعىزدىڭ جيەنى. ال ودان ابىلاي حان تۋادى. ابىلاي حان ءومىرىنىڭ سوڭىندا 1779 جىلى كەبەك بي باستاعان قىرعىز جۇرتى الاتاۋدىڭ ەتەگىندە انت-سۋ ءىشىپ, تاعى دا قىرعىزدىڭ قازاقتىڭ ءبىر ۇلىسى ەكەنىن, قازاق حاندىعىنا مويىنسۇنعانىن ماع ۇلىمدادى. اقۇيلىگە ادام بەرەدى. وعان دەيىن دە تالاي بەرگەن. سارىارقاداعى ەسىل مەن نۇرانىڭ بويىنداعى «باي قىرعىز», «جاڭا قىرعىز», «قىرعىز» رۋلارى ءار كەزەڭدە كەپىلدىككە كەلگەندەر بولاتىن.
وسىنى كوكەيىنە تۇتقان كەنە حان قازاق حاندىعىنىڭ ءبىر پۇشپاعى قىرعىز ەلىنە بەت الدى. الايدا ول كەزدە قوقاننىڭ شىلاۋىنا ورالعان ماناپتار وزگەرگەن ەدى. ءارى باتىس ءسىبىر گەنەرال-گۋبەرناتورى گورچاكوۆتىڭ پريستاۆى, پودپولكوۆنيك س.اباكۋموۆ, ەساۋل ت.نيۋحالوۆتاردىڭ ۇيلەستىرۋىمەن ۇلتى تاتار مۇحامەد تاگيروۆ دەگەن جانسىزى اق پاتشانىڭ جاقسىلىعىن شورا مەن شوڭنىڭ توبەسىنە ءۇيىپ-توگىپ ارنايى حات تاپسىرعان. ال ۇلى ءجۇز تورەلەرى ءسىبىر قىرعىزدارى وبلىسى شەكارا باسقارماسىنىڭ باستىعى گەنەرال ن.ۆيشنەۆسكيدىڭ الدىنا بارىپ, اق پاتشاعا انت بەرىپ قويعان ەدى.
وسىنداي جاعدايدا جەتىسۋعا كەلگەن حان تۇتقىنعا ءتۇستى. ونىڭ باسىن شاۋىپ ولتىرۋگە شىنجىرمەن جەتەلەپ حالىقتىڭ الدىنا الىپ شىققاندا, اينالاسىن شولا قاراپ, ادەمى قوڭىر داۋسىمەن ءان باستادى. بۇل قوشتاسۋ ءارى امانات جىرى ەدى.
«... امان بولسا ۇرپاعىم,
تارتپاي قويماس تەگىنە,
ازاتتىق ءۇشىن الىسىپ,
جەتپەي قويماس سەرتىنە.
...ورىندالماعان ارمانىم,
امانات بولسىن سەندەرگە,
شايناۋدا كەتەر بارماعىم,
تەڭدىككە ەلىم جەتكەنشە.
رۋحىمدى مەنىڭ وياتار,
قارا جەر-بەسىك تەربەتسە,
سەندەرمەن بىرگە جۇرەگىم,
زامانىڭ قىسىپ, شەرلى ەتسە.
ازاتتىق ءۇشىن الىسىپ,
ۇل-قىزىڭ ءوسىپ, ەرجەتسە,
باتىرلىق بولسىن تىرەگىڭ.
قوش بولىڭدار, قازاعىم!»
ادام بىرەۋ ءۇشىن جاقسىلىق جاساسا, ەڭ مىقتاعاندا ونىڭ جولىندا شىبىن جانىن قيعاننان ارتىق ەشتەمە ىستەي المايدى. ال ارىستار وزگە ءۇشىن ودان دا ارتىق دۇنيە ىستەي الادى. ۇلتىنىڭ بولاشاعى ءۇشىن شىبىن جانىن قيا تۇرىپ, وشپەس رۋح قالدىرادى. كەنەسارى حان قازاققا ەركىندىكتىڭ نۇرىن كورسەتىپ, تاۋەلسىزدىكتىڭ رۋحىن قالدىرىپ, بوستان بولاشاقتىڭ باعىتىن سىلتەپ بەرىپ كەتتى.
تاعدىر ءار كەز ءوز دەگەنىن جاساي الادى, تەك ەكى نارسەگە قۇدىرەتى جۇرمەيدى: ول – ءبىزدىڭ ەركىن رۋحىمىزدى اۋىزدىقتاۋعا قاۋقارسىز جانە جالعان سويلەي المايدى. سوندىقتان 260 جىلداي باسى بۇعاۋدا بولسا دا, ازاتتىق ءۇشىن ارپالىسقان قازاق حالقىنىڭ پەرزەنتتەرى شىنجىر بۇعاۋدى بۇزىپ, قىزىل يمپەرياعا قارسى باس كوتەرە الدى. اقىرىندا ۇزىلمەي جالعاسقان كۇرەسكەرلىك تۇتاس ءبىر قۇرلىقتى الىپ جاتقان تەمىر قۇرساۋدى تاس-تالقان ەتتى. كەنەسارى حاننىڭ ولەر ساتىندە:
«رۋحىمدى مەنىڭ وياتار,
قارا جەر-بەسىك تەربەتسە»,
دەپ ايتقانىنداي, شىرقىراپ ەلىنىڭ بولاشاعىن قورعاعان جەلتوقسانداعى جاستاردىڭ ازالى ءۇنى قارا جەردى تەربەدى. ونىڭ «سەندەرمەن بىرگە جۇرەگىم» دەگەنىندەي, حالقىنىڭ جۇرەگىنە جەرلەنگەن قايسار تۇلعا, ءۇش عاسىرداي ەزىپ-جانشىلعان قازاقتىڭ ساناسىنا تاۋەلسىزدىك ساۋلەسىن سەبەزگىلەتتى. ابىلاي حاننىڭ تۇسىندە باقا-شاياننان قاشىپ, ايقايلاي شوشىپ وياناتىنى قازاقتىڭ ءومىر تاريحىندا 1986 جىلعا تۇسپا-تۇس كەلدى. قابىردە تىنىش جاتپاعان ابىلايدىڭ ارۋاعى, كەنەسارىنىڭ كيەسى سول كۇنى قازاقتىڭ قالعىپ كەتكەن رۋحىن وياتتى.
...الەۋەتتى قىزىل يمپەريا بيلىگىنە قارسى العاش قازاق جاستارى باس كوتەرىپ, وسىنشاما قاندى كەساپات ورناتقان كەڭەس وداعى اراعا بەس جىل سالىپ كۇيرەدى. باسى ءبىر ۇستەمدىككە باعىنعان ون بەس رەسپۋبليكا دەربەستىگىن الىپ, ءوز توتەلى ءومىرىن سۇرە باستادى. قازاق جۇرتى دا تاۋەلسىزدىككە قول جەتكىزدى. ەركىندىكتىڭ جولى وتە اۋىر ءارى ۇزاق ەدى. وسى قيىن جىلدار مەن قيىر جولداردا قانشاما ارىس, قانشاما قاھارمان, قانشاما اياۋلى ارۋ قىرشىن كەتتى.
ەل-جۇرت ەسىن جيىپ, ارعى-بەرگى تاريحىن تۇگەندەپ, ەلدىكتىڭ جولىنداعى اسىل مۇراتقا قول سوزعان حالىق پەرزەنتتەرىن اتاي باستادى. ونىڭ باسىندا كەنەسارى حان مەن ناۋرىزباي سۇلتاندار, سىزدىق پەن تايشىق تورەلەر, الاشتىڭ ارىستارى, جەلتوقساننىڭ جاستارى تۇردى...
ادىلبەك ىبىرايىم ۇلى,
حالىقارالىق «الاش» ادەبي سىيلىعىنىڭ لاۋرەاتى