قازاق دالاسىنداعى كومەيىنە بۇلبۇل ۇيالاعان ءدۇلدۇل انشىلەر مەن بۋىنسىز بيشىلەردىڭ, قاراسوزدىڭ قايماعىن قالقىعان جىرشى-تەرمەشىلەردىڭ باسىن بىرىكتىرىپ, حالىقتىق ونەردىڭ التىن ۇياسىنا, قاراشاڭىراعىنا اينالعان ءسۇيىنباي اتىنداعى الماتى وبلىستىق فيلارمونياسىنىڭ قۇرىلعانىنا جارتى عاسىر تولىپ وتىر. ۇلتىمىزدىڭ ۇلى مۇراسى – ءداستۇرلى ونەردى دارىپتەۋمەن قاتار, كوكجيەگىن كەڭەيتۋدى كوزدەگەن بۇل ونەر ۇجىمىنىڭ قاناتىنىڭ استىندا مەملەكەت جانە قوعام قايراتكەرى, ونەر زەرتتەۋشىسى وزبەكالى جانىبەكتىڭ قولداۋىمەن قۇرىلعان «ادىرنا», «التىناي», «سازگەن» سىندى ايگىلى انسامبلدەر جۇمىس ىستەيدى.
ەلۋ جىل بۇرىن ىرگەسى قالانعان الماتى وبلىستىق فيلارمونياسىنا 1990 جىلى حالىق اقىنى ءسۇيىنباي ارون ۇلىنىڭ ەسىمى بەرىلگەن. سودان بەرى ونەر ۇجىمىنىڭ ءار مۇشەسى جىر سۇلەيىنىڭ ەسىمىن ارداقتاپ, سوعان لايىق قىزمەت ەتۋگە قارىم-قابىلەتتەرىن جۇمىلدىرىلىپ كەلەدى.
«ونەر دە ەلمەن بىرگە وسەدى, كوكتەم سايىن تۇلەيدى. بۇگىنگى كۇندە فيلارمونيا قۇرامى ونەرلى جاستارمەن تولىعا ءتۇستى. «جاس كەلسە – ىسكە» دەپ دارىندى جاستارعا ارتار سەنىمىمىز زور. فيلارمونيانىڭ ونەر ۇجىمدارى كاسىبي ورىنداۋشىلىق شەبەرلىكتەرىن كوتەرىپ, جەتىلدىرە تۇسۋدە جانە رەپەرتۋارلارىن بايىتۋ جولىندا تىنىمسىز ەڭبەك ەتىپ جاتىر. قايماعى بۇزىلماعان ءتول ونەرىمىزدى ناسيحاتتاۋ, كەلەشەك ۇرپاقتىڭ بويىنا سىڭىرۋدە فيلارمونيانىڭ اتقارىپ جاتقان ەڭبەگى زور. ۇلتتىق ونەر مەملەكەتتىڭ قامقورلىعىنان قالىپ كورگەن ەمەس. جىل سايىن جاڭا ماماندار جۇمىسقا تارتىلىپ, ماتەريالدىق-تەحنيكالىق بازالارىمىز جاڭارتىلىپ كەلەدى», دەيدى ءسۇيىنباي اتىنداعى الماتى وبلىستىق فيلارمونياسىنىڭ ديرەكتورى, مادەنيەت قايراتكەرى دانيار قۇرامىسوۆ.
وسى ورايدا ايتار بولساق, ەل ىشىنە, الىس-جاقىن شەتەلدەرگە گاسترولدىك ساپارعا شىعاتىن ونەر ۇجىمىنا جۋىردا 50 ورىندىق سۋ جاڭا اۆتوبۋستىڭ كىلتى تابىستالىپ, زور قۋانىشقا كەنەلگەن بولاتىن.
قازاق ونەرىنىڭ كوگىندە ساۋلەلى جارىق جۇلدىزعا اينالعان ءسۇيىنباي اتىنداعى الماتى وبلىستىق فيلارمونياسىنىڭ 50 جىلدىق مەرەيتويىنا وراي الماتى وبلىسى اكىمىنىڭ قولداۋىمەن الماتى قالاسىنداعى جامبىل اتىنداعى قازاق مەملەكەتتىك فيلارمونياسىندا «ونەردىڭ التىن ۇياسى» اتتى مەرەكەلىك كونتسەرت ءوتتى.
كونتسەرتتىڭ اشىلۋ سالتاناتىندا ۇلتتىق ساف ونەرىمىزدى سارى التىنداي ساقتاپ, ونى كەلەر ۇرپاققا جەتكىزۋ جولىندا تەر توگىپ جۇرگەن ونەر ۇجىمىن 50 جىلدىق مەرەيتويمەن قۇتتىقتاعان اقجارما تىلەكتەردىڭ تيەگى اعىتىلدى.
«ساحنا تورىندە جەمىستى ەڭبەك ەتىپ, وتاندىق ءان جانە كۇي مەكتەبىنىڭ ۇزدىك ۇلگىلەرىن ساقتاپ, ودان ءارى بايىتا وتىرىپ, كورەرمەندەرگە ءاردايىم الۋان ءتۇرلى, مازمۇندى رەپەرتۋار ۇسىنىپ, تولاسسىز شىعارماشىلىق ىزدەنىس پەن جوعارى كاسىبي ورىنداۋ شەبەرلىگىن پاش ەتەتىن قىزمەتتەرى ءۇشىن العىسىمدى بىلدىرەمىن», دەگەن مەملەكەت باسشىسى قاسىم-جومارت توقاەۆتىڭ ونەر ۇجىمىنا ارناعان العىسحاتىن پرەزيدەنت كەڭەسشىسى مالىك وتارباەۆ فيلارمونيا ديرەكتورىنا سالتاناتتى تۇردە تابىس ەتتى.
«ەلۋ جىلدا ەل جاڭا, ءجۇز جىلدا قازان» دەگەندەي, كەزىندە ەلىمىزدىڭ ونەر مايتالماندارى التىنبەك قورازباەۆ, ناعيما ەسقاليەۆا, ءمادينا ەراليەۆا, ودان كەيىنگى بۋىن مەيرامبەك بەسپاەۆ باستاعان بىرقاتار ونەر قىراندارى وسى فيلارمونيادا ەڭبەك ەتسە, بۇگىندە تالانتتى جاستار الدىڭعى اعا-اپكەلەرىنىڭ جولىن جالعاستىرىپ جاتىر. ۇلتتىڭ ونەرى ۇلى بولماي, ءوزى دە ۇلى بولمايدى. فيلارمونيا كەزىندە دىنمۇحامەد احمەت ۇلى قوناەۆتىڭ تىكەلەي باسشىلىعىمەن قۇرىلسا, مۇنداعى ەتنوگرافيالىق انسامبلدەردىڭ اشىلۋىنا وزبەكالى جانىبەك ۇيىتقى بولعان. وسىنداي كيەلى شاڭىراقتا ەڭبەك ەتىپ, بۇگىنگى ونەردى كەلەشەككە جەتكىزۋدە جان ايانباي تەر توگىپ, حالىقتىق ونەردى ناسيحاتتاپ جۇرگەن ونەر ۇجىمىنا العىس ايتامىز», دەدى پارلامەنت ءماجىلىسىنىڭ دەپۋتاتى جاناربەك ءاشىمجان. مۇنداي جىلى لەبىزدى مادەنيەت جانە اقپارات ۆيتسە-ءمينيسترى ارمان جۇدەباەۆ تا جولدادى.
سونىمەن قاتار الماتى وبلىسى اكىمىنىڭ ءبىرىنشى ورىنباسارى نۇرلان ءابدىراحىم ءوڭىر باسشىسىنىڭ قۇتتىقتاۋىن جەتكىزە وتىرىپ, بىرقاتار ونەر مايتالماندارىن وبلىس اكىمىنىڭ العىسحاتىمەن ماراپاتتادى.
ايتۋلى ءىس-شارا بارىسىندا تۇركسوي حالىقارالىق ۇيىمىنىڭ باس حاتشىسىنىڭ ورىنباسارى سانجار مۇلازىموعلى ۇجىم ونەرپازدارىنا شىعارماشىلىق تابىس تىلەپ, ءتول مادەنيەتىمىزدىڭ تاسىن ورگە دومالاتىپ جۇرگەن ونەر ساڭلاقتارىنا ارنايى توسبەلگىلەر تابىس ەتتى.
بۇدان ءارى قۇلاقتان كىرىپ, بويدى العان كونتسەرتتىك باعدارلاماعا ۇلاستى. وندا تىڭدارمان جۇرەگىنە جول تاۋىپ جۇرگەن جاڭاشىل جاستاردىڭ ىزدەنىستەرى جارقىراي كورىنىس تاپتى. سولاردىڭ قاتارىنداعى تىلەۋباي ءاناپيا, جىگەر ومارحان, ايدانا اناپياەۆا, ماعجان ساتىبالدى, ناريمان ءابدىراحمان, ارداق امىرقۇلوۆا, الۋا قوسانوۆالار ءداستۇرلى اننەن شاشۋ شاشتى.
فيلارمونيانىڭ جارتى عاسىرلىق تاريحىندا قازاق ونەرىنە قالتقىسىز قىزمەت ەتكەن, ءوزى ولسە دە, سوڭىنا ولمەس ونەرىن قالدىرعان تاۋ تۇلعالى تارلاندار رۋحىنا ارنالعان «تۇلعالارعا ارناۋ» اتتى راحمەت قۋانىشتىڭ كۇيىن ابىلايحان سقاقوۆ جەتەكشىلىك ەتەتىن «سازگەن» فولكلورلى-ەتنوگرافيالىق ءانسامبلى ورىندادى. 1981 جىلى الماتىداعى ىقىلاس اتىنداعى رەسپۋبليكالىق حالىق اسپاپتارى مۋزەيى جانىنان قۇرىلعان بۇل انسامبل 1987 جىلى فيلارمونيا قۇرامىنا اۋىسقان.
سونداي-اق ءسۇيىنباي اتىنداعى الماتى وبلىستىق فيلارمونياسىنىڭ قۇرامىنداعى ۇلتتىق ونەرىمىزدىڭ شوق جۇلدىزىنا اينالعان «سازگەن», «ادىرنا» فولكلورلى-ەتنوگرافيالىق انسامبلدەرى مەن «اقجاۋىن» كامەرالىق وركەسترىنىڭ ورىنداۋىنداعى نۇرعيسا تىلەنديەۆتىڭ «كوش-كەرۋەنى» تىڭدارماندارىن تۇڭعيىق ويعا جەتەلەدى.
كەلەسى كەزەكتە قازاقستاننىڭ ەڭبەك سىڭىرگەن ءارتىسى, مەملەكەتتىك سىيلىقتىڭ لاۋرەاتى, كۇيشى-كومپوزيتور سەكەن تۇرىسبەكتىڭ «كوڭىل تولقىنى», «قوڭىر قاز» كۇيلەرىن ءوزى جەتەكشىلىك ەتەتىن «اقجاۋىن» كامەرالىق وركەسترى ورىنداپ, كوپتىڭ ىستىق ىقىلاسىنا بولەندى.
ۇلتتىق ونەردە وزىندىك تاريحىمەن, قۇرامىمەن تانىمال بولعان شىعارماشىلىق ۇجىمدار, اتاپ ايتساق, مادەنيەت قايراتكەرى مارات بەردىعۇلوۆتىڭ جەتەكشىلىگىندەگى «ادىرنا» فولكلورلى-ەتنوگرافيالىق ءانسامبلى, مادەنيەت سالاسىنىڭ ۇزدىگى بەكنازار كاكەلەەۆ باسقاراتىن «قوبىز سارىنى» فولكلورلى-ەتنوگرافيالىق ءانسامبلى, مادەنيەت سالاسىنىڭ ۇزدىگى بەكزات اعياردىڭ جەتەكشىلىگىندەگى «التىناي» مەملەكەتتىك حالىق ءبيى انسامبلدەرى ونەر كورسەتتى.
مەرەيتويلىق كونتسەرتتە فيلارمونيادا تالاي جىل قىزمەت ەتكەن قازاقستاننىڭ ەڭبەك سىڭىرگەن ارتىستەرى قانات, ايتكۇل قۇدايبەرگەنوۆتەر, ومىرقۇل اينيازوۆ, گۇلنۇر ورازىمبەتوۆا, ءشابا ادەنقۇل باستاعان جەزتاڭداي انشىلەرمەن قاتار, كۇيشى-كومپوزيتور عالامات بەيسەقوجا, حالىقارالىق, رەسپۋبليكالىق بايقاۋلاردىڭ جەڭىمپازدارى كەنجەكەي اقجولوۆا, قاجىمۇرات شەشەنقۇل ۇلى, سىرىم جازىلبەك, ءازيزا ءابىلباشار, مەدەت ورىنباەۆ, بالاۋسا سامىرىققىزى, ايبەك جەكەنوۆ, نۇربول سادۋاقاسوۆ, قۋانىش شاكىروۆ, باعدات سەيىت, ءادىل احمەتجان, مۇسا ءساپارالى سىندى جاس انشىلەر حالىق اندەرى مەن قازاق كومپوزيتورلارىنىڭ شىعارمالارىن جاڭا لەپتە تامىلجىتا ورىنداپ, جۇرەكتەرگە جىلۋ سىيلادى.
فيلارمونيا انشىلەرى بيبىگۇل قيلىمحان, ءمادينا الىپبەكوۆا, كەنجەكەي اقجولوۆالار قازاقتىڭ «اقبايانى» اتانعان ءمادينا ەراليەۆانىڭ اندەرىنەن پوپۋرري شىرقاپ, تىڭدارماندارىن ەلتىپ اكەتتى.
مەرەكەلىك كونتسەرتتى فيلارمونيادا ۇزاق جىل ەڭبەك ەتىپ كەلە جاتقان كۇمىس كومەي ءانشى ۇلجان ايناقۇلوۆا اقىن جامبىلدىڭ سوزىنە جازىلعان كومپوزيتور جولداسحان قۇرامىسوۆتىڭ «مەنىڭ ءپىرىم – ءسۇيىنباي» انىمەن قورىتىندىلادى. كورەرمەندەر تىك تۇرىپ, ۇزاق قول سوعىپ, زور قوشەمەت كورسەتتى. كەش سوڭىندا اتالعان ونەر ۇجىمىنا مادەنيەت جانە اقپارات مينيسترلىگىنىڭ جانە الماتى وبلىسى اكىمدىگىنىڭ اتىنان ىقىلاس گۇل شوقتارى تارتۋ ەتىلدى.
ء«سۇيىنباي اتىنداعى الماتى وبلىستىق فيلارمونياسىندا 1988 جىلدان باستاپ قىزمەت ەتىپ كەلەمىن. مىنە, بيىل 35 جىل تولدى. تاعىلىمدى تاريحى الماتى قالاسىنان باستاۋ الاتىن فيلارمونيادا اتى ايگىلى ءانشى, جىرشى, كۇيشى مەن بيشىلەر قىزمەت ەتتى. ونەر زەرتتەۋشىسى وزبەكالى جانىبەكتىڭ قالدىرعان ءىزى بار. سول جىلدارى فيلارمونيانىڭ ديرەكتورى بولعان قابيدەن تۇياقاەۆتىڭ دا بەرگەن ءتالىمى مول. سونىڭ ارقاسىندا كەشەگى «ادىرنا», «سازگەندە» جۇمىس ىستەگەن ءبىراز ارتىستەر وسى كۇنى قۇرمانعازى اتىنداعى قازاق ۇلتتىق كونسەرۆاتورياسىندا ۇستازدىق ەتەدى. بىرقاتارى ءار سالادا باسشىلىق قىزمەتتەر جاساپ جاتىر. مۇنىڭ بارلىعى – التىن ۇيامىز ءۇشىن زور ماقتانىش.
1980 جىلداردان فيلارمونيادا ەڭبەك ەتكەن ءمادينا ەراليەۆا, اقجول مەيىربەكوۆ, قالامقاس وراشەۆا, جاقسىلىق سارسەنعاليەۆتەردىڭ جارقىن بەينەسى كوز الدىمىزدا. «ارقاس» ءانسامبىلىنىڭ دە دۇركىرەگەن كەزدەرىن قالاي ۇمىتارمىز؟ مايرا ءىلياسوۆا, جانار ايجانوۆا, باقىت شاداەۆالار شىڭدالىپ, جەمىستى ەڭبەك ەتتى. «قوبىز سارىنى» ءانسامبلىن قۇرعان مۇراتبەك جۇنىسبەكوۆتىڭ دە فيلارمونيا تاريحىندا قالدىرعان وزىندىك قولتاڭباسى بار.
بۇگىنگى كۇنى فيلارمونيانىڭ قۇرامى 80 پايىز جاستارمەن تولىقتى. جاستاردىڭ بارلىعى شەتىنەن تالانتتى. سول سەبەپتى الاتاۋدىڭ باۋرايىنا قونىس تەپكەن ءسۇيىنباي بابامىزدىڭ اتىنداعى كيەلى ونەر شاڭىراعىنىڭ ءورىسى كەڭەيىپ, ورلەي بەرەرىنە كامىل سەنەمىز», دەيدى قازاقستاننىڭ ەڭبەك سىڭىرگەن ءارتىسى ۇلجان ايناقۇلوۆا.
الماتى وبلىسى