م.ح.دۋلاتي اتىنداعى تاراز وڭىرلىك ۋنيۆەرسيتەتىندە نوبەل سىيلىعىنىڭ لاۋرەاتى, بۇۇ باس حاتشىسىنىڭ كليماتتىڭ وزگەرۋى جونىندەگى كەڭەسشىسى راە كۆونگ چۋنگپەن كەزدەسۋ ۇيىمداستىرىلدى. ءىس-شاراعا ۋنيۆەرسيتەتتىڭ پروفەسسور-وقىتۋشىلار قۇرامى, «قازفوسفات» جشس-نىڭ قىزمەتكەرلەرى, فاكۋلتەت دەكاندارى, عىلىمي قىزمەتكەرلەر جانە جۋرناليستەر قاتىستى.
بەلگىلى عالىممەن كەزدەسۋدە ۋنيۆەرسيتەت رەكتورى مۇحتار بايجۇمانوۆ راە كۆون چۋنگتىڭ عىلىمدا جەتكەن جەتىستىگى مەن ونىڭ عىلىمي باعىتى تۋرالى جان-جاقتى وي قوزعادى.
باسقوسۋ بارىسىندا ءسوز العان ايگىلى عالىم جاھاندىق كليماتتىڭ وزگەرۋى, ايماقتاعى سۋ جانە ەكولوگيالىق پروبلەمالار جونىندەگى پىكىرىن ورتاعا سالدى. عالىم كەلتىرگەن دەرەككە سەنسەك, سوڭعى ۋاقىتتاعى كليماتتىق وزگەرىس ادامزات ءۇشىن زور قاۋىپ توندىرەدى. سوڭعى 4-5 جىلدا عالامدىق تەمپەراتۋرا 1,5 ەسەگە جوعارىلاعان. 2050 جىلعا قاراي تەمپەراتۋرا 3 ەسەگە دەيىن ارتۋى مۇمكىن كورىنەدى. ونىڭ پايىمىنشا, كليماتتىق وزگەرىستىڭ زاردابى بولاشاق ۇرپاق ءۇشىن اۋىر سوعۋى ىقتيمال. پروفەسسور وسى ءبىر وزەكتى ماسەلەمەن كۇرەسۋ ءۇشىن ونىڭ شىعۋ سەبەبىن, ءتۇپ تامىرىنىڭ قايدا جاتقانىن ءبىلۋ كەرەك ەكەنىن تىلگە تيەك ەتتى.
– مەن كليماتتىق وزگەرىس تۋرالى 1991 جىلدان بەرى زەرتتەپ كەلەمىن. وسى ۋاقىتقا دەيىنگى ساراپتامالارعا سۇيەنە وتىرىپ, پروبلەمانىڭ كوزى ەركىن نارىقتىق ەكونوميكانىڭ سالدارى دەگەن قورىتىندىعا كەلدىم. ياعني ونەركاسىپتەن بولىنەتىن كومىرقىشقىل گازى كليماتتىڭ وزگەرۋىنە اسەر ەتەدى. قانشاما جىلدار بويى كومىرقىشقىل گازىنىڭ مولشەرىن ازايتۋ كەرەك دەپ ايتقانىمىزبەن ەشبىر شارا قولدانىلماي تۇر, – دەگەن عالىم ەندىگى شەشىم ادامزاتتىڭ ءوز قولىندا ەكەنىن ءسوز ەتتى.
عالىم كەلتىرگەن دەرەككە سەنسەك, جاسىل ەكونوميكانى ورىستەتۋگە كەز كەلگەن ادام قابىلەتتى.
– جاسىل ەكونوميكانى قولدايتىن كومپانيا قوسىمشا شىعىن شىعارۋعا دايىن بولۋى كەرەك. سونداي-اق تۇتىنۋشى دا بۇرىنعىداي ارزان ءونىم ەمەس, ءسال قىمبات ءونىم الۋعا دايىن بولعانى ءجون. سەبەبى قورشاعان ورتاعا ەش زيان كەلتىرمەي, كومىرقىشقىل گازىنىڭ مولشەرىن بارىنشا از ەتىپ ءونىم شىعارۋ قوسىمشا تەحنولوگيانى, قاراجاتتى قاجەت ەتەدى. ناتيجەسىندە, ءونىم دە قىمباتتاۋ بولادى. ال بۇگىنگى تاڭدا نارىق ساپاعا ەمەس سانعا, ياعني قورشاعان ورتانىڭ قاۋىپسىزدىگىن ويلاماي جۇمىس ىستەپ جاتىر.
ءبىر سوزبەن ايتقاندا, بارىنشا كوپ, ارزان ءونىم الۋعا تىرىسادى. ونىڭ سالدارى لاستانعان اۋا, ەكولوگيالىق جاعدايدىڭ ناشارلاۋىنا اكەپ سوقتىرىپ جاتىر. جاسىل ەكونوميكا جاعدايىندا نارىقتا ەكى ءتۇرلى باعا جۇرەدى. قورشاعان ورتا قاۋىپسىزدىگىن قولدايتىن تۇتىنۋشى ءسال قىمبات ءونىمدى, تابيعاتقا زيان تيگىزبەي جاسالعان تاۋاردى تاڭدايدى. ياعني تاڭداۋ ادامداردىڭ ءوز ەركىندە, – دەيدى ول.
ءىس-شارا بارىسىندا تولعامعا تولى ويىن ورتاعا سالعان عالىم «مەن ءبىرىنشى بولامىن» دەپ اتالاتىن باستاماسىن جينالعان كوپشىلىكتىڭ نازارىنا ۇسىندى. ەكولوگياعا ەش زيان تيگىزبەي ءونىم شىعارىپ, وزگە كومپانيالارعا, ءوندىرىس ورىندارىنا ۇلگى بولۋدىڭ ماڭىزىن ايتتى.
جيىندا راە كۆون چۋنگ جامبىل وڭىرىندەگى قوقىس, قورشاعان ورتانىڭ لاستانۋى پروبلەمالارىنا دا توقتالىپ ءوتتى. حالىق سانى از بولا تۇرا قورشاعان ورتا لاستانۋىنىڭ كورسەتكىشى جوعارى بولعانىنا تاڭدانىسىن ءبىلدىردى. بۇل قوقىستى قايتا وندىرەتىن زاۋىتتاردىڭ بولماۋىنان جانە قوقىس ءۇشىن قوسىمشا اقى تولەنبەۋىنەن دەپ ءتۇسىندىردى.
ونىڭ ايتۋىنشا, وڭتۇستىك كورەيادا ونەركاسىپ ورىندارىنان ەشقانداي قوقىس قالمايدى ەكەن. ياعني وڭتۇستىك كورەيا ەلىندە وندىرىستىك قالدىقتار تولىقتاي قايتا وڭدەلەدى. ءوندىرىس ورىندارىنان قالدىق قالعان جاعدايدا ونەركاسىپ يەلەرى ۇلكەن كولەمدە ايىپپۇل ارقالايدى. تۇرمىستىق قالدىقتاردى 2024 جىلى تولىقتاي قايتا وڭدەۋدى كوزدەپ وتىر. ول ەلدە ەنەرگيانىڭ 20 پايىزى قوقىستان الىنادى.
پروفەسسور جاسىل ەكونوميكانى قولداۋ ەلدىڭ وركەندەۋ جولىنىڭ كەپىلى ەكەنىنە بەك سەنىمدى. بۇل قادام ءوز كەزەگىندە جاڭا جۇمىس ورىندارىنىڭ اشىلىپ, ەكونوميكاعا جاڭاشا سەرپىن بەرەتىنىن جەتكىزدى. «مەن ءبىرىنشى بولامىن» مارتەبەسى ونەركاسىپ يەلەرى ءۇشىن جاقسى مۇمكىندىك ەكەنىن تىلگە تيەك ەتتى. ياعني «قورشاعان ورتاعا زيان تيگىزبەي جاسالعان» دەگەن كىشكەنە عانا بەلگى حالىقتىڭ قولداۋىنا يە بولارى ءسوزسىز دەپ سەندىردى عالىم.
ءىس-شارا بارىسىندا م.ح.دۋلاتي ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ رەكتورى مۇحتار قازبەك ۇلى پروفەسسور راە كۆون چۋنگقا پايدالى دەرەكتەرمەن بولىسكەنى ءۇشىن العىس ءبىلدىردى. جينالعان كوپشىلىككە الداعى ۋاقىتتا كورەيانىڭ تەحنولوگيالىق ۋنيۆەرسيتەتىمەن IT ماماندارىن دايارلاۋ بويىنشا كەلىسىمشارت جاساۋ جونىندە ۋاعدالاسقانىن ايتتى.
كەزدەسۋ سوڭىندا ۋنيۆەرسيتەتتىڭ عالىمدارى قوناققا كوكەيكەستى ساۋالدارىن قويدى. كورەياداعى وندىرىستىك جانە تۇرمىستىق قالدىقتاردى وڭدەۋ, جاسىل ەكونوميكانى جۇزەگە اسىرۋ بويىنشا قويىلعان سۇراقتارعا راە كۆون چۋنگ كەڭىنەن كوسىلىپ جاۋاپ بەردى.
تاراز