بولىس سابيتبەك – ءال-فارابي اتىنداعى قازاق ۇلتتىق ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ مەحانيكا-ماتەماتيكا فاكۋلتەتىنىڭ تۇلەگى. «بولاشاق» باعدارلاماسىمەن اتلانتادا Georgia Institute of Technology ماگيستراتۋراسىندا اەروعارىش ينجەنەرياسى ماماندىعى بويىنشا ءبىلىم العان. Heidelberg Laureate Forum گرانتىنىڭ جەڭىمپازى. قازىرگى كەزدە لوندونداعى Queen Mary ۋنيۆەرسيتەتىندە عىلىممەن اينالىسىپ, پوستدوكتورانتۋرادا ساباق بەرىپ ءجۇر.
Queen Mary ۋنيۆەرسيتەتى Russell Group ەليتالىق ۋنيۆەرسيتەتتەر بىرلەستىگىنە, الەمدەگى 200 جوعارى وقۋ ورنىنىڭ العاشقى لەگىنە كىرەدى. زەرتتەۋ جۇمىستارىنىڭ ساپاسى جاعىنان 5-ورىندا. روبوتتەحنيكا, جاساندى زەردە, مەديتسينا سالاسى بويىنشا الەمدىك زەرتتەۋلەردە ۇلەسى جوعارى وقۋ ورنىندا ەكى جۇزگە جۋىق ەلدىڭ ستۋدەنتتەرى ءبىلىم الادى.
ماگيستراتۋرانى ءبىتىرىپ كەلگەننەن كەيىن بولىس ماتەماتيك, تەورەتيك-فيزيك, عىلىم دوكتورى دوربەتحان سۇراعاننىڭ شاقىرۋىمەن ماتەماتيكا جانە ماتەماتيكالىق مودەلدەۋ ينستيتۋتىنا جۇمىسقا ورنالاسىپ, دوكتورانتۋرادا ءبىلىم الدى. عىلىمي جەتەكشىسى سول كەزدەگى ينستيتۋت ديرەكتورى تىنىسبەك ءشارىپ ۇلى بولاتىن. شەتەلدەگى جەتەكشىسى – Imperial Colledge London پروفەسسورى ميحايل رۋجانسكي. عىلىمي ورتاعا كەڭىنەن تانىمال عالىمداردىڭ, سونداي-اق يتاليالىق پروفەسسور كلاۋديا گارەتتونىڭ توبىندا جۇمىس ىستەگەن بولىس وسى جىلداردا عىلىمي ماقالالارىن جارىققا شىعارىپ, دوكتورانتۋرانى ءتامامداپ, پوستدوكتورانتۋراعا جۇمىسقا قابىلدانعان.
عارىشتى زەتتەۋگە قۇشتارلىق
بولىستىڭ عارىشتى زەرتتەۋگە قىزىعۋشىلىعى ەرتە جاستان باستالعان. ول بايقوڭىردان ۇشاتىن زىمىرانداردى, ارقالىق ماڭىنا قوناتىن عارىشكەرلەر ەكيپاجىن باقىلاعاندى ۇناتاتىن. كوك اسپانعا ءجيى كوز تىگىپ, عارىش الەمىنىڭ تىلسىمىن زەرتتەسەم دەگەن ارمانىن ماگيستراتۋرادا وقي ءجۇرىپ ىسكە اسىردى.
1877 جىلى مارستىڭ فوبوس, دەيموس اتالاتىن تابيعي سەرىكتەرىن امەريكالىق استرونوم اساف حولل اشقانى بەلگىلى. 2033 جىلعا قاراي NASA تەحنولوگيالىق ءارى عىلىمي ماقساتتا مارس وربيتاسىنا جەتۋدى, تىپتەن فوبوسقا استروناۆت قوندىرۋدى كوزدەپ وتىر. عالىمداردىڭ بولجامىنا سۇيەنسەك, مارسقا بارىپ, قايتۋ شامامەن ءبىر جارىم جىلدى قۇرايدى.
بولىستىڭ ايتۋىنشا, وتكەن عاسىردا باستالعان سپۋتنيكتى فوتوعا ءتۇسىرۋ جۇمىستارى ءالى كۇنگە جالعاسىن تاۋىپ كەلەدى. «مەنىڭ عىلىمي جۇمىسىمنىڭ تاقىرىبى مارستىڭ ەكى سەرىگىن سۋرەتكە تۇسىرۋگە قاتىستى بولدى. ياعني نانوسپۋتنيكتىڭ ىشىندەگى فوتواپپارات ارقىلى مارس سەرىكتەرىن جان-جاعىنان سۋرەتكە ءتۇسىرىپ الۋعا بولادى. عىلىمي جۇمىس ناتيجەسىندە وسى پلانەتامەن قاشىقتىق اراسى زەرتتەلىپ, كلاستەرلار تراەكتورياسى, ەكى سەرىكتى دە فوتوعا ءتۇسىرۋدىڭ قادامدارى جاسالدى», دەيدى ول.
جاس عالىم قازىرگى كەزدە عارىشقا قاتىستى زەرتتەۋلەرىن ماتەماتيكالىق مودەلدەۋمەن ۇيلەستىرىپ, وسى سالاداعى ءبىلىمىن تەرەڭدەتىپ ءجۇر. دەسە دە ول ەينشتەيننىڭ ىقتيمالدىق تەورياسىنا سايكەس «قارا قۇردىم» سياقتى عارىشتىڭ ءالى كۇنگە عالىمدارعا سىرى بەيمالىم سالاسىن زەرتتەۋگە دەگەن ىقىلاسى زور ەكەنىن ايتادى. بۇگىندە شەتەل عالىمدارى «قارا قۇردىمنىڭ» اينالۋ ديناميكاسىن فيزيكالىق, ماتەماتيكالىق تۇرعىدان زەرتتەپ كەلەدى. بولىس عارىشقا قاتىستى تاياۋ بولاشاقتاعى زەرتتەۋلەرىن ماتەماتيكا عىلىمىمەن عانا بايلانىستىراتىنىن العا تارتتى.
– عالامنىڭ نەگىزى ماتەماتيكامەن تىعىز بايلانىستى ەمەس پە؟ باسقا عىلىمداردان ايىرماشىلىعى ماتەماتيكانىڭ دالەلدەنگەن ناتيجەسىن جاڭا اقپاراتپەن جوققا شىعارا المايتىندىعىمىزدا. ماتەماتيكا الىستان بولجايتىن عىلىم. بۇگىندە ادامزات دامۋىنان ءبىر عاسىر الدا كەتكەن ماتەماتيكانىڭ ەلىمىزدە ءالى دە يگەرىلمەگەن سالاسى كوپ ەكەنىنە دوكتورانتۋرا, پوستدوكتورانتۋرادا ءبىلىم الىپ جۇرگەنىمدە كوز جەتكىزدىم. ەلىمىزدە ديففەرەنتسيالدىق تەڭدەۋ مەن الگەبرا جاقسى دامىعانىمەن, گەومەتريا, ستاتيستيكا, ىقتيمالدىق تەورياسىنا قاتىستى زەرتتەۋلەر كەنجەلەپ تۇر. وسى تۇستا ەلىمىزدە ماتەماتيكانىڭ كۇردەلى باعىتتارىمەن اينالىسىپ جۇرگەن اكادەميكتەر مۇحتارباي وتەلباەۆ, تىنىسبەك ءشارىپ ۇلى, اسقار جۇمادىلداەۆ, قازىرگى كەزدە امەريكادا جۇمىس ىستەپ جاتقان ءۋالىباي ومىرباەۆ, سونىمەن قاتار ماتەماتيكا جانە ماتەماتيكالىق مودەلدەۋ ينستيتۋتىنىڭ ديرەكتورى فيزيكا ماتەماتيكا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى, پروفەسسور ماحمۇد سادىبەكوۆتەي ۇستازدارىمىزدىڭ جاڭا بۋىن ماتەماتيكتەر تاربيەلەۋدەگى ەڭبەگىنىڭ وراسان ەكەنىن ايتا كەتكىم كەلەدى. دەسەك تە بۇگىندە ەلىمىزدە نەمەسە شەتەلدەردە وقىپ جاتقان ماتەماتيكتەر ساۋساقپەن سانارلىق. سوڭعى كەزدە قوعامدى شەتەلدە وقىعان جاستاردىڭ ەلگە ورالعىسى كەلمەيتىندىگى كوپ الاڭداتىپ ءجۇر. مەنىڭشە, الەمگە قازاقستاندى مىقتى ماتەماتيكتەرى بار ەل رەتىندە تانىتۋ ۋاقىت تالابىنان تۋىندايدى. مىسالى, امەريكادا سوتسيولوگيا, ەكونوميكا, قارجى سالاسىنا ماتەماتيكانى جاقسى مەڭگەرگەن مامانداردى شاقىرادى. ويتكەنى ەكونوميستەرگە ماتەماتيكانى ۇيرەتكەننەن گورى, ماتەماتيككە ەكونوميكانى ۇيرەتكەن الدەقايدا ءتيىمدى. بەلگيا, سكانديناۆيا, قىتاي, سونىمەن بىرگە ءوز ەلىنەن جۇمىس تاپپاعانىمەن, شەتەلدە ءجۇرىپ يتاليانىڭ داڭقىن شىعارىپ جۇرگەن ماتەماتيكتەر تاجىريبەسىنە زەر سالۋ ماڭىزدى. بۇگىندە تۇلەكتەر ءۇشىن مەملەكەتتىك «بولاشاق» جانە باسقا دا گرانتتىق باعدارلامالارمەن شەتەلدەردە وقۋ اسا قيىندىق تۋعىزبايدى. «اتىڭ باردا جەر تانى جەلىپ ءجۇرىپ» دەمەي مە حالىق دانالىعى. ولاي بولسا, بىلىمگە قۇشتار جاستاردى قولداپ, عىلىمنىڭ قاي سالاسى بولماسىن ناسيحاتىن كۇشەيتىپ, ءبىلىمدى جاستار قاتارىن كوبەيتۋ ۋاقىت كۇتتىرمەيدى, – دەيدى ول اڭگىمەسىندە.
الەمنىڭ ۇزدىك ماتەماتيكتەرى ءدارىس وقيدى
Queen Mary ۋنيۆەرسيتەتىندەگى ءبىلىم بەرۋ ارتىقشىلىقتارىنا توقتالىپ وتكەن بولىس اقپاراتپەن جۇمىس ىستەۋدىڭ ماڭىزدىلىعىن اتاپ ءوتتى. ونىڭ ايتۋىنشا, ەسسە جازىپ, ويىن جەتكىزۋ, پرەزەنتاتسيا جاساپ, سىني ويلاۋعا ماشىقتانۋ تۇماندى البيون ەلىندە مەكتەپتەن قالىپتاسقان ءداستۇر. وسى داعدىلارىن ستۋدەنتتەر جوعارى وقۋ ورنىندا دا ۇزدىكسىز جالعاستىرا الادى. ول ءبىلىمىن شىڭداۋعا عانا ەمەس, كوپتەگەن سالانى, ادامي قۇندىلىقتاردى تەرەڭ مەڭگەرۋگە ىقپال ەتەدى. «لەكتسيادا ءۇي جۇمىسىنا وتە كوپ كوڭىل بولىنەتىندىكتەن, ستۋدەنتتىڭ قانشالىقتى ىزدەنەتىندىگىن اڭعارۋعا بولادى. ناقتى ءبىر تاپسىرما كۇتىپ وتىرماستان, اقپارات ىزدەۋگە ماشىقتارى دا كوڭىل اۋدارۋعا تۇرادى. ءبىلىم الۋعا, كاسىبي تۇرعىدان جەتىلۋگە وسىلايشا مۇددەلى, ءوز قۇندىلىقتارىن باعالاي الاتىن ازاماتى بار قوعامدا تۇلعا تاربيەلەۋ الدەقايدا جەڭىل بولاتىنى ءسوزسىز», دەيدى بولىس.
ول بيىلعى وقۋ جىلىنىڭ العاشقى سەمەسترىندە Data-Centric Engineering ورتالىعىندا يندۋستريانىڭ ءارتۇرلى سالاسىنان كەلگەن PhD ماماندارعا ستاتيستيكالىق ويلاۋ جانە ماتەماتيكالىق ينجەنيرينگتەن لەكتسيا وقىدى. بولىس بۇل اۋديتوريامەن جۇمىستىڭ وتە جاقسى وتكەندىگىن ايتادى. ونى تىڭداۋشىلاردىڭ يدەياسى مەن تاجىريبەسى قىزىقتىردى. ولاردىڭ ءبىرى ماسالاردىڭ موسكيت دەگەن ءتۇرىن زەرتتەپ, ستاتيستيكانى قولدانا وتىرىپ, كلاسسيفيكاتسياسىن جاساسا, ەندى ءبىرى لوندونداعى باسپانا باعاسىنىڭ وزگەرىسى قانداي پارامەترلەرگە بايلانىستى ەكەنىن كەستە ارقىلى زەرتتەگەن. بولىستىڭ ايتۋىنشا, مۇنداي ءبىلىم داعدىسى اقپاراتتى تەرەڭ تالداۋعا, نىساندى مۇقيات زەرتتەۋگە مۇمكىندىك بەرەدى. بۇگىندە ۇزدىك وقۋ ورىندارى شوعىرلانعان تۇماندى البيوندا پروفەسسورلارعا ارنايى سەمينارلار سەمەستر بويى ۇزدىكسىز وتكىزىلىپ وتىرادى. Queen Mary ۋنيۆەرسيتەتىندە دۇنيە ءجۇزىنىڭ ەڭ مىقتى دەگەن ماتەماتيكتەرى بايانداما جاسايدى. سونداي-اق بىرنەشە ۋنيۆەرسيتەتتىڭ بىرىگىپ جۇمىس ىستەۋىنىڭ ناتيجەسىندە عالىمدار ءبىرىن-ءبىرى جاقسى تانيدى. جاڭادان مامان كەلىپ جاتسا, ونى سەمينارعا شاقىرىپ وتىرۋ, تۇسكى اسقا بارۋ ءداستۇرى قالىپتاسقان. ول عىلىمي ورتاعا جىلدام بەيىمدەلىپ, ءبىلىم الماسۋىنا وڭ ىقپال ەتەدى.
ChatGPT: قازاقتىلدى كونتەنتتى دامىتۋ قاجەت
«جاساندى زەردە ادامزات ومىرىنە رەۆوليۋتسيالىق وزگەرىستەر ەنگىزىپ جاتىر. ول ارقىلى ءماتىن جازىپ, سۋرەت سالۋعا, اۋديو ارقىلى دىبىستى دا شىعارۋعا بولادى. بيزنەس سالاسىندا دا ءتيىمدى قولدانىس تاۋىپ كەلەدى. بىرقاتار ساراپشى جاساندى زەردەنىڭ بولاشاقتا ادامزاتقا زيانى, جۇمىس ورىندارىنىڭ قىسقارۋى سياقتى دەرەكتەردى العا تارتادى. الايدا جاساندى زەردەنى ادامزات تەك يگىلىك جولىندا عانا پايدالانۋ قاجەت», دەيدى بولىس.
قازىرگى كەزدە ChatGPT نەيروجۇيەسى دۇنيە جۇزىندە كەڭ قولدانىلىپ جاتىر. ونى جالعان اقپارات تاراتۋ ارقىلى ءوز مۇددەسىنە پايدالانۋشىلار دا جوق ەمەس. بولىس سابيتبەكتىڭ ايتۋىنشا, ChatGPT نەيروجۇيەسىن «اقىلدى گۋگل» دەپ تە اتاۋعا بولادى.
«قازىرگى كەزدە جاڭا تەحنولوگيالارعا ارنالعان باعدارلامالار تىڭ يدەيالاردى ىسكە اسىرۋعا, ءبىلىمنىڭ جاڭا كوكجيەگىن يگەرۋگە مۇمكىندىك بەرەدى. ChatGPT ۇلكەن كەڭىستىككە تاراپ ۇلگەرگەندىكتەن, ونىڭ الگوريتمىن كوبىرەك پايدالانعان ابزال. ويتكەنى بۇل نەيروجۇيەدەن اقىل سۇراۋعا بولادى. اعىلشىن ءتىلى جەتكىلىكسىز بولىپ جاتسا, ChatGPT كومەگىمەن ءارتۇرلى يدەيالاردى قولدانعان وڭتايلى. وقۋ بارىسىندا تۇسىنبەگەندى تۇسىنۋگە, ماقالا جازعاندا, سونداي-اق ەسەپتىڭ مودەلىن شەشۋ بارىسىندا نەيروجۇيە مۇمكىندىگىن كەڭىنەن پايدالانا الامىز. ياعني ChatGPT ەلىمىزدە كەڭىنەن قولدانىس تاپقانىن قالايمىن», دەيدى ول.
بولىس وسى ورايدا جاساندى زەردەنىڭ يگىلىگىن كورۋ ءۇشىن عالامتوردا قازاق تىلىندەگى كونتەنتتى كوبەيتۋ قاجەتتىگىن العا تارتتى. ونىڭ ايتۋىنشا, ChatGPT قازاقشا اقپاراتتاردى يگەرۋى ءۇشىن شەت تىلدەرىندەگى ادەبيەتتەر, وقۋلىقتاردى قازاق تىلىنە اۋدارۋ قاجەتتىگى تۋىنداپ وتىر. بۇل نەيروجۇيەنىڭ ءتىلى باعدارلامالاۋ مەن ماتەماتيكا بولعاندىقتان, جاساندى زەردەنى ءتۇسىنۋ ءۇشىن ءوز ومىرىمىزدەگى قولدانىسىنا ءمان بەرۋگە ءتيىسپىز. قازىر اقپارات عاسىرى. سوندىقتان جاساندى زەردە ادامزاتتىڭ توقىراۋى ەمەس, دامۋى مەن يگىلىگىنە جۇمىس ىستەۋگە ءتيىس. بۇل باعىتتا بىلىمگە قۇشتار جاستاردىڭ پسيحولوگيالىق, ساراپتامالىق, سىني ويلاۋ ماشىعى قالىپتاسقانى ابزال. سوندا عانا ونىڭ يگىلىگىن كورە الاتىن بولامىز.