قاراتالعا قارايلاسپاي بولماس...

بۇگىندە ءتورت اۋىلدا تۇرىپ جات­قان از اعايىننىڭ تۇرمىسى جاق­سى. كوبى قالادان ءبىر-ءبىر ءۇي الىپ قوي­عان. وعان قارتايعان اكە-شەشەسى مەن بالا-شاعاسىن كىرگىزىپ, وزدەرى مال با­عىپ وتىر. كوشەسى قۇم استىندا قال­عان, كورشى ۇيلەردىڭ اراسى الشاق­تاپ, شاشىراپ كەتكەن اۋىلدىڭ جۇدەۋ كەيپى, ءتىپتى جۇرەك اۋىرتادى. كىندىك قانى وسىندا تامعان ءبىر ادام دۇنيە سالسا, قوستاناي مەن استانانىڭ اراسىنا شاشىراپ كەتكەن اعايىن جول ازابىنا قاراماستان مارقۇمدى تۋعان جەرگە اپارىپ قويۋعا كۇش سالادى. اۋىلدان كەتكەن تۋىستار, كورشى-قولاڭ, قۇدا-جەكجات وسىنداي قارالى جيىنداردا عانا باس قوسقانى بولماسا, قاراتالدا اق تۇيەنىڭ قار­نى جارىلىپ, تويدىڭ قازانى كوتەرىل­مەگەلى كوپ بولعان.

شەكارا تۇبىندە حالىقتىڭ سەلدى­رەپ قالۋىنىڭ باستى سەبەبى – جول قاتىنا­سىنىڭ قيىندىعى. قاراتال وبلىس ورتالىعىنان 145 شاقىرىم قاشىقتا جاتىر. قوستانايدان شىققان سوڭ, تەڭىزگە كەتەتىن بۇرىلىسقا دەيىن قينالماي جەتۋگە بولادى. بىراق ودان ءارى قاراي ۇزىناعاشقا دەيىنگى 30 شاقىرىم كەڭەس زامانىنان بەرى كۇتىم كورمەي, ابدەن توزىپ كەتكەن. بيىل بۇل جولدىڭ قاراتالدان بەرى قاراي شىعاتىن 8 شاقىرىمى جوندەلىپ, ۇستىنە اسفالت توسەلگەن. بىراق قالعان 20 شاقىرىمنىڭ ءوزى ءتۇزۋ جولعا جەتكەنشە  ابدەن تيتىقتاتىپ جىبەرەدى.   

ۇزىناعاشتان ءارى جاتقان بايعوجا, تولەڭگىت, قۇلشىقاي اۋىلدارىنا جەتۋ, ءتىپتى, قيىن. «مۇنداي جولدا كىم تۇرادى؟ ادام اۋىرىپ قالسا, اۋرۋحاناعا جەتكىزە المايسىڭ. اۋدان ورتالىعىنان اۋىلعا دەيىن 3 ساعات جۇرەمىز», دەيدى جول ازابىن تارتىپ وتىرعان جەرگىلىكتى تۇرعىندار. 

ءتورت اۋىلدىڭ ءبىرى تولەڭگىتتە كەزىندە 60-قا جۋىق ءۇي ءتۇتىن تۇتەتكەن. بۇگىندە سودان قالعان 20 شاقتى ءۇيدىڭ جارتىسىنا جۋىعى بوس تۇر. مۇندا وتىرعان ازىن-اۋلاق اعايىندى وسىدان جارتى عاسىر بۇرىن سالىنعان قازاق مەكتەبى ۇستاپ تۇر ەدى. بيىل ول دا جابىلىپ تىندى. بۇل اۋىلداعى ءبىر-ەكى بالا قاراتالعا قاتىناپ وقىپ ءجۇر.

«اۋىلدا بوس ءۇي كوپ, قالادا ءبىر جەر ءۇي بوساسا, وسى اۋىلدان ءبىر وتباسى كوشىپ كەتەدى. ۇيلەر بوس تۇر. ادام تۇرماعاننان كەيىن, قانشا دەگەنمەن, توزىپ كەتەدى. ءبىر جىلدان سوڭ توبەسى ءتۇسىپ كەتەدى, ەدەنىن ۇرلاپ اكەتەدى. قاقىرايىپ-قاقىرايىپ تۇر. بۇل جاقتا حالىقتىڭ تۇرمىسى جامان ەمەس. بايعوجا, تولەڭگىت تۇرعىندارىنىڭ ارقايسىنىڭ قالادا ءۇيى بار. مىنا جاقتا بەرەكە بولماعاننان كەيىن, ءتۇبى ءبارى كوشەتىن سىڭايلى. مۇندا قازىر زەينەتكەرلەر, مۇعالىمدەر عانا عوي. ءبىر-ەكى سەرىكتەستىك بار. ولار جۇمىسشىنى كوبىنە سىرتتان اكەلەدى», دەيدى قاراقوعا اۋىلدىق وكرۋگىنىڭ اكىمى  تىلەۋقابىل دۇيسەنوۆ.

وكرۋگ اۋماعىنداعى 3 جاۋاپكەرشى­لىگى شەكتەۋلى سەرىكتەستىكتىڭ  ارقايسى 5-10 مىڭ گەكتار جەرگە ەگىن ەگىپ, مال ءوسىرىپ وتىر. اۋدان اكىمدىگىنىڭ سۇراعانىن تا­ۋىپ بەرىپ, مەشىت, مەكتەپكە كومەكتەس­كەنى بولماسا, بۇل شارۋاشىلىقتار­دىڭ تۇرعىلىقتى حالىقپەن بايلانىسى از. كوكتەمگى ەگىس ەگۋ, كۇزگى جيىن-تەرىم ناۋقانىنا قاجەت جۇمىس كۇشىن نەگىزىنەن سىرتتان جالداپ وتىر. سوندىقتان ولار ۋاقىتشا سىرتتان كەلەتىن جالدامالى جۇمىسشىلارى جاتاتىن جاتاقحانا, اسحانا سالۋمەن عانا شەكتەلگەن. ال ازىپ-توزىپ بارا جاتقان اۋىلدىڭ ءبىر شەتىن بۇتىندەپ, تۇرعىن ءۇي سالساق دەگەن ويلارى جوق. 

قاراتالدىق كاسىپكەرلەر ىرگەدە, شەكارا تۇبىندە جاتقان ۇزىنكول اۋدانىنا قاراستى وباعان اۋىلىن گۇلدەندىرىپ وتىرعان «ميراش» شارۋاشىلىعىن ۇلگى ەتسە يگى. شارۋاشىلىق باسشىسى بولات قاراباەۆ سوڭعى ەكى جىلدىڭ ىشىندە اۋىل تۇرعىندارىنا 15 جاڭا ءۇي سالىپ بەردى. تۇرعىن ۇيلەردىڭ ءبارى اۆتونومدى گاز قۇرىلعىسىمەن جىليدى. ىستىق سۋى مەن سۋىق سۋى ءۇي ىشىندە. جىلى ەدەنى, جۋىناتىن بولمەسى مەن دارەتحاناسى, توسەك-ورنى, اۆتوماتتى كىرجۋعىشى, ىدىس-اياعىنا دەيىن بار. شارۋاشىلىقتا جۇمىس ىستەيتىندەردىڭ دە دەنى – جەرگىلىكتى تۇرعىندار. مۇنىڭ سىرتىندا, «ميراش» شارۋا قوجالىعى اۋىلعا مەدپۋنكت سالعان. جىل اياعىنا دەيىن جالپى كوپشىلىك جۋىناتىن كەڭ مونشا ەل يگىلىگىنە بەرىلمەك. وباعانداعى  الەۋمەتتىك نىسانداردىڭ بارلىعى قالىپتى جۇمىس ىستەپ تۇر. ءتىپتى شاعىن اۋىلدا رەستوبار دا اشىلعان. اۋىل جاستارى جۇمىستان بوس ۋاقىتتا وسى تويحانادا باس قوسىپ, ىشىمدىكسىز دەمالىپ, ويىن-ساۋىق قۇرادى. ء«بىر ادام قازعان قۇدىقتان مىڭ ادام سۋ ىشەدى» دەمەكشى, ەلگە جاناشىر ءبىر كاسىپكەردىڭ وسىنداي يگى ىستەرىنىڭ ناتيجەسىندە, شالعايدا, شەكارا تۇبىندە جاتقان اۋىل دامىپ, گۇلدەنىپ جاتىر. جۇرت اۋىلدان كوشپەسىن, سىرتقا كەتپەسىن دەپ جانىن سالىپ جۇمىس ىستەپ جۇرگەن ابزال ازامات بولات جۇماش ۇلى اۋىلدىڭ ۇلكەن-كىشىسىنە بىردەي بۇكىل جاعدايدى جاساپ بەرىپ وتىر. كوپبالالى وتباسىلارعا, جالعىزباستى انالارعا دا قايىرىمى مول. اۋىلدىڭ ورتالىق ساياباعىنا 7 ملن تەڭگەگە سۋبۇرقاق, ۇلكەن گۇلزار, شاعىن فۋتبول الاڭىن سالدى. اۋىلدى اباتتاندىرۋ جۇمىستارى ءالى دە جالعاسىپ جاتىر.

ال ۇزىناعاشتىڭ جاعدايى قيىن, وكرۋگ ورتالىعى سانالاتىن اۋىلدىڭ بىر­دە-ءبىر كوشەسى وتىز جىل بويى جوندەۋ كور­مەي, باتپاققا باتىپ وتىر. بولاتتاي بەرەگەن ازاماتى بولماعاندىقتان, بۇل اۋىل گۇلدەنۋ, دامۋ, وركەندەۋ, اباتتاندىرۋ دەگەن ۇعىمداردان مۇلدە الشاق جاتىر.  

«كەلەسى جىلى ءۇش كوشەنى جوندەيمىز بە دەپ وتىرمىز. سمەتالىق قۇجاتتارىن دايىنداپ جاتىرمىز. اماندىق بولسا, وعان تاعى ءبىر كوشە قوسامىن با دەپ وتىرمىن. جول, كوشە جوندەلىپ, اۋىل سانىنە كەلسە, جاقسى بولار ەدى. بۇعان دەيىن ءوز كۇشىمىزبەن شامالاپ بالالار الاڭىن جاسادىق, سوعىستان قايتپاعان اتالارىمىزعا ارنالعان ەسكەرتكىشتى جوندەدىك. شاعىن ساياباعىمىز بار. جاع­دايعا قاراي اقىرىنداپ قيمىلدا­عىمىز كەلەدى. شامالاپ اقشا دا بولىنەدى, دەگەنمەن دەمەۋشىلەر جاقسى بولۋ كەرەك قوي. سول جاعى وتە قيىن», دەيدى اۋىل اكىمى تىلەۋقابىل دۇيسەنوۆ.   

باسقانى قويىپ, كۇنكورىسى تەك ءتورت ت ۇلىك مالعا عانا قاراپ وتىرعان قاراتال وڭىرىندەگى اۋىلدار جايىلىمنان دا تارشىلىق كورىپ وتىر. بۇل وڭىردەگى ەگىستىك القاپتارى بايعوجا, تولەڭگىت اۋىلدارىنىڭ ىرگەسىنە كىرىپ كەتكەن. تۇرعىنداردىڭ ايتۋىنشا, قايتا كەيىنگى 4-5 جىلدان بەرى توبىل تاسىماي تۇر. وزەن تاسىسا, ەكى ارالىقتاعى الاپتى سۋ الىپ كەتەدى دە, حالىق مالعا تۇياق باسار جەر تاپپاي قالادى. ەكى اۋىلدى جان-جاقتان ەگىستىك القابى قىسىپ تاستاعان. سوندىقتان ەلدىڭ مالى كوبىنە وزەن بويىنداعى جىرا-سايلارعا جايىلادى. اۋىل تۇرعىندارى جىلدا سۋ تار­تىل­عانشا ماۋسىم ايىنا دەيىن وسىنداي قيىنشىلىق كورەدى.

«جالپى, وكرۋگ بويىنشا مال باسىنا شاققاندا ءبىزدىڭ جايىلىم جەتكىلىكتى دەسە بولادى. مىسالى, اۋىلدىق وكرۋگ ورتالىعىندا مال جاياتىن جەر كەڭىرەك. بىراق بايعوجا مەن تولەڭگىت, قۇلشىقاي جاعى جايىلىم تاپشىلىعىن تارتىپ وتىر. ولار مالىن ۇزىناعاشقا اكەپ باقپايدى عوي.  سوندىقتان ءار اۋىلدىڭ ءوز جايىلىمى بولۋى كەرەك», دەيدى اۋىلدىق وكرۋگ اكىمى. 

مەڭدىقارا اۋدانىندا قازاق تىلىندە ءبىلىم بەرەتىن ەكى-اق مەكتەپ بار. سونىڭ ءبىرى – قاراتالداعى و. قوزىباەۆ اتىنداعى قارا شاڭىراق, كەزىندە مىڭ بەس جۇزگە دەيىن بالا وقىتقان ءبىلىم ۇياسى. بۇل مەكتەپكە 2006 جىلدان بەرى كۇردەلى جوندەۋ جۇرگىزىلمەگەن. ىشتەگى دارەتحانانىڭ كارىزى بىتەلىپ قالعان. سوندىقتان بالالار قىستاي سىرتقا جۇگىرىپ شىعادى. مەكتەپ ديرەكتورى امانبولات ءسادۋوۆتىڭ ايتۋىنشا, بۇل مەكتەپكە قۇلشىقاي مەن تولەڭگىتتەن 4-5 بالا قاتىناپ وقيدى. «اۋدانعا 4 اۆتوبۋس بولىنگەن. بىراق ءبىزدىڭ مەكتەپتە بالا سانى از. سوندىقتان جاڭا اۆتوبۋس العان ءبىر مەكتەپتىڭ ەسكى گازەلىن بەردى. ول قازىرشە جۇرمەي تۇر. قوسالقى بولشەگى كەلسە, ءوزىمىز وڭداپ الامىز», دەيدى مەكتەپ باسشىسى.

قاراتال وڭىرىندە ينتەرنەت بايلانىسى دا جوقتىڭ قاسى. ۇيالى تەلە­فو­نىڭىزدىڭ ءنومىرى «بيلاين» وپەرا­تورىنا تيەسىلى بولسا, بۇل جاقتا بايلانىس اياسىنان تىس قالاسىز. 

«مەملەكەت باسشىسى قاسىم-جومارت توقاەۆ ۇلىتاۋدا وتكەن ۇلتتىق  قۇرىل­تايدا سويلەگەن سوزىندە شەكارا شەتىندەگى كەيبىر ەلدى مەكەندە حالىق سانى كۇرت ازايىپ كەتكەنىن تىلگە تيەك ەتە كەلىپ, «شەكارالىق ايماقتاردى دا­مى­تۋ – ەلىمىز ءۇشىن ستراتەگيالىق ما­ڭى­زى بار ۇلكەن ماسەلە. شەكارا ما­ڭىن­داعى ەلدى مەكەندەردىڭ احۋالى جەرى­مىزدىڭ تۇتاستىعىنا جانە ەلىمىزدىڭ اماندىعىنا تىكەلەي ىقپال ەتەدى», دەگەن ەدى. پرەزيدەنتتىڭ وسى سوزىنەن كەيىن كادىمگىدەي ەڭسەمىز كوتەرىلىپ, كەۋدەمىزدە كومەسكى تارتىپ بارا جاتقان ءۇمىت وتى قايتا مازداعانداي بولدى», دەيدى اۋىل تۇرعىندارى.   

جول جوندەلەتىن بولسا, جارسۋات پەن تولەڭگىتتە تۇراتىن ءبىراز ازامات قوستانايدا اتا-اجەلەرىنىڭ قولىندا وقىپ جاتقان بالالارىن كەرى قايتارىپ الۋدى كوزدەپ وتىر. مۇنىڭ سىرتىندا, اۋىلدىق وكرۋگتىڭ شەتىنەن  جاڭا شەكارا بەكەتى سالىنىپ جاتىر. بەكەت سالىنىپ بولعان سوڭ, شەكاراشىلار دا كوبەيىپ قالۋى مۇمكىن. بۇل دا كوڭىلگە سەپ.

قوستاناي وبلىسى